نیلوفر آبی دو متری که از اینستاگرام کشف شد؛ شاید فقط ۳۰ تا ۵۰ نمونه از آن در طبیعت باقی مانده باشد

راز بقا: گاهی کشف یک گونه ناشناخته از دل یک سفر علمی پرهزینه آغاز نمی‌شود؛ ممکن است سرنخ آن در عکسی معمولی در شبکه‌های اجتماعی پنهان شده باشد. ماجرای نیلوفر آبی غول‌پیکر کلمبیا، با نام علمی Victoria colombiana، از همین‌جا شروع شد. گیاهی که برگ‌های شناورش می‌توانند به قطر دو متر برسند، در منطقه‌ای دورافتاده از جنگل‌های کلمبیا رشد می‌کند و شناسایی علمی آن سرانجام به سفر اکتشافی در دل جنگلی آب‌گرفته انجامید. برآورد اولیه پژوهشگران نشان می‌دهد شاید تنها ۳۰ تا ۵۰ گیاه از این گونه در طبیعت باقی مانده باشد؛ عددی که اهمیت حفاظت از آن را دوچندان می‌کند.

گیاهی با برگ‌هایی به اندازه یک تخت دونفره

در نگاه اول، نیلوفرهای آبی غول‌پیکر بیشتر به سکوهایی سبز روی سطح آب شباهت دارند تا برگ‌های یک گیاه. برگ‌های گرد و شناور آن‌ها چنان گسترده می‌شوند که قطرشان می‌تواند به حدود دو متر برسد؛ اندازه‌ای نزدیک به طول یک تخت دونفره.

گونه تازه‌توصیف‌شده Victoria colombiana یکی از اعضای سرده ویکتوریاست؛ گروهی از نیلوفرهای آبی که به برگ‌های بسیار بزرگ و گل‌های چشمگیرشان شناخته می‌شوند. اهمیت این گیاه تنها در اندازه آن نیست، بلکه در این است که پژوهشگران توانسته‌اند با بررسی نمونه‌ها و مقایسه ویژگی‌های گیاه‌شناختی، آن را از گونه‌های شناخته‌شده دیگر متمایز کنند.

برگ‌های بزرگ شناور به گیاه کمک می‌کنند سطح وسیعی از نور را دریافت کند. بااین‌حال، اندازه برگ به‌تنهایی برای شناسایی یک گونه کافی نیست. شکل گل، ساختارهای گیاهی و مقایسه نمونه‌ها با مجموعه‌های گیاه‌شناسی نیز در تشخیص علمی نقش مهمی دارند.

سرنخی که در اینستاگرام دیده شد

داستان شناسایی علمی این نیلوفر آبی به سال ۲۰۲۱ بازمی‌گردد؛ زمانی که جرمیا هریس، علاقه‌مند به گیاهان و صاحب نهالستانی در آمریکا، تصاویری از نیلوفرهای آبی غول‌پیکر در منطقه اینیریدا در شرق کلمبیا منتشر کرد.

کارلوس ماگدالنا، متخصص نیلوفرهای آبی در باغ‌های گیاه‌شناسی سلطنتی کیو در بریتانیا، تصاویر را دید و به نکته‌ای غیرعادی توجه کرد. گیاهان در منطقه‌ای مشاهده شده بودند که خارج از محدوده طبیعی شناخته‌شده گونه‌های مشابه قرار داشت.

هریس در ابتدا تصور می‌کرد با نیلوفر آبی آمازونی، یعنی Victoria amazonica، روبه‌رو شده است. اما ماگدالنا احتمال داد که تفاوت جغرافیایی می‌تواند نشانه‌ای از وجود گونه‌ای دیگر باشد.

این همان لحظه‌ای بود که یک تصویر عادی به سرنخی علمی تبدیل شد. بااین‌حال، عکس به‌تنهایی نمی‌توانست وجود گونه‌ای جدید را ثابت کند؛ برای رسیدن به چنین نتیجه‌ای باید نمونه‌های گیاه از نزدیک بررسی می‌شدند.

تصاویر ماهواره‌ای، جنگل آب‌گرفته و یک سفر دشوار

ماگدالنا برای بررسی احتمال خود، تصاویر ماهواره‌ای رودخانه اینیریدا و دریاچه‌های اطراف آن را بررسی کرد. در تصاویر، برگ‌های بزرگ نیلوفر آبی از سطح آب قابل تشخیص بودند. بررسی‌ها نشان داد که گیاه در این منطقه حضور دارد و ارزش پیگیری میدانی را دارد.

اما رسیدن به گیاهان کار ساده‌ای نبود. پس از برنامه‌ریزی و هماهنگی با پژوهشگران باغ گیاه‌شناسی بوگوتا و اعضای جوامع بومی منطقه، گروهی برای یک سفر پنج‌روزه به جنگل‌های آب‌گرفته راهی اینیریدا شدند.

در روزهای نخست، پژوهشگران تنها دو گیاه پیدا کردند؛ آن‌ها نیز گل نداشتند. این موضوع برای شناسایی علمی مشکل ایجاد می‌کرد، زیرا گیاه‌شناسان برای مقایسه دقیق ویژگی‌های یک گونه به نمونه‌ای مناسب، از جمله گل، نیاز دارند.

گروه در حال نزدیک شدن به پایان سفر بود و هنوز نمونه لازم برای توصیف رسمی گونه را پیدا نکرده بود. در همین شرایط، گوستاوو ملو، قایقران بومی منطقه، راهنمایی کرد که می‌توان در دریاچه دیگری به جست‌وجو ادامه داد.

جست‌وجو در تاریکی؛ آخرین فرصت برای یافتن گل

در حالی که تنها چند ساعت تا پرواز بازگشت گروه به بوگوتا باقی مانده بود، اعضای تیم تصمیم گرفتند شبانه دوباره راه بیفتند. قایق در تاریکی از میان جنگل آب‌گرفته حرکت کرد و گروه به سمت دریاچه‌ای رفت که ملو می‌شناخت.

در آنجا پنج گیاه دیگر پیدا شد؛ از جمله نمونه‌ای که گل داشت. همین نمونه به پژوهشگران امکان داد بررسی‌های لازم را برای توصیف علمی گیاه انجام دهند.

در مجموع، گروه هفت گیاه را در دو دریاچه مستند کرد. این موفقیت حاصل ترکیب تخصص گیاه‌شناسی، بررسی تصاویر ماهواره‌ای و دانش محلی افرادی بود که منطقه را از نزدیک می‌شناختند.

این بخش از ماجرا یادآوری می‌کند که کشف علمی همیشه نتیجه فناوری پیشرفته به‌تنهایی نیست. گاهی ابزارهای ماهواره‌ای محل جست‌وجو را مشخص می‌کنند، اما شناخت محلی است که پژوهشگران را به مقصد می‌رساند.

چرا این نیلوفر آبی یک گونه جداگانه محسوب می‌شود؟

پس از پایان سفر، نمونه‌های گیاهی برای بررسی و مقایسه با نمونه‌های موجود در مجموعه‌های گیاه‌شناسی آماده شدند. پژوهشگران ویژگی‌های ظاهری و پراکنش جغرافیایی گیاه را با گونه‌های شناخته‌شده سرده ویکتوریا مقایسه کردند.

نتایج این بررسی‌ها در مقاله‌ای علمی در مجله Phytotaxa منتشر شد. در این مقاله، گیاه با نام Victoria colombiana توصیف شد؛ گونه‌ای که در حوضه بالادست رودخانه اورینوکو در کلمبیا رشد می‌کند.

تفاوت در پراکنش جغرافیایی نیز از نکات مهم پژوهش بود. رودخانه‌ها و مسیرهای سیلابی می‌توانند در پراکنش بذر نیلوفرهای آبی نقش داشته باشند و تغییر مسیر رودخانه‌ها در دوره‌های طولانی زمین‌شناسی، احتمالاً به جدایی جمعیت‌ها و شکل‌گیری گونه‌های متفاوت کمک کرده است.

این توضیح به معنای آن نیست که تمام جزئیات تکامل این گیاهان روشن شده است؛ بلکه پژوهش جدید شواهد بیشتری برای درک تنوع و پراکنش آن‌ها فراهم می‌کند.

تنها ۳۰ تا ۵۰ گیاه در طبیعت؟

یکی از نگران‌کننده‌ترین بخش‌های این کشف، برآورد اولیه تعداد گیاهان باقی‌مانده در طبیعت است. پژوهشگران تخمین می‌زنند که حدود ۳۰ تا ۵۰ فرد از Victoria colombiana در زیستگاه طبیعی آن وجود داشته باشد.

این عدد را باید با احتیاط تفسیر کرد. پژوهشگران هنوز در حال بررسی پراکنش واقعی گونه هستند و احتمال وجود جمعیت‌های دیگری که تاکنون شناسایی نشده‌اند، منتفی نیست. تصاویر ماهواره‌ای می‌توانند در پیدا کردن مناطق تازه برای بررسی کمک کنند، اما شمارش دقیق همه گیاهان به پژوهش‌های بیشتر نیاز دارد.

در حال حاضر، تیم علمی در پی ارزیابی رسمی وضعیت حفاظتی این گیاه است. بنابراین بهتر است آن را گونه‌ای بسیار کمیاب و در معرض خطر جدی توصیف کنیم، نه اینکه بدون تأیید رسمی بگوییم در فهرست سرخ اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت در رده «در معرض انقراض بحرانی» ثبت شده است.

آیا می‌توان این گیاه را از انقراض نجات داد؟

پژوهشگران و باغ‌های گیاه‌شناسی در حال بررسی راه‌هایی برای حفاظت بلندمدت از این گونه هستند. از جمله برنامه‌های مطرح‌شده، جمع‌آوری بذر، پرورش گیاه در شرایط کنترل‌شده و بررسی امکان ایجاد جمعیتی محافظت‌شده در دریاچه‌ای قابل‌دسترس‌تر در قلمرو جوامع بومی است.

چنین اقداماتی می‌تواند خطر وابستگی کامل گیاه به یک زیستگاه دورافتاده را کاهش دهد؛ البته موفقیت این برنامه‌ها به توانایی جوانه‌زنی بذرها، شرایط مناسب رشد و حفاظت از زیستگاه طبیعی بستگی دارد.

نکته مهم این است که شناسایی علمی یک گونه، پایان ماجرا نیست. گاهی درست پس از آنکه دانشمندان نام و ویژگی‌های یک گیاه را ثبت می‌کنند، روشن می‌شود که برای جلوگیری از ناپدید شدن آن باید اقدامات حفاظتی فوری‌تری انجام شود.

کشفی که از یک عکس آغاز شد

ماجرای Victoria colombiana نشان می‌دهد که هنوز هم ممکن است در جنگل‌های دورافتاده جهان، گونه‌هایی وجود داشته باشند که علم به‌طور رسمی آن‌ها را توصیف نکرده است. در این مورد، یک عکس در شبکه‌های اجتماعی سرنخ اولیه را فراهم کرد؛ تصاویر ماهواره‌ای مسیر جست‌وجو را نشان دادند و دانش محلی به پژوهشگران کمک کرد تا در آخرین فرصت نمونه لازم را پیدا کنند.

اما شاید مهم‌ترین بخش داستان، اندازه دو متری برگ‌های این گیاه نباشد. پرسش اصلی این است که چند گیاه دیگر در زیستگاه‌های دورافتاده جهان وجود دارند که هنوز شناسایی نشده‌اند و ممکن است پیش از آنکه فرصت شناخت و حفاظت از آن‌ها فراهم شود، ناپدید شوند.

منابع:
1. مقاله علمی «Discovery of a new species of Victoria (Nymphaeaceae) in the Orinoco watershed of Colombia»، مجله Phytotaxa، سال ۲۰۲۶.
2. باغ گیاه‌شناسی سلطنتی کیو (Royal Botanic Gardens, Kew)، گزارش رسمی معرفی نیلوفر آبی Victoria colombiana.
3. باغ گیاه‌شناسی سلطنتی کیو، معرفی علمی و اطلاعات حفاظتی نیلوفر آبی کلمبیایی.
4. روزنامه گاردین، گزارش کشف نیلوفر آبی غول‌پیکر در کلمبیا با سرنخی از اینستاگرام، اکتبر ۲۰۲۶.
5. Phys.org، گزارش علمی کشف گونه جدید نیلوفر آبی غول‌پیکر در کلمبیا، اکتبر ۲۰۲۶.
6. دانشگاه ییل، Yale Environment 360، گزارش کشف گونه جدید نیلوفر آبی از طریق عکس اینستاگرام.
7. باغ گیاه‌شناسی بوگوتا و وب‌سایت رسمی شهرداری بوگوتا، گزارش معرفی گونه Victoria colombiana و همکاری پژوهشگران با جوامع بومی کلمبیا.