تبرماهی دریایی؛ موجودی نیمه‌نامرئی در اعماق قیانوس که با بدن تیغه‌مانند، چشم‌های ترسناک و نور زیستی مرگبار، استاد استتار است

راز بقا: تبرماهی دریایی یا Marine Hatchetfish یکی از شگفت‌انگیزترین و اسرارآمیزترین ماهیان اعماق دریاست که در ناحیه‌ی مزوپلاژیک (حدود ۲۰۰ متر تا حدود ۱۰۰۰ متر زیر سطح آب) اقیانوس‌ها زندگی می‌کند؛ جایی میان نور و تاریکی مطلق. این ماهی کوچک، اما فوق‌العاده سازگار، با بدنی شبیه تیغه‌ی تبر، چشمانی بزرگ و سامانه‌ی نوردهی زیستی، نمونه‌ای کم‌نظیر از تکامل در شرایط بسیار سخت اعماق دریاست.

به گزارش راز بقا، تبرماهی‌های دریایی به خانواده‌ی Sternoptychidae و زیرخانواده‌ی Sternoptychinae تعلق دارند و نباید آنها را با تبرماهی‌های آب شیرین اشتباه گرفت، زیرا از نظر تکاملی ارتباط نزدیکی با هم ندارند.

رده‌بندی علمی و پیشینه تکاملی

تبرماهی دریایی در رده‌بندی زیستی به صورت زیر طبقه‌بندی می‌شود:

فرمانرو: جانوران (Animalia)

شاخه: طنابداران (Chordata)

رده: پرتوبالگان (Actinopterygii)

راسته: Stomiiformes

خانواده: Sternoptychidae

زیرخانواده: Sternoptychinae

به گزارش راز بقا بر اساس شواهد فسیلی، این گروه از ماهیان از دوره ائوسن میانی (حدود ۵۶ تا ۳۴ میلیون سال پیش) تاکنون در اقیانوس‌ها حضور داشته‌اند؛ یعنی بیش از ۴۰ میلیون سال سابقه تکاملی. در حال حاضر، این زیرخانواده شامل ۳ سرده (Genus) و حدود ۴۰ گونه شناخته‌شده است.

نام علمی Sternoptychinae ریشه در زبان یونانی باستان دارد و به شکل خاص قفسه سینه‌ی این ماهی‌ها اشاره می‌کند؛ جایی که بدن به‌صورت پهن، فشرده و شبیه تیغه‌ی تبر درآمده است.

پراکنش جغرافیایی و زیستگاه

تبرماهی‌های دریایی در آب‌های گرمسیری، نیمه‌گرمسیری و معتدل اقیانوس‌های اطلس، آرام و هند یافت می‌شوند. زیستگاه اصلی آنها لایه‌ی مزوپلاژیک است؛ یعنی عمقی بین حدود ۵۰ تا ۱۵۰۰ متر زیر سطح آب. با این حال، بیشترین تراکم جمعیت آنها معمولاً در عمق چند صد متری ثبت شده است؛ جایی که نور خورشید بسیار ضعیف، اما هنوز قابل تشخیص است.

این ماهی‌ها اغلب رفتار مهاجرت عمودی روزانه دارند؛ به این معنا که شب‌ها برای تغذیه به لایه‌های بالاتر می‌آیند و در طول روز به اعماق تاریک‌تر بازمی‌گردند تا از شکارچیان در امان بمانند.

اندازه و گونه‌ها

اندازه‌ی تبرماهی‌های دریایی بسته به گونه متفاوت است. کوچک‌ترین گونه‌ی شناخته‌شده، Polyipnus danae، تنها حدود ۲٫۸ سانتی‌متر طول دارد، در حالی که بزرگ‌ترین گونه، یعنی Argyropelecus gigas، می‌تواند تا حدود ۱۲ سانتی‌متر رشد کند. با وجود اندازه‌ی کوچک، این ماهیان نقش مهمی در زنجیره‌ی غذایی اعماق دریا ایفا می‌کنند.

برای مطالعه بیش‌تر بخوانید:

زمردماهی پاک‌کننده آبی؛ ماهی کوچک مشهور به «دکتر صخره‌ها» که انگل می‌خورد و ماهی‌های بزرگ را درمان می‌کند

پرسیکا؛ کشف ماهی جدیدی در خلیج فارس که راز آن پس از ۵ سال فاش شد

ماهی سلطان ابراهیم؛ ماهی صورتی رنگ خلیج فارس با گوشت سفید، نرم و لذیذ که قیمت نسبتا ارزانی دارد

شکل بدن؛ شاهکار تکامل در تاریکی

بدن تبرماهی دریایی به‌شدت فشرده و پهن از طرفین است و نمایی کاملاً شبیه به تبر دارد؛ به‌طوری که بخش جلویی بدن نقش «تیغه» و دم نقش «دسته» را ایفا می‌کند. این ساختار خاص باعث کاهش سایه‌ی بدن در برابر نور کم بالای سر می‌شود و به استتار بهتر کمک می‌کند.

به گزارش راز بقا در سرده‌ی Polyipnus بدن حالتی گردتر دارد، اما در سرده‌های Sternoptyx و Argyropelecus بدن زاویه‌دار و تیزتر است. لگن ماهی به‌طور غیرمعمول به حالت عمودی چرخیده و دهان در نوک پوزه قرار دارد و تقریباً رو به پایین باز می‌شود؛ ویژگی‌ای که برای شکار طعمه‌های شناور در زیر بدن بسیار مؤثر است.

فلس‌ها، باله‌ها و ساختار بدنی

فلس‌های تبرماهی دریایی نقره‌ای، بسیار نازک و شکننده هستند و به‌راحتی آسیب می‌بینند. این رنگ نقره‌ای باعث بازتاب نور محیط می‌شود و نقش مهمی در استتار دارد. در برخی گونه‌ها، مانند Sternoptyx pseudobscura، بخش‌هایی از بدن در نزدیکی باله مخرجی یا دم کاملاً شفاف است که این ویژگی نیز به کاهش دیده‌شدن کمک می‌کند.

باله‌ی مخرجی معمولاً دارای ۱۱ تا ۱۹ شعاع است و در بعضی گونه‌ها به دو بخش تقسیم می‌شود. به گزارش راز بقا بیشتر گونه‌ها یک باله‌ی چربی (Adipose fin) دارند. در جلوی باله‌ی پشتی، خار‌ها و ساختار‌های استخوانی تیغه‌مانندی وجود دارد که احتمالاً نقش دفاعی دارند.

چشم‌ها؛ شکارچیان نور ضعیف

یکی از شاخص‌ترین ویژگی‌های تبرماهی دریایی، چشم‌های بزرگ و گاه لوله‌ای‌شکل آن است. این چشم‌ها قادرند ضعیف‌ترین نور‌های نفوذی از سطح اقیانوس را دریافت کنند. جهت‌گیری چشم‌ها معمولاً رو به بالا است، به‌ویژه در سرده‌ی Argyropelecus، که به ماهی امکان می‌دهد سایه‌ی طعمه‌ها را در برابر نور کم بالایی تشخیص دهد.

این سازگاری بصری، برای بقا در محیطی که نور تقریباً وجود ندارد، حیاتی است.

نوردهی زیستی و استتار مرگبار

تبرماهی‌های دریایی دارای اندام‌های نوردهنده‌ای به نام فتوفور (Photophore) هستند که در بخش‌های زیرین بدن قرار گرفته‌اند. این فتوفور‌ها نور تولید می‌کنند و ماهی با تنظیم شدت نور، آن را با نور محیط بالای سر هماهنگ می‌سازد. این پدیده که ضدنورپردازی (Counter-illumination) نام دارد، باعث می‌شود ماهی از دید شکارچیانی که از پایین نگاه می‌کنند، تقریباً نامرئی شود.

این یکی از پیشرفته‌ترین استراتژی‌های استتار در دنیای جانوران اعماق دریاست.

تغذیه و نقش اکولوژیک

به گزارش راز بقا رژیم غذایی تبرماهی دریایی شامل سخت‌پوستان ریز، زئوپلانکتون‌ها و میگو‌های کوچک است. آنها خود نیز طعمه‌ی ماهیان بزرگ‌تر، سرپایان و پستانداران دریایی اعماق دریا هستند. به همین دلیل، این ماهیان نقش مهمی به‌عنوان حلقه‌ی میانی زنجیره غذایی در اکوسیستم مزوپلاژیک ایفا می‌کنند.

تبرماهی دریایی نمونه‌ای شگفت‌انگیز از سازگاری با یکی از خشن‌ترین محیط‌های کره زمین است. به گزارش راز بقا بدن خاص، چشم‌های پیشرفته، نوردهی زیستی و رفتار‌های هوشمندانه‌ی استتاری، این ماهی کوچک را به یکی از اسرارآمیزترین ساکنان اعماق اقیانوس تبدیل کرده است. شناخت این گونه‌ها نه‌تنها به درک بهتر تنوع زیستی اعماق دریا کمک می‌کند، بلکه پنجره‌ای به سوی فهم فرآیند‌های پیچیده‌ی تکامل در تاریکی مطلق می‌گشاید.