راز بقا: در ارتفاعات اتیوپی، یک گاو نر و یک الاغ نر رابطهای غیرمعمول شکل دادهاند که حتی پژوهشگران رفتارشناسی حیوانات را غافلگیر کرده است. گاوی به نام آکیله و الاغی به نام پاتروکلو، با وجود تعلق به دو گونه متفاوت و دسترسی به حیوانات ماده و نر همگونه خود، بارها یکدیگر را انتخاب میکنند. دانشمندان طی یک دوره مشاهده میدانی، ۵۱ مورد رفتار سوارشدن گاو بر الاغ را ثبت کردند که در ۳۴ مورد دخول نیز مشاهده شد. اما ماجرا فقط به رفتار جنسی محدود نمیشود؛ این دو حیوان یکدیگر را دنبال میکنند، میلیسند، به هم نزدیک میشوند و پس از این تعاملات نیز کنار یکدیگر میمانند. پژوهشگران اکنون میخواهند بدانند چه چیزی باعث شکلگیری چنین پیوند غیرمعمولی میان دو حیوان از دو گونه متفاوت شده است.

به گزارش راز بقا، همهچیز با یک مشاهده غیرمنتظره آغاز شد؛ اتفاقی که احتمالاً اگر پژوهشگران آن را با چشم خود نمیدیدند، باور کردنش برایشان آسان نبود.
گروهی از زیستشناسان و رفتارشناسان دانشگاه پیزا ایتالیا در ارتفاعات اتیوپی مشغول مطالعه روی میمونهای ژلادا بودند. هدف اصلی آنها بررسی رفتار و روابط اجتماعی این نخستیها بود، اما در جریان تحقیقات میدانی، اتفاقی توجهشان را به دو حیوان دیگر جلب کرد.
در میان حیواناتی که در یک مرتع چرا میکردند، یک گاو نر به الاغی نر نزدیک شد و رفتارهایی از خود نشان داد که خیلی زود مشخص شد یک اتفاق تصادفی و گذرا نیست.
گاو نر که بعدها آکیله (Achille) نام گرفت، به الاغی به نام پاتروکلو (Patroclo) علاقه رفتاری خاصی نشان میداد. برخلاف انتظار، الاغ نیز از نزدیک شدن گاو فرار نمیکرد و واکنش دفاعی آشکاری نشان نمیداد.
پژوهشگران که ابتدا برای بررسی میمونها به این منطقه آمده بودند، تصمیم گرفتند رفتار این دو حیوان را با دقت بیشتری زیر نظر بگیرند.
نکته جالب اینکه این دو حیوان متعلق به صاحبان متفاوتی بودند و در تمام ساعات شبانهروز کنار یکدیگر زندگی نمیکردند. فرصت ملاقات آنها عمدتاً زمانی فراهم میشد که گلههایشان در مرتع مشترکی جمع میشدند.
به این ترتیب، آنچه ابتدا یک مشاهده اتفاقی به نظر میرسید، به موضوع یک بررسی علمی تبدیل شد.

پژوهشگران در فاصله ۶ تا ۱۹ مارس ۲۰۲۶ رفتارهای اجتماعی و جنسی آکیله و پاتروکلو را ثبت کردند.
نتیجه بررسی آنها قابل توجه بود: در مجموع ۵۱ مورد سوارشدن گاو نر بر الاغ نر ثبت شد. در ۳۴ مورد از این رفتارها، دخول نیز مشاهده شد.
این اعداد نشان میدادند که موضوع با یک برخورد اتفاقی یا یک رفتار گذرا روبهرو نیست.
البته نکته مهمتر از تعداد این تعاملات، نحوه رفتار دو حیوان با یکدیگر بود.
پاتروکلو فقط یک حیوان منفعل نبود که حضور گاو را تحمل کند. او در بسیاری از مواقع با ارائه بخش عقبی بدن خود، نزدیک شدن به گاو و گاهی گاز گرفتن آرام او، در آغاز تعامل نقش داشت.
از طرف دیگر، آکیله نیز بارها به دنبال این الاغ میرفت و تلاش میکرد در کنار او بماند.
پژوهشگران همچنین متوجه شدند این دو حیوان پیش و پس از رفتارهای جنسی، تماسهای اجتماعی دیگری برقرار میکنند؛ از جمله لیسیدن بدن یکدیگر، مالیدن بدنها به هم و تماس پوزهها.
این رفتارها باعث شد دانشمندان احتمال دهند که رابطه میان این دو حیوان فراتر از یک رفتار جنسی ساده است.
در واقع، آنچه این ماجرا را برای محققان جالب کرد، ترکیب رفتار جنسی با نوعی رابطه اجتماعی انتخابی و تکرارشونده بود.

یکی از پرسشهای مهم پژوهشگران این بود که آیا این رفتار به دلیل نبودن شریک مناسب در محیط اتفاق میافتاد؟
در نگاه نخست ممکن بود تصور شود آکیله و پاتروکلو به این دلیل به یکدیگر نزدیک شدهاند که به حیوانات دیگری دسترسی نداشتهاند. اما مشاهدات میدانی چنین توضیح سادهای را تأیید نمیکرد.
در محیط چرا، حیوانات دیگری از هر دو گونه و از هر دو جنس حضور داشتند. بنابراین گاو نر و الاغ نر در شرایطی زندگی نمیکردند که هیچ گزینه دیگری برای تعامل اجتماعی یا تولیدمثل در دسترسشان نباشد.
پژوهشگران حتی رفتار آکیله با یک الاغ نر دیگر را نیز مشاهده کردند. گاو در دو مورد تلاش کرد به آن حیوان نزدیک شود و رفتار سوارشدن نشان دهد، اما الاغ دوم با خواباندن گوشها و نشان دادن رفتارهای تهدیدآمیز، از نزدیک شدن او جلوگیری کرد.
واکنش پاتروکلو کاملاً متفاوت بود. او نهتنها از آکیله دور نمیشد، بلکه در بسیاری از مواقع خودش نیز به برقراری تماس و نزدیک ماندن به گاو تمایل نشان میداد.
این تفاوت رفتاری اهمیت زیادی داشت؛ زیرا نشان میداد آکیله و پاتروکلو ظاهراً رابطهای انتخابی با یکدیگر شکل دادهاند، نه اینکه صرفاً هر دو حیوانی باشند که بهطور اتفاقی در یک مرتع کنار هم قرار گرفتهاند.
این احتمالاً جذابترین پرسشی است که با انتشار تصاویر و گزارش این پژوهش مطرح شده است.
اما دانشمندان در تفسیر چنین رفتارهایی محتاط هستند.
آنچه پژوهشگران مشاهده کردهاند، شامل رفتارهای جنسی تکرارشونده، تمایل به نزدیک ماندن، لیسیدن، مالیدن بدنها به یکدیگر و تماسهای اجتماعی متقابل است.
این مشاهدات میتواند نشانهای از شکلگیری یک پیوند اجتماعی ویژه میان دو حیوان باشد؛ با این حال، نمیتوان با اطمینان گفت آنها دقیقاً چه احساسی دارند یا رابطهشان از نظر ذهنی چه معنایی برایشان دارد.
به همین دلیل، استفاده از واژههایی مانند عشق، دلباختگی یا حتی تعیین گرایش جنسی ثابت برای این حیوانات، فراتر از شواهد علمی موجود است.
پژوهشگران نیز نمیگویند که این دو حیوان دارای هویت یا گرایش جنسی مشخصی هستند. آنها صرفاً رفتارهای مشاهدهشده را ثبت و تحلیل کردهاند.
در حقیقت، پرسش اصلی این نیست که آیا گاو عاشق الاغ شده است یا نه؛ پرسش مهمتر این است که چرا دو حیوان از دو گونه متفاوت، چنین رابطه انتخابی و مداومی با یکدیگر برقرار کردهاند؟

اگرچه رابطه آکیله و پاتروکلو به دلیل تفاوت گونهای آنها بسیار غیرمعمول است، اما رفتار جنسی میان حیوانات همجنس پدیدهای ناشناخته در دنیای طبیعت نیست.
پژوهشگران در گونههای مختلفی از جانوران، رفتارهایی مانند سوارشدن، تماس جنسی و تعاملات همجنس را ثبت کردهاند.
در برخی نخستیها، از جمله بونوبوها، تماسهای جنسی میتوانند علاوه بر کارکرد تولیدمثلی، در حفظ روابط اجتماعی، کاهش تنش و برقراری ارتباط میان اعضای گروه نقش داشته باشند.
در دلفینها نیز رفتارهای جنسی میان نرها مشاهده شده است. این تعاملات در بعضی جمعیتها با شکلگیری همکاریها و حفظ پیوندهای اجتماعی همراه هستند.
البته نمیتوان نتیجه گرفت که همه این رفتارها در گونههای مختلف کارکرد یکسانی دارند. رفتار جنسی در جانوران پدیدهای پیچیده است و ممکن است تحت تأثیر عوامل مختلف اجتماعی، زیستی و محیطی قرار بگیرد.
آنچه مورد آکیله و پاتروکلو را متفاوت میکند، ترکیب رفتار جنسی همجنس با تعاملات اجتماعی انتخابی میان دو حیوان از خانوادههای جانوری متفاوت است.
گاو به خانواده گاوسانان تعلق دارد، در حالی که الاغ از خانواده اسبسانان است. بنابراین این دو حتی از نظر ردهبندی جانورشناسی نیز فاصله قابل توجهی با یکدیگر دارند.

یکی از فرضیههایی که پژوهشگران مطرح کردهاند، ارتباط میان رفتار جنسی و حفظ پیوندهای اجتماعی است.
در بسیاری از گونههای جانوری، رفتارهایی که در ظاهر صرفاً جنسی به نظر میرسند، ممکن است کارکردهای اجتماعی دیگری نیز داشته باشند.
برای مثال، در بعضی گونهها تماسهای جنسی میتوانند به کاهش تنش، ایجاد اعتماد یا حفظ ارتباط میان اعضای گروه کمک کنند.
در مورد آکیله و پاتروکلو نیز پژوهشگران احتمال میدهند که تعاملات جنسی بخشی از رابطه اجتماعی گستردهتر این دو حیوان باشد.
به بیان دیگر، ممکن است رفتارهای جنسی به حفظ نزدیکی و تداوم ارتباط میان آنها کمک کند؛ اما این موضوع هنوز یک فرضیه است، نه نتیجه قطعی پژوهش.
دانشمندان همچنین به این نکته اشاره کردهاند که رفتار جنسی همیشه نباید صرفاً از دریچه تولیدمثل بررسی شود. در طبیعت، روابط اجتماعی میتوانند پیچیدهتر از آن باشند که فقط با تولیدمثل توضیح داده شوند.

پژوهش مربوط به آکیله و پاتروکلو در مجله معتبر Current Biology منتشر شده است؛ مجلهای که تحقیقات مرتبط با زیستشناسی و رفتار جانوران را منتشر میکند.
اهمیت این گزارش فقط در عجیب بودن رفتار دو حیوان نیست. این مشاهده میتواند به پژوهشگران کمک کند تا درباره ارتباط میان رفتار جنسی، روابط اجتماعی و انتخاب شریک در جانوران پرسشهای تازهای مطرح کنند.
یکی از نکات مهم این مطالعه آن است که رفتار مشاهدهشده را نمیتوان بهسادگی با نبودن گزینههای دیگر یا برخورد تصادفی توضیح داد.
با این حال، مطالعه درباره دو حیوان انجام شده و نمیتوان از آن یک قانون کلی درباره رفتار همه گاوها یا الاغها استخراج کرد.
همچنین پژوهشگران هنوز نمیدانند این پیوند دقیقاً چگونه شکل گرفته، چه مدت ادامه داشته و چه فایده احتمالی برای هر یک از دو حیوان داشته است.
برای پاسخ به این پرسشها، مطالعات بیشتر و مشاهده طولانیمدت چنین روابطی ضروری است.
نکته جالب دیگری که به این ماجرا رنگوبوی داستانی داده، نامگذاری دو حیوان است.
پژوهشگران نام آکیله و پاتروکلو را با الهام از آشیل و پاتروکلوس، دو شخصیت شناختهشده اسطورههای یونان باستان، انتخاب کردهاند.
رابطه این دو شخصیت در روایتهای اسطورهای و ادبی همواره موضوع بحث بوده است؛ برخی آن را دوستی عمیق و برخی پیوندی فراتر از دوستی تفسیر کردهاند.
انتخاب این نامها برای گاو و الاغ اتیوپیایی نیز به نوعی یادآور همان پرسش قدیمی درباره ماهیت یک رابطه نزدیک است.
البته این شباهت صرفاً در نامگذاری و جنبه روایی داستان معنا دارد و نباید آن را مدرکی برای تفسیر احساسات حیوانات دانست.
در نهایت، آکیله و پاتروکلو هنوز یک معمای باز برای علم هستند؛ دو حیوان از دو گونه متفاوت که در میان گلههای خود، بارها یکدیگر را انتخاب کردهاند و رفتاری از خود نشان دادهاند که دانشمندان هنوز پاسخ کاملی برای آن ندارند.
شاید مهمترین درس این مشاهده آن باشد که روابط میان حیوانات همیشه در چارچوبهایی که انسان برای آنها تصور میکند، قرار نمیگیرند. طبیعت گاهی پیچیدهتر و غیرمنتظرهتر از تصورات ما رفتار میکند.
بله. رفتارهای جنسی میان حیوانات همجنس پدیدهای شناختهشده در زیستشناسی و رفتارشناسی جانوران است و در گونههای مختلفی از حشرات و پرندگان گرفته تا پستانداران دریایی و خشکیزی مشاهده شده است. این رفتارها ممکن است به شکل معاشقه، سوارشدن، تماس جنسی، جفتخواهی یا حتی تشکیل پیوندهای اجتماعی پایدار میان دو حیوان همجنس بروز کنند.
در آرشیو راز بقا نیز نمونههای متعددی از این رفتارها بررسی شده است؛ از جمله رفتارهای جنسی میان زرافههای نر و رفتارهای همجنسخواهانه در گوسفندان. بنابراین، تعامل جنسی میان دو حیوان همجنس نه پدیدهای منحصر به انسان است و نه صرفاً در شرایط اسارت اتفاق میافتد.

گزارشهای علمی از رفتارهای جنسی همجنس در گروههای جانوری بسیار متنوعی وجود دارد. در میان پستانداران، این رفتارها در بونوبوها، دلفینها، زرافهها، قوچها و برخی گونههای دیگر مشاهده شدهاند. در پرندگان نیز نمونههایی از تشکیل زوجهای همجنس و همکاری آنها در ساخت لانه و مراقبت از تخمها گزارش شده است.
برای مثال، در راز بقا پیشتر درباره دو نهنگ گوژپشت که رفتار همجنسخواهانه آنها خبرساز شد و همچنین رفتارهای جنسی زرافههای نر گزارشهایی منتشر شده است. البته شکل و کارکرد این رفتارها در گونههای مختلف یکسان نیست و نمیتوان همه آنها را با یک توضیح واحد تفسیر کرد.
در اینجا باید میان رفتار جنسی و گرایش جنسی تفاوت قائل شد. وقتی دو حیوان همجنس رفتار جنسی انجام میدهند، میتوان این اتفاق را «رفتار جنسی همجنس» نامید؛ اما مشاهده چنین رفتاری بهتنهایی ثابت نمیکند که آن دو حیوان در تمام طول زندگی فقط به همجنس خود گرایش دارند.
در انسان، همجنسگرایی علاوه بر رفتار جنسی، با مفاهیمی مانند گرایش و هویت جنسی ارتباط دارد. اما در مطالعات جانورشناسی، پژوهشگران معمولاً رفتارهای قابل مشاهده را ثبت و بررسی میکنند و برای توصیف آنها از اصطلاحاتی مانند رفتار جنسی همجنس یا تعامل جنسی میان افراد همجنس استفاده میکنند. این دقت زبانی کمک میکند بدون نسبتدادن مستقیم مفاهیم انسانی به حیوانات، رفتار آنها را بهتر بشناسیم.
هنوز یک پاسخ قطعی برای این پرسش وجود ندارد. رفتار جنسی همجنس در گونههای مختلف ممکن است دلایل و کارکردهای متفاوتی داشته باشد. در بعضی حیوانات، این رفتار میتواند به تقویت پیوندهای اجتماعی، کاهش تنش میان اعضای گروه یا ایجاد اتحاد کمک کند. در برخی دیگر ممکن است با ترجیح جنسی پایدار، شرایط محیطی یا عوامل زیستی ارتباط داشته باشد.
برای نمونه، در بونوبوها بعضی تعاملات جنسی میان افراد همجنس در موقعیتهای اجتماعی و کاهش تنشهای گروهی نقش دارند. در مقابل، در برخی قوچها ترجیح جنسی نسبتاً پایداری به نرهای دیگر گزارش شده است؛ موضوعی که در مطلب چرا برخی از قوچها به نرهای دیگر تمایل جنسی دارند؟ در راز بقا نیز به آن پرداخته شده است.
بنابراین، نمیتوان گفت تمام حیواناتی که رفتار جنسی همجنس نشان میدهند، دقیقاً به یک دلیل این کار را انجام میدهند.
خیر. نبود دسترسی به جنس مخالف میتواند در برخی شرایط بر رفتار جنسی حیوانات تأثیر بگذارد، اما نمیتوان تمام موارد رفتار جنسی همجنس را با این عامل توضیح داد. در بسیاری از گونهها، این رفتار حتی زمانی مشاهده شده که حیوانات به افراد جنس مخالف نیز دسترسی داشتهاند.
در برخی گونهها، ترجیح جنسی نسبتاً پایداری برای همجنس مشاهده شده است. نمونههایی از این موضوع در مطالعات مربوط به قوچها بررسی شده و در مقاله رفتار جنسی نامتعارف در میان گوسفندان نیز میتوان درباره این پدیده بیشتر خواند.
خیر. هر نوع سوارشدن یا تماس بدنی میان دو حیوان همجنس را نمیتوان جفتگیری یا رفتار جنسی دانست. در برخی گونهها، سوارشدن ممکن است بخشی از نمایش قدرت، تعیین جایگاه اجتماعی، بازی یا کاهش تنش میان اعضای گروه باشد.
ماجرای شیرهای نر در کنیا نمونه جالبی از این تفاوت است. تصاویری از دو شیر نر منتشر شد که یکی روی دیگری سوار شده بود و در ابتدا بهعنوان جفتگیری دو شیر نر مورد توجه قرار گرفت. اما کریگ پکر، پژوهشگر شناختهشده شیرها، این رفتار را جنسی ندانست و آن را به تعامل اجتماعی میان شیرهای نر مرتبط کرد. جزئیات این ماجرا در گزارش تصاویر دو شیر نر که به اشتباه جفتگیری آنها تعبیر شد آمده است.
این مثال نشان میدهد که برای تفسیر رفتار حیوانات، تنها دیدن یک تصویر یا مشاهده یک حرکت کافی نیست؛ باید شرایط، رفتارهای قبل و بعد و ویژگیهای زیستی گونه نیز بررسی شود.
بله. در برخی گونهها، دو حیوان همجنس ممکن است رابطهای طولانیمدت و نزدیک داشته باشند. این پیوند میتواند شامل همراهی، دفاع مشترک از قلمرو، همکاری در یافتن غذا یا حتی مراقبت از تخم و جوجه باشد.
در بعضی پرندگان، زوجهای همجنس برای مدتی طولانی کنار یکدیگر میمانند و وظایف مربوط به لانهسازی و مراقبت از نسل را تقسیم میکنند. در پستانداران اجتماعی نیز پیوندهای نزدیک میان افراد همجنس گاهی با رفتارهای جنسی همراه میشود. با این حال، باید توجه داشت که رابطه اجتماعی پایدار و رفتار جنسی دو مفهوم متفاوتاند و همیشه با یکدیگر همراه نیستند.
این موضوع یکی از پرسشهای مهم و همچنان محل بحث در زیستشناسی تکاملی است. از آنجا که رابطه جنسی میان دو فرد همجنس مستقیماً به تولیدمثل منجر نمیشود، پژوهشگران تلاش کردهاند توضیح دهند چرا چنین رفتارهایی در گونههای مختلف باقی ماندهاند.
یکی از فرضیهها این است که در بعضی گونهها، این رفتارها میتوانند به حفظ پیوندهای اجتماعی، کاهش درگیری و تقویت اتحاد میان اعضای گروه کمک کنند. در گونههای دیگر نیز ممکن است عوامل متفاوتی در شکلگیری آن نقش داشته باشند. هنوز نمیتوان یک مزیت تکاملی مشخص را به تمام نمونههای رفتار جنسی همجنس در دنیای جانوران نسبت داد.

رفتارهای جنسی ثبتشده میان آکیله، گاو نر، و پاتروکلو، الاغ نر، را میتوان در دسته تعاملات جنسی میان دو حیوان نر قرار داد. اما این ماجرا یک ویژگی غیرمعمول دیگر هم دارد: دو حیوان نهتنها همجنس، بلکه متعلق به دو گونه متفاوت هستند.
پژوهشگران در جریان مشاهدههای میدانی خود، رفتارهای مکرر سوارشدن و دخول را میان این دو حیوان ثبت کردند. در کنار این رفتارها، تماسهای اجتماعی مانند لیسیدن، نزدیکشدن و مالیدن بدنها به یکدیگر نیز دیده شد. همین همراهی رفتارهای جنسی و اجتماعی باعث شد پژوهشگران احتمال دهند که تعامل میان این دو حیوان ممکن است در حفظ یک پیوند اجتماعی نقش داشته باشد.
با این حال، هنوز نمیتوان با قطعیت گفت انگیزه آکیله و پاتروکلو از این رفتارها چه بوده یا رابطه آنها را با مفاهیم انسانی مانند عشق و گرایش جنسی یکسان دانست.
خیر. گاو و الاغ به دو گونه متفاوت تعلق دارند و از نظر زیستی امکان تولیدمثل طبیعی و بهدستآوردن فرزند از این رابطه وجود ندارد. بنابراین، حتی اگر رفتارهای جنسی میان آنها با دخول همراه باشد، نباید آن را به معنای امکان لقاح یا تولیدمثل دانست.
در مورد آکیله و پاتروکلو نیز پژوهشگران رفتارهای جنسی را مشاهده و ثبت کردند، اما گزارشی از بارداری یا تولیدمثل میان این دو حیوان وجود ندارد.

واژه «عشق» مفهومی انسانی و پیچیده است و نمیتوان صرفاً با مشاهده چند رفتار، آن را بهطور قطعی به حیوانات نسبت داد. با این حال، پژوهشگران رفتارشناسی میتوانند میزان نزدیکی، همراهی، ترجیح یک فرد خاص و شکلگیری پیوندهای اجتماعی میان حیوانات را بررسی کنند.
در ماجرای آکیله و پاتروکلو، تکرار تعاملات جنسی و همراهی آنها با رفتارهای اجتماعی باعث شده است که احتمال وجود نوعی پیوند ویژه میان این دو حیوان مطرح شود. اما اینکه این پیوند دقیقاً چه ماهیتی دارد و چه انگیزهای پشت آن است، همچنان به بررسیهای بیشتر نیاز دارد.
منبع اصلی پژوهش:
مقاله «A socio-sexual bond between a bull and a male donkey» منتشرشده در مجله Current Biology در ۲ نوامبر ۲۰۲۶، با DOI: 10.1016/j.cub.2026.09.038.