راز بقا: تصور کنید وارد اتاقی میشوید که یک سگ در آن حضور دارد. هنوز حرفی نزدهاید، چهرهتان تغییری نکرده و حتی از فاصله چند متری به حیوان نزدیک نشدهاید؛ اما سگ ممکن است متوجه شود که حال خوبی ندارید. آیا این اتفاق به دلیل زبان بدن و حالت چهره شماست یا ممکن است چیزی را بو کشیده باشد که خودتان از وجودش خبر ندارید؟
حس بویایی سگها فقط برای پیدا کردن غذا، شناسایی افراد یا دنبال کردن ردپاها نیست. پژوهشهای علمی نشان میدهند بوهای بدن انسان و حیوانات دیگر میتوانند اطلاعاتی درباره وضعیت هیجانی آنها در اختیار سگها قرار دهند. حالا یک مطالعه تازه در سال ۲۰۲۶، پرسش جالبتری را مطرح کرده است: آیا سگها میتوانند شادی و استرس را از روی بوی بدن سگهای دیگر تشخیص دهند؟
نتایج این پژوهش نشان میدهد که سگها قادرند بعضی از بوهای مرتبط با احساسات همنوعان خود را از یکدیگر تشخیص دهند. این یافته دریچه تازهای به سوی شناخت ارتباطات اجتماعی سگها باز میکند؛ ارتباطی که ممکن است بخش مهمی از آن، بدون صدا، نگاه یا تماس مستقیم و تنها از طریق بو انجام شود.

در ۲۶ فوریه ۲۰۲۶، پژوهشی با عنوان «سگها سیگنالهای شیمیایی هیجانی همنوعان خود را تشخیص میدهند» در مجله علمی Scientific Reports منتشر شد. این مطالعه به قلم آلیس وانگ و الکساندرا هوروویتز انجام شد و به یکی از پرسشهای کمتر بررسیشده درباره رفتار سگها پرداخت: آیا سگها فقط به بوهای هیجانی انسان واکنش نشان میدهند یا میتوانند وضعیت عاطفی سگهای دیگر را نیز از روی بو تشخیص دهند؟
تا پیش از این، بخش مهمی از تحقیقات درباره ارتباط بویایی و احساسات سگها بر رابطه میان انسان و سگ متمرکز بود. پژوهشگران میدانستند که سگها ممکن است به بوی بدن انسان در وضعیت ترس یا استرس واکنش نشان دهند؛ اما اطلاعات کمتری درباره انتقال اطلاعات هیجانی از یک سگ به سگ دیگر وجود داشت.
برای بررسی این موضوع، محققان ۴۳ سگ خانگی را در آزمایش شرکت دادند. آنها نمونههای بوی بدن یک سگ ماده پنجساله را در سه وضعیت متفاوت جمعآوری کردند: شادی، استرس و حالت پایه یا استراحت.

برای ایجاد وضعیت شادی، سگ اهداکننده نمونهها به مدت دو دقیقه با صاحبش بازی کرد و توپ را دنبال کرد. پژوهشگران در این مرحله رفتارهایی مانند تکان دادن دم و حالت چهره بازیگوشانه را نشانههای شادی در نظر گرفتند.
برای جمعآوری نمونه بوی مرتبط با استرس، شرایط متفاوتی ایجاد شد. ناخنهای سگ برای مدت دو دقیقه کوتاه شد و حیوان در این مدت مهار شده بود. تلاش برای خارج شدن از موقعیت و عقب بردن گوشها از جمله رفتارهایی بود که پژوهشگران بهعنوان نشانههای استرس ثبت کردند.
نمونه سوم نیز هنگام استراحت سگ جمعآوری شد تا وضعیت پایه یا آرامش را نشان دهد.
نکته مهم این بود که سگ اهداکننده برای حیوانات شرکتکننده در آزمایش ناآشنا بود. بنابراین محققان میخواستند بررسی کنند آیا سگها میتوانند اطلاعات هیجانی موجود در بو را بدون شناخت قبلی از حیوان تولیدکننده آن تشخیص دهند یا نه.

پژوهشگران برای آزمایش از روشی به نام «عادتپذیری و تمایز» استفاده کردند. در این روش، ابتدا یک بو چند بار در اختیار سگ قرار میگیرد. پس از آن، یک نمونه جدید در کنار همان بو قرار داده میشود.
اگر حیوان به نمونه تازه توجه بیشتری نشان دهد، میتوان نتیجه گرفت که احتمالاً تفاوتی میان دو بو تشخیص داده است.
نتایج آزمایش نشان داد سگها میتوانند بوی مرتبط با شادی را از بوی حالت پایه و همچنین از بوی استرس تشخیص دهند. اما وقتی دو نمونه بوی استرس و حالت پایه با یکدیگر مقایسه شدند، تفاوت معناداری در تشخیص آنها مشاهده نشد.
این نتیجه از یک جهت جالب بود: سگها برخلاف انتظار پژوهشگران، در این آزمایش بوی شادی را با اطمینان بیشتری از دو وضعیت دیگر متمایز کردند؛ اما نتوانستند بوی استرس را بهطور قابل اتکا از بوی استراحت تشخیص دهند.

بخش دیگری از آزمایش به بررسی رفتار سگها پس از استشمام نمونههای بویایی اختصاص داشت. در این مرحله، ۲۴ سگ در محیطی حضور پیدا کردند که صاحب آنها و یک فرد غریبه نیز در آنجا بودند.
پژوهشگران مشاهده کردند سگهایی که در معرض بوی مرتبط با استرس یک سگ دیگر قرار گرفته بودند، تمایل بیشتری به نزدیک شدن به صاحب خود داشتند و کمتر به فرد غریبه نزدیک میشدند.
این رفتار میتواند نشانهای از جستوجوی امنیت در شرایطی باشد که سگ با یک نشانه بویایی منفی روبهرو شده است. به بیان دیگر، بوی استرس حیوان دیگر ممکن است رفتار اجتماعی سگ دریافتکننده بو را تغییر دهد.
پژوهشگران احتمال دادهاند که این واکنش با پدیدهای به نام «سرایت هیجانی» ارتباط داشته باشد. سرایت هیجانی زمانی اتفاق میافتد که وضعیت عاطفی یک موجود زنده بر حالت یا رفتار موجود دیگری اثر بگذارد.
با این حال، محققان تأکید کردهاند که نمیتوان صرفاً بر اساس نزدیک شدن سگ به صاحبش نتیجه گرفت که او دقیقاً همان احساس حیوان تولیدکننده بو را تجربه کرده است. برای اثبات چنین موضوعی به بررسیهای رفتاری و فیزیولوژیک بیشتری نیاز است.

پاسخ این پرسش فقط به پژوهش سال ۲۰۲۶ محدود نمیشود. پیش از این نیز چند مطالعه علمی، واکنش سگها به بوهای بدن انسان در شرایط هیجانی متفاوت را بررسی کرده بودند.
در یکی از پژوهشهای منتشرشده در سال ۲۰۱۸، محققان نمونه عرق انسانهایی را جمعآوری کردند که در وضعیت شادی یا ترس قرار گرفته بودند. سپس این نمونهها در محیط آزمایشگاهی در اختیار سگها قرار گرفتند.
نتایج نشان داد سگها در مواجهه با بوی ترس، رفتارهای استرسزای بیشتری از خود نشان میدهند. ضربان قلب آنها نیز در این وضعیت افزایش پیدا کرد. در مقابل، هنگام استشمام بوی شادی، رفتارهای اجتماعی بیشتری نسبت به فرد غریبه مشاهده شد.
پژوهش دیگری در سال ۲۰۲۲ نشان داد سگها میتوانند نمونههای بوی بدن انسان را در شرایط عادی از نمونههای مرتبط با استرس روانی تشخیص دهند.
در سال ۲۰۲۵ نیز مطالعهای تازهتر نشان داد واکنش سگها به بوی ترس انسان در همه حیوانات یکسان نیست. برخی از آنها در مواجهه با این بو محتاطتر میشوند و برای نزدیک شدن به هدف زمان بیشتری صرف میکنند.
مجموع این تحقیقات نشان میدهد که بوهای بدن انسان میتوانند اطلاعاتی درباره وضعیت هیجانی او به سگها منتقل کنند؛ هرچند شدت و نوع واکنش ممکن است از یک سگ به سگ دیگر متفاوت باشد.
وقتی انسان یا حیوان در شرایطی مانند ترس، هیجان یا استرس قرار میگیرد، تغییراتی در فعالیت دستگاه عصبی و فرایندهای فیزیولوژیک بدن رخ میدهد. این تغییرات میتوانند بر ترکیب مواد شیمیایی موجود در ترشحات بدن و بوی آنها اثر بگذارند.
ترکیبات شیمیایی فرّار موجود در عرق و دیگر ترشحات بدن ممکن است حامل اطلاعاتی باشند که جانوران دیگر قادر به دریافت آنها هستند. در پژوهشهای مربوط به ارتباط شیمیایی، به این مواد و پیامهای منتقلشده از طریق آنها «سیگنالهای شیمیایی» یا «کموسیگنالها» گفته میشود.
البته این به آن معنا نیست که ترس یک بوی مشخص و ثابت دارد که در همه انسانها یا سگها یکسان باشد. آنچه پژوهشگران بررسی میکنند، تفاوت الگوهای شیمیایی بو در شرایط هیجانی مختلف است؛ الگویی که ممکن است برای حس بویایی حساس سگها قابل تشخیص باشد.
این پرسش هنوز پاسخ قطعی ندارد. پژوهش سال ۲۰۲۶ نشان داد بوهای هیجانی سگهای دیگر میتوانند بر رفتار اجتماعی سگ دریافتکننده اثر بگذارند؛ اما محققان نتوانستند بهطور قطعی ثابت کنند که حیوان دقیقاً همان احساس سگ تولیدکننده بو را تجربه میکند.
برای مثال، نزدیک شدن بیشتر به صاحب و فاصله گرفتن از غریبه میتواند نشانهای از احتیاط یا جستوجوی امنیت باشد. اما این رفتار بهتنهایی اثبات نمیکند که سگ دچار ترس شده یا احساسات حیوان دیگری را بهطور کامل تجربه کرده است.
پژوهشگران همچنین مشاهده کردند که سگها در مواجهه با بوهای هیجانی، چه شادی و چه استرس، برخی رفتارهای متفاوت با وضعیت خنثی نشان میدهند. بنابراین صرف مواجهه با بوی اجتماعی یک سگ دیگر ممکن است سطح برانگیختگی یا رفتار حیوان را تغییر دهد.

با وجود اهمیت نتایج، این مطالعه محدودیتهایی دارد که نباید نادیده گرفته شوند.
نخست اینکه نمونههای بو فقط از یک سگ ماده جمعآوری شده بودند. بنابراین هنوز مشخص نیست سگها در برابر بوهای هیجانی تعداد زیادی از سگهای مختلف نیز همین توانایی را نشان میدهند یا خیر.
دوم اینکه از مجموع ۴۳ سگ شرکتکننده، فقط ۲۴ سگ در بخش بررسی واکنشهای رفتاری حضور داشتند. در نتیجه، برای تعمیم نتایج به همه سگها به آزمایشهای بزرگتری نیاز است.
محدودیت جالب دیگر به نمونههای حالت پایه مربوط میشود. پژوهشگران احتمال دادند که فرایند جمعآوری بو هنگام استراحت، سگ اهداکننده را از خواب بیدار کرده و همین اتفاق ممکن است اندکی استرس ایجاد کرده باشد. در نتیجه، بوی حالت پایه و استرس به اندازه کافی از یکدیگر متمایز نشده باشند.
به همین دلیل، بهتر است نتیجه این پژوهش را چنین بیان کنیم: سگها قادرند برخی بوهای مرتبط با وضعیت هیجانی سگهای دیگر را تشخیص دهند و به آنها واکنش رفتاری نشان دهند؛ اما هنوز نمیدانیم این توانایی در همه شرایط و میان همه سگها تا چه اندازه دقیق و قابل تکرار است.
برای سگها، بوها بخش بزرگی از اطلاعات محیط را تشکیل میدهند. آنها با استشمام بوهای اطراف، فقط حضور یک حیوان یا انسان را تشخیص نمیدهند؛ بلکه ممکن است اطلاعاتی درباره وضعیت جسمی، اجتماعی و هیجانی موجودات دیگر نیز دریافت کنند.
پژوهش سال ۲۰۲۶ نشان میدهد این ارتباط شیمیایی فقط به رابطه انسان و سگ محدود نیست و میتواند در ارتباط میان خود سگها نیز نقش داشته باشد.
پس شاید وقتی سگی در برخورد با یک سگ دیگر محتاط میشود، بخشی از اطلاعاتی که دریافت کرده از راه چشم و گوش به دست نیامده باشد. ممکن است بینی او پیش از هر تماس مستقیمی، نشانههایی از وضعیت هیجانی حیوان مقابل را دریافت کرده باشد.
با این حال، علم هنوز در ابتدای شناخت این ارتباط پنهان قرار دارد؛ ارتباطی که نشان میدهد دنیای اجتماعی سگها، بسیار بیشتر از آنچه ما با چشم میبینیم، به بو وابسته است.

مطالعات علمی نشان دادهاند سگها میتوانند به بوهای بدن انسان در شرایط مرتبط با ترس و استرس واکنش نشان دهند. در برخی آزمایشها، این بوها با افزایش رفتارهای استرسزا و تغییر ضربان قلب سگ همراه بودهاند.
پژوهشی که در فوریه ۲۰۲۶ در مجله Scientific Reports منتشر شد، نشان داد سگها میتوانند بوی شادی را از بوی استرس سگهای دیگر تشخیص دهند؛ اما در همان آزمایش، تفاوت بوی استرس و حالت پایه بهطور معنادار تشخیص داده نشد.
در پژوهش سال ۲۰۲۶، سگهایی که در معرض بوی استرس قرار گرفتند بیشتر به صاحب خود نزدیک شدند و کمتر به فرد غریبه نزدیک شدند. این رفتار میتواند نشانهای از جستوجوی امنیت باشد.
نه لزوماً. واکنش به بوی مرتبط با ترس یا استرس میتواند شامل احتیاط، تغییر رفتار اجتماعی یا افزایش نشانههای استرس باشد؛ اما این واکنشها بهتنهایی ثابت نمیکنند که سگ دقیقاً همان احساس را تجربه کرده است.