قدیمی‌ترین خالکوبی جهان روی بدن چه کسی بود؟ مرد یخی با ۶۱ نقش مرموز روی پوستش!
اوتسی، مرد یخی ۵۳۰۰ ساله آلپ، با ۶۱ خالکوبی مرموز روی بدنش کشف شد. چرا انسان‌های باستان پوست خود را خالکوبی می‌کردند و این نقش‌ها چه رازی دارند؟
فهرست محتوا
راز بقا: بیش از ۵۳۰۰ سال پیش، مردی در کوهستان‌های آلپ جان خود را از دست داد؛ اما یخ بدن او را برای هزاران سال حفظ کرد تا روزی رازهایی از زندگی انسان‌های عصر مس را آشکار کند. وقتی باستان‌شناسان پوست این مرد یخی را بررسی کردند، با مجموعه‌ای از نقش‌های تیره روی بدنش روبه‌رو شدند؛ خالکوبی‌هایی که بعدها شمار آن‌ها به ۶۱ مورد رسید. این مرد که «اوتسی» نام گرفته، قدیمی‌ترین بدن انسانی شناخته‌شده با خالکوبی‌های حفظ‌شده را به ما نشان می‌دهد. اما چرا مردی در پنج هزار سال پیش پوست خود را خالکوبی می‌کرد؟ آیا این خطوط نشانه‌ای از هویت و باورهای او بودند یا روشی ابتدایی برای تسکین درد؟ پاسخ این پرسش‌ها هنوز به‌طور کامل روشن نیست.
مردی که یخ او را به پنج هزار سال پیش برد
در ۱۹ سپتامبر ۱۹۹۱، دو گردشگر آلمانی به نام‌های اریکا و هلموت سیمون هنگام کوه‌پیمایی در ارتفاعات آلپ، در نزدیکی گذرگاه تیزن‌یوخ و در ارتفاع حدود ۳۲۱۰ متری از سطح دریا، با منظره‌ای عجیب روبه‌رو شدند. بخشی از بدن انسانی از میان یخ بیرون زده بود؛ پیکری که در نگاه نخست ممکن بود متعلق به کوه‌نوردی باشد که در سرمای کوهستان جان باخته است.
اما این تصور خیلی زود تغییر کرد. بررسی‌های اولیه نشان دادند که با بقایای انسانی روبه‌رو هستند که نه چند دهه، بلکه بیش از پنج هزار سال در یخ باقی مانده است. این پیکر بعدها به نام «اوتسی» (Ötzi) شناخته شد؛ نامی برگرفته از دره اوتستال در رشته‌کوه آلپ.
محل کشف او در نزدیکی مرز امروزی اتریش و ایتالیا قرار داشت، اما بررسی‌های رسمی نشان دادند که نقطه کشف در محدوده خاک ایتالیا و منطقه تیرول جنوبی واقع شده است. امروزه بدن اوتسی در موزه باستان‌شناسی تیرول جنوبی در شهر بولزانو نگهداری می‌شود.
اوتسی به دوره مس تعلق دارد؛ زمانی که انسان‌ها در بخش‌هایی از اروپا همچنان از ابزارهای سنگی استفاده می‌کردند، اما فلز مس نیز به‌تدریج وارد زندگی آن‌ها شده بود. قدمت این مرد حدود ۵۳۰۰ سال برآورد می‌شود و پژوهش‌ها نشان می‌دهند هنگام مرگ حدود ۴۵ تا ۴۶ سال داشته است؛ سنی که برای انسان آن دوران نسبتاً بالا محسوب می‌شد.
بدن او تنها یک جسد یخ‌زده نبود. لباس‌ها، کفش‌ها، ابزارها، سلاح‌ها و حتی بقایای مواد غذایی همراه او اطلاعات کم‌نظیری درباره زندگی انسان‌های آن دوره در اختیار دانشمندان گذاشتند. اما یکی از عجیب‌ترین ویژگی‌های اوتسی چیزی بود که روی پوستش قرار داشت: خالکوبی‌هایی که هزاران سال از دید انسان‌ها پنهان مانده بودند.
۶۱ خالکوبی روی بدن مرد یخی؛ چرا عددها متفاوت‌اند؟
از همان زمان کشف اوتسی، پژوهشگران متوجه خطوط تیره‌ای روی بخش‌هایی از پوست او شدند. این خطوط در ابتدا به‌سادگی قابل شمارش نبودند؛ بعضی از آن‌ها بسیار کم‌رنگ بودند و تشخیص دقیقشان با چشم غیرمسلح دشوار بود.
در منابع قدیمی‌تر گاهی از ۵۷ خالکوبی اوتسی نام برده شده است. این عدد به شمارش‌های اولیه و روش‌های بررسی آن زمان مربوط می‌شود. اما در سال ۲۰۱۵، گروهی از پژوهشگران با استفاده از تصویربرداری چندطیفی و بررسی پوست مومیایی در طول موج‌های مختلف نور، نقشه دقیق‌تری از این نقش‌ها تهیه کردند.
نتیجه این بررسی شناسایی و تأیید ۶۱ خالکوبی در ۱۹ گروه روی بخش‌های مختلف بدن اوتسی بود. به همین دلیل، عدد ۶۱ در پژوهش‌های علمی جدیدتر و منابع رسمی موزه به‌عنوان شمارش دقیق‌تر شناخته می‌شود.
این خالکوبی‌ها برخلاف طرح‌های پیچیده امروزی، بیشتر از خط‌های کوتاه و موازی تشکیل شده‌اند. در میان آن‌ها چند نقش صلیبی‌شکل نیز دیده می‌شود. طول خطوط معمولاً بین ۷ تا ۴۰ میلی‌متر و ضخامت آن‌ها حدود یک تا سه میلی‌متر است.
بخش‌هایی از بدن که این نقش‌ها روی آن‌ها دیده می‌شوند عبارت‌اند از:
-
پایین کمر و ناحیه پشت
-
ساق پاها و اطراف مچ
-
زانوی راست و مچ پای چپ
-
مچ دست چپ
-
بخش‌هایی از تنه و قفسه سینه
این نقش‌ها به‌قدری ظریف و کم‌رنگ‌اند که اگر بدن اوتسی در شرایط طبیعی حفظ نمی‌شد، احتمالاً هیچ‌گاه نمی‌توانستیم از وجودشان باخبر شویم.
خالکوبی‌های اوتسی چه شکلی بودند؟
تصور رایج از خالکوبی معمولاً طرح‌هایی رنگی، تصویری یا نمادهایی با جزئیات فراوان است؛ اما آنچه روی بدن اوتسی دیده می‌شود، بیشتر به مجموعه‌ای از خطوط هندسی شباهت دارد.
بخش قابل توجهی از نقش‌ها از چند خط موازی تشکیل شده‌اند که در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. در دو ناحیه نیز نقش‌هایی شبیه صلیب دیده می‌شود. هیچ تصویر واضحی از حیوان، انسان یا صحنه‌ای داستانی روی پوست او وجود ندارد.
همین سادگی، پرسش مهمی را مطرح می‌کند: آیا این خطوط صرفاً جنبه تزئینی داشتند یا برای هدفی مشخص روی بدن او ایجاد شده بودند؟
پاسخ قطعی در دست نیست. باستان‌شناسان نمی‌توانند تنها از روی شکل خطوط، باورها یا انگیزه‌های مردی را که پنج هزار سال پیش زندگی می‌کرده است، با اطمینان بازسازی کنند. با این حال، محل قرارگیری خالکوبی‌ها سرنخ‌هایی در اختیار پژوهشگران گذاشته است.
آیا نخستین خالکوبی‌ها برای درمان درد بودند؟
یکی از جذاب‌ترین فرضیه‌ها درباره خالکوبی‌های اوتسی این است که آن‌ها ممکن است کاربرد درمانی داشته باشند.
بررسی‌های پزشکی نشان داده‌اند که اوتسی در طول زندگی با مشکلات جسمی متعددی روبه‌رو بوده است. در بدن او نشانه‌هایی از فرسایش مفاصل و مشکلات استخوانی دیده شده و برخی نواحی بدنش، از جمله زانوها، مچ پاها و بخش‌هایی از ستون فقرات، درگیر آسیب‌ها یا تغییرات فرسایشی بوده‌اند.
نکته جالب اینجاست که شماری از خالکوبی‌های او دقیقاً در نزدیکی همین نواحی قرار گرفته‌اند. این هم‌زمانی باعث شده برخی پژوهشگران احتمال بدهند که خالکوبی‌ها برای کاهش درد یا نوعی درمان سنتی انجام شده باشند.
در این تفسیر، ایجاد خطوط روی پوست ممکن است با نوعی روش درمانی ابتدایی شباهت داشته باشد؛ روشی که از نظر ظاهری یادآور برخی نقاط مورد استفاده در طب سوزنی است.
اما باید مراقب بود: این شباهت به معنای آن نیست که اوتسی حتماً تحت درمانی شبیه طب سوزنی امروزی قرار گرفته بود. شواهد موجود نشان نمی‌دهند که مردم آن زمان نظریه یا نظام درمانی مشخصی مشابه طب سوزنی چین باستان داشته‌اند. همچنین نمی‌توان ثابت کرد که تمام یا حتی بیشتر خالکوبی‌ها با هدف درمان انجام شده‌اند.
ممکن است این نقش‌ها کاربردهای دیگری نیز داشته باشند؛ از نشانه‌های آیینی و فرهنگی گرفته تا علامت‌هایی مرتبط با هویت فردی یا گروهی. حتی این احتمال وجود دارد که همه خالکوبی‌ها یک کارکرد واحد نداشته باشند.
بنابراین، فرضیه درمانی یکی از توضیح‌های مطرح در پژوهش‌های مربوط به اوتسی است، نه واقعیتی قطعی.
مرد یخی چگونه خالکوبی شده بود؟
پرسش دیگری که سال‌ها ذهن پژوهشگران را مشغول کرده، شیوه ایجاد این نقش‌هاست. انسان‌های پنج هزار سال پیش دستگاه‌های برقی، سوزن‌های مدرن یا جوهرهای صنعتی در اختیار نداشتند. پس چگونه رنگ‌دانه را زیر پوست وارد می‌کردند؟
برای مدت طولانی، یکی از توضیح‌های رایج این بود که ابتدا پوست را با ابزاری تیز می‌بریدند و سپس دوده یا پودر زغال را روی زخم می‌مالیدند تا رنگ در پوست باقی بماند.
اما پژوهشی که در سال ۲۰۲۴ در نشریه علمی European Journal of Archaeology منتشر شد، این توضیح را دوباره بررسی کرد.
پژوهشگران با مرور شواهد تاریخی و مردم‌نگارانه و مقایسه آثار خالکوبی‌های آزمایشی، به این نتیجه رسیدند که روش «سوراخ‌کردن دستی پوست» می‌تواند توضیح مناسب‌تری برای نقش‌های اوتسی باشد.
در این روش، ابزار نوک‌تیزی که به رنگ‌دانه آغشته شده است، بارها و بارها به پوست وارد می‌شود. با تکرار این حرکت، رنگ‌دانه در لایه‌های پوست باقی می‌ماند و خطی تیره ایجاد می‌کند؛ روشی که از نظر کلی به خالکوبی دستی امروزی شباهت دارد.
در آزمایش‌های انجام‌شده، روش‌های مختلفی برای خالکوبی با ابزارهای دستی بررسی شدند؛ از جمله استفاده از سوزن، ابزارهای استخوانی و روش بریدن پوست. سپس شکل آثار ایجادشده با نقش‌های باقی‌مانده روی بدن اوتسی مقایسه شد.
برخی ویژگی‌های خطوط اوتسی، از جمله انتهای گرد، نقاط ریز و پخش‌شدن نامنظم رنگ‌دانه در لبه‌ها، با روش سوراخ‌کردن دستی سازگاری بیشتری داشتند.
البته این پژوهش نیز ابزار دقیق مورد استفاده برای خالکوبی اوتسی را با قطعیت مشخص نکرده است. نمی‌دانیم فردی که این نقش‌ها را ایجاد کرده، از سوزن استخوانی، ابزار مسی یا وسیله نوک‌تیز دیگری استفاده می‌کرده است. آنچه می‌توان گفت این است که روش سوراخ‌کردن دستی، بر اساس شواهد آزمایشی، توضیحی قابل دفاع و محتمل به شمار می‌رود.
آیا اوتسی واقعاً قدیمی‌ترین انسان خالکوبی‌شده جهان است؟
وقتی از قدیمی‌ترین خالکوبی جهان صحبت می‌کنیم، باید میان چند مفهوم تفاوت بگذاریم: قدیمی‌ترین بدن انسانی که خالکوبی‌هایش حفظ شده‌اند، قدیمی‌ترین طرح تصویری روی پوست و قدیمی‌ترین شواهد کلی از هنر بدن.
اوتسی در دسته نخست قرار می‌گیرد. پژوهشی که در سال ۲۰۱۶ در نشریه Journal of Archaeological Science: Reports منتشر شد، با بازبینی تاریخ‌گذاری بقایای مومیایی‌های آمریکای جنوبی، نشان داد خالکوبی‌های حفظ‌شده روی بدن مرد یخی تیرولی قدیمی‌تر از نمونه شناخته‌شده متعلق به فرهنگ چینچورو هستند.
در سوی دیگر، مومیایی‌های پیشاتاریخی مصر نیز اهمیت زیادی دارند. در سال ۲۰۱۸، پژوهشگران با استفاده از تصویربرداری فروسرخ موفق شدند خالکوبی‌هایی را روی بدن دو مومیایی طبیعی از محوطه گِبِلین شناسایی کنند. این نقش‌ها به حدود ۳۳۵۱ تا ۳۰۱۷ پیش از میلاد تاریخ‌گذاری شده‌اند و از قدیمی‌ترین نمونه‌های شناخته‌شده خالکوبی‌های تصویری به شمار می‌روند.
روی بدن مرد مصری نقش‌هایی شبیه گاو وحشی و گوسفند بربری دیده می‌شود؛ در حالی که خالکوبی‌های اوتسی عمدتاً خطوط هندسی هستند.
بنابراین، اگر منظور قدیمی‌ترین خالکوبی‌های حفظ‌شده روی بدن انسان باشد، اوتسی همچنان یکی از مهم‌ترین و قدیمی‌ترین نمونه‌های شناخته‌شده است. اما اگر درباره قدیمی‌ترین خالکوبی‌های تصویری و قابل تشخیص صحبت کنیم، مومیایی‌های مصری جایگاه ویژه‌ای دارند.
این تفاوت مهم است؛ زیرا عبارت «قدیمی‌ترین خالکوبی جهان» گاهی در رسانه‌ها برای چند نوع شواهد متفاوت به کار می‌رود.
اوتسی در آخرین روزهای زندگی چه اتفاقی را پشت سر گذاشت؟
خالکوبی‌ها تنها راز بدن اوتسی نیستند. بررسی‌های پزشکی و باستان‌شناختی نشان می‌دهند که این مرد در روزهای پایانی زندگی‌اش با خشونتی مرگبار روبه‌رو شده است.
یک سرپیکان در ناحیه شانه چپ او پیدا شد و پژوهشگران آن را یکی از شواهد اصلی مرگ خشونت‌آمیز او می‌دانند. بررسی‌ها همچنین از آسیب‌های دیگری، از جمله ضربه به سر، حکایت دارند. جزئیات دقیق اتفاقاتی که پیش از مرگ رخ داده‌اند همچنان موضوع بررسی و بحث است.
همراه او ابزارها و وسایل متنوعی پیدا شد؛ از تبر مسی و خنجر سنگی گرفته تا کمان، تیرها، پوشاک و ظرف‌هایی از پوست درخت غان. این مجموعه نشان می‌دهد او در محیط کوهستانی زندگی و حرکت می‌کرده و به مجموعه‌ای از ابزارهای کاربردی دسترسی داشته است.
بدن او به دلیل شرایط خاص محل مرگ و قرارگرفتن در شکافی که از جریان مخرب یخچال در امان مانده بود، به شکل استثنایی حفظ شد. عقب‌نشینی یخچال در تابستان ۱۹۹۱ سرانجام پیکر او را آشکار کرد؛ اتفاقی که امکان مطالعه مستقیم پوست، مو، استخوان‌ها و حتی محتویات معده‌اش را فراهم آورد.
راز خالکوبی‌های پنج هزار ساله هنوز کاملاً حل نشده است
اوتسی برای پژوهشگران فقط یک مومیایی مشهور نیست؛ او پنجره‌ای کم‌نظیر به زندگی انسان‌هایی است که در عصر مس در کوهستان‌های اروپا زندگی می‌کردند. خالکوبی‌های او نشان می‌دهند که تغییر دادن بدن و وارد کردن رنگ‌دانه به پوست، دست‌کم بیش از پنج هزار سال پیش در میان انسان‌ها رواج داشته است.
با وجود تصویربرداری‌های پیشرفته، بررسی‌های پزشکی و آزمایش‌های باستان‌شناسی، هنوز نمی‌دانیم چرا اوتسی این خطوط را روی بدن خود داشت. شاید بخشی از آن‌ها برای کاهش درد ایجاد شده باشند، شاید معنای آیینی یا اجتماعی داشته باشند و شاید ترکیبی از چند کارکرد متفاوت در میان بوده باشد.
آنچه روشن است، این است که مرد یخی آلپ با ۶۱ نقش ثبت‌شده روی پوستش، یکی از شگفت‌انگیزترین اسناد زنده تاریخ خالکوبی انسان به شمار می‌رود؛ اسنادی که سرمای کوهستان بیش از پنج هزار سال از آن‌ها محافظت کرد.
پرسش‌های متداول
قدیمی‌ترین خالکوبی جهان متعلق به چه کسی است؟
قدیمی‌ترین خالکوبی‌های حفظ‌شده شناخته‌شده روی بدن یک مومیایی طبیعی متعلق به مرد یخی آلپ، معروف به اوتسی، دیده می‌شوند که حدود ۵۳۰۰ سال قدمت دارد.
اوتسی چند خالکوبی داشت؟
بررسی تصویربرداری چندطیفی در سال ۲۰۱۵ وجود ۶۱ خالکوبی در ۱۹ گروه را روی بدن او تأیید کرد. عدد ۵۷ در برخی منابع قدیمی‌تر به شمارش‌های پیشین مربوط است.
خالکوبی‌های اوتسی چه شکلی بودند؟
بیشتر آن‌ها خطوط کوتاه و موازی بودند و چند نقش صلیبی‌شکل نیز در میانشان دیده می‌شد. این نقش‌ها عمدتاً در نواحی پشت، پاها، مچ و تنه قرار داشتند.
آیا خالکوبی‌های اوتسی برای درمان درد بودند؟
این یکی از فرضیه‌های مطرح است؛ زیرا برخی خالکوبی‌ها در نزدیکی مفاصل و نواحی دارای نشانه‌های آسیب یا فرسایش قرار دارند. با این حال، کاربرد درمانی آن‌ها هنوز به‌طور قطعی اثبات نشده است.
اوتسی چگونه خالکوبی شده بود؟
پژوهشی در سال ۲۰۲۴ نشان داد که روش سوراخ‌کردن مکرر پوست با ابزار نوک‌تیز و رنگ‌دانه، توضیحی محتمل برای ایجاد نقش‌های اوتسی است. ابزار دقیق مورد استفاده هنوز مشخص نیست.
اوتسی کجا کشف شد؟
او در ۱۹ سپتامبر ۱۹۹۱ در ارتفاع حدود ۳۲۱۰ متری از سطح دریا، در منطقه تیزن‌یوخ در آلپ و در محدوده امروزی تیرول جنوبی ایتالیا کشف شد.
منابع:
-
Samadelli et al. (2015), Complete mapping of the tattoos of the 5300-year-old Tyrolean Iceman, Journal of Cultural Heritage. DOI: https://doi.org/10.1016/j.culher.2014.12.005
-
Deter-Wolf et al. (2016), The world's oldest tattoos, Journal of Archaeological Science: Reports. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2015.11.007
-
Deter-Wolf et al. (2024), Chalcolithic Tattooing: Historical and Experimental Evaluation of the Tyrolean Iceman's Body Markings, European Journal of Archaeology. DOI: https://doi.org/10.1017/EAA.2024.5
-
Friedman et al. (2018), Natural mummies from Predynastic Egypt reveal the world's earliest figural tattoos, Journal of Archaeological Science. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jas.2018.02.002
-
South Tyrol Museum of Archaeology – Ötzi: The Discovery and Research Milestones.
خواندنی‌ها
ارسال نظر
ویدیوهای برگزیده
دنیای گیاهان
علم و کیهان