ویدئو | ماهی زره‌پوشی که در کف دریا دنده‌عقب می‌رود؛ حرکتی که دانشمندان برای نخستین بار ثبت کردند
فهرست محتوا
راز بقا: ماهی عجیبی در دریای چین جنوبی با استفاده از پرتوهای تغییرشکل‌یافته باله‌هایش روی بستر دریا راه می‌رود؛ اما آنچه دانشمندان را شگفت‌زده کرد، توانایی این ماهی در حرکت به پهلو و عقب‌عقب رفتن بود. پژوهشگران با فیلم‌برداری از سه گونه ماهی زره‌دار در زیستگاه طبیعی‌شان، رفتارهایی را ثبت کردند که پیش از این به این شکل در ماهی‌ها مستند نشده بود. این مشاهدات تازه نشان می‌دهد حتی جانورانی که بیش از یک قرن است برای علم شناخته شده‌اند، هنوز می‌توانند رازهای رفتاری ناشناخته‌ای داشته باشند.
ماهی‌ای که انگار در کف دریا دنده‌عقب می‌رود
به گزارش راز بقا، در ویدئویی از اعماق دریای چین جنوبی، ماهی کوچکی روی بستر دریا حرکت می‌کند؛ اما نه به شیوه معمول ماهی‌ها. به‌جای آنکه با تکان دادن دم در آب پیش برود، از ساختارهای سخت و کشیده‌ای در بخش پایینی باله‌های سینه‌ای خود کمک می‌گیرد و گام‌به‌گام روی رسوبات کف دریا جابه‌جا می‌شود.
چند لحظه بعد، حرکتش عجیب‌تر می‌شود: ماهی به پهلو تغییر مسیر می‌دهد و سپس به عقب حرکت می‌کند؛ رفتاری که از بیرون شبیه دنده‌عقب رفتن یک وسیله نقلیه است.
این جانور Scalicus engyceros نام دارد و به خانواده ماهیان زره‌دار دریایی، موسوم به Peristediidae، تعلق دارد. این ماهی از مدت‌ها پیش برای دانشمندان شناخته شده بود، اما تصاویر تازه نشان دادند که شیوه جابه‌جایی آن پیچیده‌تر از چیزی است که از روی شکل بدن یا نمونه‌های نگهداری‌شده در موزه‌ها می‌شد حدس زد.
پژوهشگران در مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۶ در مجله علمی Journal of Fish Biology منتشر شد، ویژگی‌های ظاهری و رفتاری سه گونه از این خانواده را در دریای چین جنوبی مستند کردند. مهم‌ترین نکته درباره Scalicus engyceros، ثبت حرکت به عقب و پهلو بود؛ رفتاری که در بررسی‌های پیشین به این شکل گزارش نشده بود.
پاهای این ماهی از کجا آمده‌اند؟
اگر به ظاهر این ماهی دقت کنیم، دلیل حرکت غیرمعمولش روشن‌تر می‌شود. بخش‌هایی از باله‌های سینه‌ای آن ساختاری متفاوت از باله‌های معمول ماهی‌ها دارند. پرتوهای آزاد و سخت این باله‌ها از بدن بیرون زده‌اند و می‌توانند مانند پایه‌هایی برای تکیه دادن به بستر عمل کنند.
ماهی با کمک همین ساختارها، بدنش را روی رسوبات نگه می‌دارد و به جلو، پهلو یا عقب جابه‌جا می‌شود. در عین حال، باله‌های سینه‌ای جفتی آن به طرفین باز می‌شوند و ظاهری شبیه صفحات پهن پیدا می‌کنند؛ آرایشی که به حفظ تعادل بدن هنگام حرکت کمک می‌کند.
این شیوه جابه‌جایی به معنای راه رفتن با پاهایی شبیه پاهای انسان نیست. آنچه در ویدئو دیده می‌شود، نوعی حرکت روی بستر است که با استفاده از بخش‌های تخصص‌یافته باله‌ها انجام می‌شود. همین تفاوت، این رفتار را از شنای معمول ماهی‌ها متمایز می‌کند.
ماهی‌های خانواده Peristediidae به‌دلیل ظاهر زره‌مانندشان نیز شناخته می‌شوند. بدن آن‌ها پوشیده از صفحات استخوانی سخت است و شکل سر و زوائد اطراف دهانشان با بسیاری از ماهی‌های آشناتر تفاوت دارد. ترکیب این پوشش سخت با باله‌های تغییرشکل‌یافته، ظاهری به آن‌ها داده است که گاهی به موجودی میان ماهی و سخت‌پوستان شباهت دارد؛ هرچند این شباهت ظاهری به معنای خویشاوندی نزدیک آن‌ها با میگو یا خرچنگ نیست.
سبیل‌هایی شبیه شن‌کش برای جست‌وجو در کف دریا
یکی دیگر از ویژگی‌های چشمگیر این ماهی، زوائد شاخه‌دار اطراف بخش جلویی سر و دهان آن است. این زوائد از دو طرف بیرون می‌آیند و در نمای بالا، تا اندازه‌ای به شن‌کش باغبانی شباهت دارند.
شکل این ساختارها ممکن است در نگاه نخست دست‌وپاگیر به نظر برسد؛ به‌خصوص هنگامی که ماهی روی بستر حرکت می‌کند. اما همین زوائد می‌توانند هنگام جست‌وجوی غذا مفید باشند. ماهی با نزدیک کردن آن‌ها به رسوبات، محیط اطراف را بررسی می‌کند و احتمالاً از آن‌ها برای یافتن طعمه‌هایی که روی بستر یا در میان رسوبات پنهان شده‌اند، کمک می‌گیرد.
پژوهشگران در مشاهدات خود دیدند که این زوائد هنگام حرکت گاهی روی سطح بستر کشیده می‌شوند و با برجستگی‌ها یا سنگ‌های کوچک تماس پیدا می‌کنند. این مشاهده با این احتمال سازگار است که ماهی از آن‌ها برای بررسی محیط و جست‌وجوی غذا استفاده می‌کند؛ هرچند برای مشخص کردن دقیق نقش هر بخش، به بررسی‌های رفتاری و حسی بیشتری نیاز است.
به این ترتیب، ساختارهایی که در نگاه اول عجیب یا حتی نامناسب به نظر می‌رسند، ممکن است بخشی از سازگاری ماهی با زندگی در نزدیکی کف دریا باشند.
وقتی ماهی احساس خطر می‌کند، ناگهان جهش می‌کند
حرکت آرام روی بستر تنها شیوه جابه‌جایی این ماهی نیست. گزارش پژوهشگران نشان می‌دهد که وقتی جانور احساس مزاحمت یا تهدید می‌کند، می‌تواند به‌سرعت از حالت حرکت خزنده‌مانند خارج شود و با کمک باله‌ها و دم، جهش‌های ناگهانی و تندی انجام دهد.
این تغییر رفتار مهم است: ماهی در شرایط عادی می‌تواند با دقت روی بستر حرکت کند و محیط را بررسی کند، اما هنگام فرار از حرکت‌های سریع‌تر و انفجاری کمک می‌گیرد. پژوهشگران این جهش‌ها را از نظر ظاهری به حرکت‌های ناگهانی میگوها تشبیه کرده‌اند؛ با این تفاوت که جانور همچنان یک ماهی است و از اندام‌های حرکتی خودش استفاده می‌کند.
این ترکیب میان راه رفتن روی بستر و شنا یا جهش سریع، نشان می‌دهد که حرکت این ماهی را نمی‌توان تنها با یک شیوه ساده توضیح داد. بسته به شرایط، جانور از رفتارهای حرکتی متفاوتی استفاده می‌کند.
دانشمندان این تصاویر را کجا ثبت کردند؟
این مشاهدات در چند منطقه از دریای چین جنوبی انجام شدند. پژوهشگران از وسایل نقلیه پژوهشی زیرآبی، از جمله وسیله سرنشین‌دار Shenhaiyongshi و وسیله کنترل از راه دور Haiqin، برای مشاهده جانوران در زیستگاه طبیعی‌شان استفاده کردند.
Scalicus engyceros در نزدیکی کوه زیرآبی شیان‌بِی (Xianbei Seamount) مشاهده شد. دو گونه دیگر از همین خانواده نیز در مناطق متفاوتی ثبت شدند: Paraheminodus murrayi در نزدیکی جزایر ژونگشا و Peristedion liorhynchus در دره زیرآبی شنهو.
عمق مشاهدات گزارش‌شده حدود ۳۵۰ تا ۵۰۰ متر بود. بنابراین، اگرچه این ماهی‌ها ساکنان محیطی کم‌دسترس و تاریک‌اند، بهتر است آن‌ها را بدون توضیح بیشتر «موجودات اعماق چند هزار متری» توصیف نکنیم؛ تصاویر پژوهش از صدها متر زیر سطح دریا به دست آمده‌اند.
اهمیت استفاده از وسایل زیرآبی در این پژوهش فقط ثبت یک ویدئوی تماشایی نبود. بسیاری از اطلاعات تاریخی درباره ماهی‌ها از بررسی نمونه‌هایی به دست آمده‌اند که صید شده، مرده یا برای نگهداری به مجموعه‌های علمی منتقل شده‌اند. چنین نمونه‌هایی برای شناخت شکل بدن و ویژگی‌های تشریحی ارزشمندند، اما رفتار جانور در زیستگاه طبیعی‌اش را به‌خوبی نشان نمی‌دهند.
مشاهده ماهی زنده به پژوهشگران امکان داد ارتباط میان شکل اندام‌ها و کارکرد واقعی آن‌ها را بررسی کنند؛ چیزی که صرفاً با نگاه کردن به یک نمونه ثابت به‌سادگی قابل تشخیص نیست.
آیا این ماهی تازه کشف شده است؟
خیر. Scalicus engyceros گونه‌ای تازه برای علم نیست و نام علمی آن به سال ۱۸۷۲ بازمی‌گردد. تازگی ماجرا به ثبت رفتار آن مربوط می‌شود، نه کشف خود جانور.
این تفاوت در علم اهمیت زیادی دارد. گاهی یک گونه سال‌ها یا حتی قرن‌ها در کتاب‌ها و مجموعه‌های علمی شناخته شده است، اما اطلاعات درباره زندگی واقعی آن همچنان ناقص باقی می‌ماند. وقتی فناوری‌های جدید امکان مشاهده مستقیم جانور در محیط طبیعی را فراهم می‌کنند، ممکن است رفتارهایی آشکار شوند که از روی ظاهر بدن قابل پیش‌بینی نبوده‌اند.
در این مورد، پژوهشگران حرکت جانبی و عقب‌گرد را در Scalicus engyceros ثبت کردند. آن‌ها همچنین دو گونه دیگر از خانواده Peristediidae را در زیستگاه‌های دریایی مشاهده کردند و ویژگی‌های حرکتی و ظاهری آن‌ها را مستند ساختند. این مشاهدات به شناخت بهتر تنوع رفتاری ماهی‌های کف‌زی کمک می‌کند، اما به معنای آن نیست که همه ماهی‌های این خانواده دقیقاً به یک شکل حرکت می‌کنند.
حرکت به عقب چه فایده‌ای برای ماهی دارد؟
در حال حاضر نمی‌توان با قطعیت گفت که حرکت به عقب دقیقاً چه مزیتی برای این گونه دارد. مشاهده این رفتار، نخستین گام برای طرح پرسش‌های تازه است؛ اما برای تعیین علت آن باید رفتار ماهی در موقعیت‌های مختلف، ارتباط آن با جست‌وجوی غذا و واکنش آن به موانع بررسی شود.
یکی از احتمال‌ها این است که توانایی تغییر جهت بدون چرخاندن کامل بدن، به ماهی کمک کند هنگام حرکت روی بستر در فضاهای محدود مانور بدهد. زوائد شن‌کش‌مانند جلوی سر نیز ممکن است در بررسی رسوبات نقش داشته باشند و حرکت جانور را تحت تأثیر قرار دهند. با این حال، این توضیح‌ها هنوز نباید به‌عنوان علت قطعی حرکت عقب‌گرد معرفی شوند.
پژوهشگران همچنین به این موضوع توجه کرده‌اند که این ماهی هنگام نزدیک شدن وسایل زیرآبی واکنش آشکاری نشان نداد، هرچند حرکت چشم آن در برابر نور وسیله مشاهده شد. این رفتار پرسش‌هایی درباره توانایی‌های حسی جانور ایجاد می‌کند. هنوز روشن نیست که حساسیت بینایی آن تا چه اندازه است و آیا در مراحل دیگری از زندگی به لایه‌های روشن‌تر آب هم می‌رود یا نه.
چرا این کشف برای شناخت اقیانوس مهم است؟
دریای چین جنوبی زیستگاه گونه‌های فراوانی است، اما بخش بزرگی از زندگی جانوران در بستر آن به‌طور مستقیم مشاهده نشده است. هرچه فناوری‌های زیرآبی پیشرفته‌تر می‌شوند، دانشمندان فرصت بیشتری پیدا می‌کنند تا جانوران را نه فقط از روی ظاهرشان، بلکه در حال حرکت، تغذیه و واکنش به محیط بررسی کنند.
رفتار ماهی زره‌دار نمونه‌ای از همین تفاوت است: ساختارهای باله‌ای که در یک نمونه ثابت فقط اجزایی عجیب به نظر می‌رسند، در ویدئو به اندام‌هایی تبدیل می‌شوند که جانور با آن‌ها روی بستر حرکت می‌کند. زوائد اطراف دهان نیز ممکن است از جزئیات ظاهری به ابزارهایی برای جست‌وجوی غذا و بررسی محیط تبدیل شوند.
این مشاهدات یادآوری می‌کنند که شناخت علمی یک گونه با نام‌گذاری و توصیف بدن آن پایان نمی‌یابد. گاهی سال‌ها پس از شناسایی یک جانور، هنوز نخستین فرصت برای دیدن یکی از رفتارهایش در طبیعت فراهم نشده است. ماهی‌ای که در کف دریای چین جنوبی عقب‌عقب می‌رود، نمونه‌ای دیدنی از همین فاصله میان شناخت ظاهر یک موجود و فهمیدن زندگی واقعی اوست.
ارسال نظر