راز بقا: تصور کنید هزاران سال پیش، زمانی که هنوز شهرهای بزرگی مانند شوش شکل نگرفته بودند و انسانها در روستاهای کوچک کشاورزی زندگی میکردند، هنرمندی ظرفی سفالی را با تصویر چند سگ تزئین میکرد. این تصویرها برخلاف نقاشیهای امروزی، فقط طرحهایی تزئینی نبودند؛ آنها پنجرهای به رابطه انسان و سگ در یکی از کهنترین مراکز تمدنی جهان باز میکنند. پژوهشی باستانشناسی درباره سفالهای پیشاتاریخی ایران نشان میدهد که در جنوبغرب کشور، سگها هزاران سال پیش از ظهور امپراتوریهای بزرگ، جای خود را در زندگی و حتی هنر انسانها پیدا کرده بودند. جالبتر اینکه برخی از سگهای نقشبسته بر ظروف شوش، اندامی کشیده و ظریف داشتند و به تازیهای امروزی، بهویژه سالوکی، شباهت نشان میدادند.
به گزارش راز بقا، این تصاویر در پژوهشی علمی منتشرشده در سال ۲۰۰۷ در مجله باستانشناسی Paléorient بررسی شدهاند؛ پژوهشی که به سرپرستی فرانک هول و چِرا ویلی، دو پژوهشگر حوزه باستانشناسی، به معرفی قدیمیترین تصاویر شناختهشده سگسانان در ایران و احتمال وجود یک تیپ اولیه شبیه سگهای تازی پرداخته است.
اما ماجرا فقط به شوش محدود نمیشود. ردپای این حیوان را باید در سه محوطه باستانی جنوبغرب ایران دنبال کرد: تپه سبز در دهلران، چغامیش در خوزستان و شوش؛ جایی که تصویر سگها روی سفالها از یک حیوان معمولی فراتر میرود و احتمالاً از جایگاه ویژه آن در زندگی اجتماعی انسانها خبر میدهد.

پیش از آنکه به سراغ تصاویر سفالی ایران برویم، باید یک نکته تاریخی را روشن کنیم: قدیمیترین شواهد ارتباط انسان و سگ لزوماً تصویر این حیوان نیستند.
پژوهشگران در محوطههای ناتوفی در شرق مدیترانه، شواهدی از ارتباط نزدیک انسان و سگ در حدود ۱۲ هزار تا ۱۴ هزار سال پیش گزارش کردهاند. یکی از یافتههای مشهور، اسکلت یک تولهسگ در کنار پیکر یک انسان در محوطه عین ملاحه در سرزمین شام است؛ یافتهای که نشان میدهد رابطه انسان و سگ به دورهای بسیار پیشتر از شکلگیری شهرها و تمدنهای تاریخی بازمیگردد.
در واقع، استخوانها و بقایای تدفینی میتوانند از حضور سگ در کنار انسان خبر بدهند، اما تصاویر هنری اطلاعات متفاوتی در اختیار باستانشناسان قرار میدهند. وقتی انسان تصمیم میگیرد تصویر یک حیوان را روی ظرفی که با دست ساخته است نقش کند، آن حیوان احتمالاً در جهان ذهنی، اقتصادی یا فرهنگی او جایگاه قابلتوجهی داشته است.
به همین دلیل، تصاویر سگها روی سفالهای پیشاتاریخی ایران اهمیت ویژهای دارند. این آثار فقط حضور یک حیوان را نشان نمیدهند؛ بلکه میتوانند سرنخهایی از شکل بدن، کارکرد و رابطه احتمالی آن با انسان ارائه کنند.
یکی از مهمترین نمونههایی که فرانک هول و چِرا ویلی در مقاله خود بررسی کردهاند، به تپه سبز در دشت دهلران بازمیگردد.
این محوطه در جنوبغرب ایران قرار دارد و بخشی از چشمانداز باستانی منطقهای است که در دوره نوسنگی، روستاهای کشاورزی و سکونتگاههای اولیه در آن شکل گرفتند.
پژوهشگران در میان قطعات سفالی این محوطه، دو نمونه تصویر از سگها را معرفی کردهاند. یکی از آنها روی قطعهای از یک کاسه نقاشیشده دیده میشود. نمونه دیگر از چند قطعه شکسته تشکیل شده که با کنار هم قرارگرفتن آنها میتوان طرح یک ظرف را بازسازی کرد؛ ظرفی که سه سگ مشابه روی بدنه آن و در امتداد محیط کاسه نقش بسته بودند.
این سگها از نظر ظاهری شباهت زیادی به سگهای نگهبان روستاها و اردوگاههای عشایری دارند؛ حیواناتی با بدنی نسبتاً نیرومند و ظاهری که هنوز فاصله زیادی با شکل اجداد گرگمانندشان ندارد.
اما دو جزئیات در این نقاشیها توجه پژوهشگران را جلب کرده است: پوزه نسبتاً کوتاه و دم برگشته و حلقهشده به سمت بالا.
هول و ویلی این ویژگیها را نشانههایی به نفع اهلیبودن حیوانات تصویرشده دانستهاند؛ زیرا این ترکیب ظاهری در گرگهای امروزی معمول نیست.
این نکته اهمیت زیادی دارد. هنرمند باستانی ممکن است قصد نداشته باشد تصویر دقیقی از یک نژاد مشخص ارائه کند، اما ویژگیهای ترسیمشده میتوانند به ما بگویند که با حیوانی شبیه سگهای اهلی روبهرو هستیم، نه صرفاً یک گرگ وحشی.
ردپای سگها در پژوهش هول و ویلی به دهلران ختم نمیشود. نمونههای دیگری نیز از چغامیش در خوزستان معرفی شدهاند.
چغامیش یکی از محوطههای مهم باستانشناسی دشت خوزستان است که آثار سکونت و فعالیتهای انسانی در دورههای پیشاتاریخی در آن بررسی شدهاند.
تصاویر سگهای این محوطه روی سطح داخلی یک کاسه سفالی دیده میشوند. از نظر شکل کلی بدن، حالت ایستادن، دم و پوزه، این حیوانات شباهت زیادی به نمونههای تپه سبز دارند.
نقاشیها با ضربهقلمهای مورب و خطوط نسبتاً ضخیم اجرا شدهاند؛ بهگونهای که بخش داخلی بدن حیوان با خطوط پررنگ پر شده است.
یک تفاوت جالب نیز وجود دارد: در برخی تصاویر تپه سبز، سگها در نمایی نسبتاً جانبی نمایش داده شدهاند، اما در نمونه چغامیش زاویه نگاه یا جهت قرارگیری سر آنها متفاوت است. پژوهشگران توضیح میدهند که برجستگیهای کوچکی که در بخش سر دیده میشوند، ممکن است گوشها و بالای سر حیوان را در نمایی متفاوت نشان دهند.
در اینجا با نکتهای مهم درباره هنر باستان روبهرو هستیم: هنرمند نهتنها شکل یک حیوان را به تصویر میکشید، بلکه تلاش میکرد آن را از زاویهای قابلشناسایی نمایش دهد.
در پژوهش سال ۲۰۰۷، تصاویر تپه سبز و چغامیش بهعنوان نمونههایی از قدیمیترین تصاویر شناختهشده سگ در این منطقه معرفی شدهاند.

شاید جذابترین بخش این پژوهش به شوش مربوط باشد؛ شهری که در هزاره چهارم پیش از میلاد به یکی از مهمترین مراکز سکونت و فعالیت انسانی در جنوبغرب ایران تبدیل شده بود.
در دورهای که با عنوان شوش A شناخته میشود، سفالگری به سطح قابلتوجهی از مهارت و تنوع رسیده بود. ظروفی با زمینه روشن و نقوش قهوهای تیره یا سیاه ساخته میشدند و تصاویر حیوانات، از بز و پرندگان گرفته تا حشرات و خزندگان، روی آنها دیده میشد.
در میان این آثار، تصویر سگها جایگاه خاصی دارد.
فرانک هول و چِرا ویلی در بررسی سفالهای گورستان شوش و دیگر مجموعههای مرتبط با این دوره، ۲۸ ظرف دارای تصویر سگسانان را شناسایی کردند. این تعداد در مقایسه با بیش از هزار ظرف بازسازیشده از گورستان، چندان زیاد نیست؛ اما ویژگی ظاهری تصاویر بسیار جالب است.
بهجز دو نمونه، تقریباً تمام سگهای ترسیمشده در این مجموعه بدنی کشیده و باریک دارند و در حالت درازکش نمایش داده شدهاند.
این شکل بدن برای پژوهشگران یادآور سگهای تازی، بهویژه سالوکی و سگهای شکاری مشابه است؛ حیواناتی با اندامهای بلند، بدنی ظریف و توانایی تعقیب شکار در زمینهای باز.
نویسندگان مقاله معتقدند این تصاویر میتوانند قدیمیترین بازنمایی شناختهشده از یک تیپ سگ شبیه به تازی ایرانی یا سالوکی باشند.
البته یک تفاوت مهم را نباید نادیده گرفت: این شباهت ظاهری به معنای اثبات تبار مستقیم سالوکیهای امروزی از سگهای شوش نیست. برای اثبات چنین ارتباطی به شواهد ژنتیکی و استخوانشناختی نیاز داریم. آنچه در اختیار داریم، مقایسه شکل بدن حیوانات تصویرشده با سگهای تازی امروزی است.
یکی از تصاویر جالب سفالهای شوش، دو سگ را نشان میدهد که به حیوانی شاخدار حمله میکنند؛ جانوری که پژوهشگران احتمال دادهاند گوزن باشد.
در این تصویر، سگها در موقعیتی نمایش داده شدهاند که به نظر میرسد در حال پریدن به سمت شکار هستند.
هول و ویلی با مقایسه این صحنه و رفتار تازیهای شکاری، احتمال دادهاند که تصویر به شیوه شکار این سگها مربوط باشد. تازیها با استفاده از بینایی قوی و سرعت بالا، شکار را در فضای باز تعقیب میکنند و میتوانند در جریان حمله به گردن یا بدن آن ضربه بزنند.
در ظرف دیگری نیز سگی میان دو جانور از خانواده اسبسانان دیده میشود که پژوهشگران آنها را احتمالاً گورخر آسیایی یا گورخر ایرانی (گور) یا به بیان دقیقتر، گورخر آسیایی، Equus hemionus، دانستهاند. سگ این تصویر نسبت به نمونههای کشیده شوش بدنی تنومندتر و دمی برگشته دارد؛ ظاهری که به سگهای نگهبان گله شباهت بیشتری نشان میدهد.
این تفاوت برای باستانشناسان اهمیت دارد. شاید هنرمندان شوش صرفاً یک الگوی تزئینی تکراری را روی ظرفها اجرا نمیکردند، بلکه انواع متفاوتی از سگها را که در زندگی واقعی دیده بودند، به تصویر میکشیدند.
به بیان دیگر، در کنار سگهای ظریف و تازیمانند، احتمالاً سگهای تنومندتر و نگهبان نیز در محیط زندگی مردم آن دوره حضور داشتند.

یکی از جالبترین بخشهای مقاله به تصویری مربوط میشود که در آن سگ به نظر میرسد با قلاده یا بندی مهار شده است.
نویسندگان پژوهش این تصویر را نشانهای احتمالی از رواج استفاده از سگ در شکار میدانند. چنین برداشتی با ویژگیهای سگهای تازی و نقش آنها در تعقیب شکار سازگار است.
اما ماجرا میتواند فراتر از شکار باشد.
ظروف سفالی مورد بررسی عمدتاً از مجموعههای تدفینی شوش به دست آمدهاند. این موضوع پرسشی مهم ایجاد میکند: چرا تصویر سگها روی ظرفهایی نقش بسته که همراه مردگان در گور قرار میگرفتند؟
پژوهشگران احتمال دادهاند که سگهای شکاری خوشپرورش در آن جامعه فقط ابزار شکار نبودند و میتوانستند ارزش اجتماعی و نمادین نیز داشته باشند. چنین حیواناتی شاید در روابط اجتماعی، هدیهدادن، جهیزیه، پیشکش، مناسبات سیاسی یا آیینهای قربانی جایگاهی داشتهاند.
البته اینها تفسیرهای احتمالی نویسندگان مقاله هستند، نه واقعیتهایی که بتوان آنها را صرفاً از روی یک نقاشی سفالی اثبات کرد.
بااینحال، حضور سگها در مجموعهای از ظروف تدفینی نشان میدهد که تصویر این حیوان برای مردم آن دوره آنقدر اهمیت داشته که بخشی از هنر و نمادپردازی آنها شده است.
یکی از جزئیات کمتر توجهشده در پژوهش هول و ویلی، فاصله میان تصاویر تپه سبز و چغامیش با نقوش دوره شوش A است.
پس از ظهور تصاویر اولیه سگ روی سفالهای این دو محوطه، سبکهای مختلف سفالگری در منطقه طی حدود ۱۵۰۰ سال تغییر کردند. با وجود اینکه در بسیاری از این سبکها تصاویر جانوران و عناصر طبیعی دیده میشد، پژوهشگران در توالی مورد بررسی خود نمونههای دیگری از تصویر سگ پیدا نکردند.
این به معنای ناپدیدشدن سگها از زندگی مردم نیست. نبود تصویر در آثار باقیمانده الزاماً به معنای نبود حیوان در محیط زندگی انسانها نیست.
ممکن است شیوههای هنری تغییر کرده باشند، تصویر حیوانات کمتر مورد توجه قرار گرفته باشد یا آثار مربوط به این دوره هنوز کشف نشده باشند.
پس از این فاصله، سگها دوباره در مجموعه سفالهای شوش A ظاهر میشوند؛ این بار با تصاویر متنوعتر و جزئیاتی که امکان مقایسه شکل بدن و نقش احتمالی آنها را فراهم میکند.
این پرسش احتمالاً جذابترین نتیجهای است که میتوان از پژوهش باستانشناسی شوش گرفت؛ اما پاسخ آن به این سادگی نیست.
سگهای تصویرشده روی ظروف شوش، بهویژه نمونههای دارای بدن کشیده و اندامهای ظریف، شباهت قابلتوجهی به سالوکی دارند. سالوکی یکی از سگهای شکاری مشهور خاورمیانه است که به سرعت، استقامت و توانایی تعقیب شکار در زمینهای باز شناخته میشود.
پژوهشگران مقاله سال ۲۰۰۷ احتمال دادهاند که یک تیپ سگ تازیمانند در مناطق کمارتفاع، دشتها و نواحی بیابانی جنوبغرب آسیا شکل گرفته و سپس در مناطقی که برای شکار با بینایی مناسب بودهاند گسترش یافته باشد.
اما تصویر یک سگ روی سفال، شناسنامه ژنتیکی آن نیست. برای اینکه بتوانیم بگوییم سگهای شوش مستقیماً نیاکان سالوکیهای امروزی بودهاند، باید بقایای استخوانی قابلشناسایی و دادههای ژنتیکی باستانی در اختیار داشته باشیم.
بنابراین دقیقترین نتیجه این است: مردم شوش در حدود ۶ هزار سال پیش سگهایی را میشناختند که از نظر فرم بدن به تازیهای امروزی شباهت داشتند؛ موضوعی که نشان میدهد سگهای شکاری با اندام کشیده، در تاریخ منطقه خاورمیانه پیشینهای بسیار طولانی دارند.

تصاویر سگها روی سفالهای تپه سبز، چغامیش و شوش، روایتی کوچک اما ارزشمند از تاریخ رابطه انسان و حیوان در ایران هستند.
این آثار نشان میدهند که سگها در جوامع پیشاتاریخی جنوبغرب ایران فقط حیواناتی در حاشیه سکونتگاهها نبودند. آنها احتمالاً در نگهبانی، شکار و مناسبات اجتماعی نقش داشتند و آنقدر برای انسانها شناختهشده و مهم بودند که تصویرشان روی ظروف سفالی باقی ماند.
از سگهای تنومند با دم حلقهشده در نقوش قدیمیتر تا تازیهای کشیده و ظریف شوش، این تصاویر تنوعی از سگهایی را نشان میدهند که هزاران سال پیش در کنار جوامع انسانی زندگی میکردند.
شاید نتوانیم با قطعیت بگوییم سالوکیهای امروزی از همان سگهای تصویرشده در شوش به وجود آمدهاند؛ اما میتوانیم با اطمینان بیشتری بگوییم که تاریخ سگهای تازیمانند در خاورمیانه بسیار قدیمیتر از آن چیزی است که از ظاهر امروزی این نژادها تصور میکنیم.
شناخت سگها در تاریخ ایران فقط به تصاویر باستانی محدود نمیشود. امروزه نیز جمعیتهای مختلفی از سگهای بومی در مناطق گوناگون کشور شناخته شدهاند؛ از سگهای نگهبان گله مانند سرابی و پژدر گرفته تا سگهای محلی و تازیمانند.
بر اساس پژوهش فرانک هول و چِرا ویلی که در سال ۲۰۰۷ منتشر شد، از قدیمیترین تصاویر شناختهشده سگها در ایران نمونههایی از تپه سبز در دشت دهلران و چغامیش در خوزستان هستند. این تصاویر روی ظروف سفالی نقش بستهاند و قدمت آنها به دوره پیشاتاریخی بازمیگردد.
بله، تصاویر سفالی دوره شوش A سگهایی با اندام کشیده و ظریف را نشان میدهند که از نظر فرم بدن به سالوکیهای امروزی شباهت دارند. پژوهشگران این تصاویر را نمونههایی از یک تیپ باستانی سگ تازیمانند دانستهاند؛ هرچند تبار مستقیم آنها با سالوکیهای امروزی اثبات نشده است.
پژوهشگران در مقاله سال ۲۰۰۷ از تصاویر متعلق به حدود ۸ هزار سال پیش در محوطههای جنوبغرب ایران یاد کردهاند. همچنین تصاویر سگهای شوش به دورهای حدود ۴۲۰۰ تا ۳۹۰۰ پیش از میلاد تعلق دارند.
بر اساس تصاویر سفالی، برخی از سگها احتمالاً در شکار نقش داشتهاند. وجود صحنههایی از تعقیب حیوانات شاخدار و تصویری از سگ مهارشده با بند، احتمال استفاده از سگهای شکاری را تقویت میکند. با این حال، تصاویر بهتنهایی برای تعیین تمام کارکردهای سگها در جامعه شوش کافی نیستند.
سگ اهلی از نظر تکاملی از گرگ خاکستری منشأ گرفته است. با این حال، تصاویر سفالی ایران اطلاعات مستقیمی درباره روند اهلیسازی یا مسیر ژنتیکی سگهای محوطههایی مانند شوش ارائه نمیکنند. برای بررسی این موضوع به بقایای استخوانی و مطالعات ژنتیکی نیاز است.
در حال حاضر شواهد علمی کافی برای اثبات تبار مستقیم سگهای امروزی مانند سرابی، قهدریجانی یا پژدر از سگهای تصویرشده روی سفالهای شوش وجود ندارد. شباهت ظاهری یا زندگی در یک منطقه جغرافیایی مشترک، بهتنهایی رابطه ژنتیکی را ثابت نمیکند.