از دشت وسیع تا مخزن آب شیرین؛ خلیج فارس و تنگه هرمز در زمان انسان‌های اولیه چه شکلی بود؟

راز بقا: خلیج فارس و تنگه هرمز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین پهنه‌های آبی جهان، نه‌تنها در معادلات ژئوپلیتیکی امروز، بلکه در مطالعات زمین‌شناسی و انسان‌شناسی نیز جایگاه ویژه‌ای دارند. بررسی وضعیت این منطقه در دوران انسان‌های اولیه، ما را به درک عمیق‌تری از تحولات اقلیمی، تغییرات سطح آب دریا‌ها و نحوه پراکنش انسان‌های نخستین در جنوب‌غرب آسیا می‌رساند.

به گزارش راز بقا، این پهنه آبی در طول ده‌ها هزار سال گذشته دستخوش تغییرات چشمگیری شده و شکل کنونی آن حاصل فرآیند‌های پیچیده زمین‌شناختی و اقلیمی است.

وضعیت خلیج فارس در عصر یخبندان

به گزارش راز بقا، در دوران موسوم به آخرین عصر یخبندان (حدود ۲۰ هزار سال پیش)، شرایط اقلیمی زمین به‌طور قابل‌توجهی متفاوت از امروز بود. در این دوره، حجم عظیمی از آب‌های زمین به‌صورت یخ در قطب‌ها و یخچال‌های طبیعی ذخیره شده بود. در نتیجه، سطح آب دریا‌ها در سراسر جهان بین ۱۰۰ تا ۱۲۰ متر پایین‌تر از سطح فعلی قرار داشت. این کاهش چشمگیر سطح آب، تأثیر مستقیمی بر خلیج فارس گذاشت.

در آن زمان، بخش عمده‌ای از بستر کنونی خلیج فارس به‌صورت خشکی نمایان بود. در واقع، خلیج فارس به‌طور کامل یا تقریباً کامل خشک شده و به یک دشت وسیع تبدیل شده بود که رودخانه‌هایی مانند کارون، دجله و فرات در آن جریان داشتند. این منطقه به‌احتمال زیاد محیطی نسبتاً حاصلخیز با منابع آبی شیرین بوده و می‌توانسته زیستگاهی مناسب برای انسان‌های اولیه و گونه‌های جانوری مختلف باشد. برخی پژوهشگران حتی این ناحیه را یکی از کانون‌های بالقوه استقرار و مهاجرت انسان‌های اولیه در جنوب‌غرب آسیا می‌دانند.

تنگه هرمز در گذشته‌های دور

تنگه هرمز نیز در آن دوران وضعیت متفاوتی داشت. با کاهش سطح آب دریاها، این تنگه به‌صورت یک گذرگاه باریک‌تر یا حتی در برخی دوره‌ها به شکل خشکی یا رودخانه‌ای کم‌عمق ظاهر می‌شد. این وضعیت می‌توانست ارتباط زمینی میان فلات ایران و شبه‌جزیره عربستان را تسهیل کند و مسیر‌های مهاجرتی مهمی برای انسان‌های اولیه فراهم آورد.

افزایش سطح آب و شکل‌گیری خلیج فارس کنونی

به گزارش راز بقا، با پایان عصر یخبندان و آغاز دوره هولوسن (حدود ۱۱ تا ۱۲ هزار سال پیش)، دمای زمین به‌تدریج افزایش یافت و یخچال‌های طبیعی شروع به ذوب شدن کردند. این فرآیند موجب بالا آمدن سطح آب دریا‌ها شد. در نتیجه، آب به‌تدریج وارد دشت خشک خلیج فارس شد و آن را طی چند هزار سال به شکل کنونی خود تبدیل کرد.

بر اساس مطالعات زمین‌شناسی، فرآیند آب‌گیری خلیج فارس به‌صورت تدریجی و در بازه‌ای چند هزار ساله رخ داده است. به‌عبارت دیگر، مناطقی که زمانی محل سکونت انسان‌ها بودند، به‌آرامی زیر آب رفتند. این پدیده از نظر باستان‌شناسی اهمیت زیادی دارد، زیرا احتمال می‌رود بسیاری از سکونتگاه‌های انسانی اولیه اکنون در زیر آب‌های خلیج فارس مدفون شده باشند.

عمق خلیج فارس: گذشته و حال

به گزارش راز بقا، در حال حاضر، خلیج فارس یک پهنه آبی نسبتاً کم‌عمق محسوب می‌شود. میانگین عمق آن حدود ۳۰ تا ۵۰ متر است و در عمیق‌ترین نقاط به حدود ۹۰ متر می‌رسد. این در حالی است که در دوران عصر یخبندان، همان‌طور که اشاره شد، سطح آب دریا‌ها به‌مراتب پایین‌تر بود و بسیاری از این مناطق اصلاً زیر آب قرار نداشتند.

اما پرسش مهم این است که آیا عمق خلیج فارس در طول زمان بیشتر شده یا کمتر؟ پاسخ به این پرسش نیازمند توجه به دو عامل اصلی است: تغییرات سطح آب دریا‌ها و رسوب‌گذاری. از یک‌سو، افزایش سطح آب پس از عصر یخبندان باعث عمیق‌تر شدن این پهنه نسبت به وضعیت خشک آن دوره شده است. از سوی دیگر، ورود مداوم رسوبات از رودخانه‌هایی مانند کارون، دجله و فرات باعث پر شدن تدریجی بستر خلیج فارس و کاهش نسبی عمق آن در برخی مناطق شده است.

بنابراین، می‌توان گفت که عمق خلیج فارس در مقیاس بلندمدت تاریخی، تحت تأثیر این دو فرآیند متضاد قرار داشته است: افزایش سطح آب که به عمیق‌تر شدن آن کمک کرده و رسوب‌گذاری که موجب کم‌عمق‌تر شدن آن شده است. در حال حاضر، روند رسوب‌گذاری در برخی نواحی می‌تواند باعث کاهش تدریجی عمق شود، هرچند این تغییرات در مقیاس زمانی انسانی بسیار کند و نامحسوس هستند.

خلیج فارس و تنگه هرمز در دوران انسان‌های اولیه چهره‌ای کاملاً متفاوت از امروز داشته‌اند. این منطقه که اکنون به‌عنوان یک پهنه آبی شناخته می‌شود، در دوره‌هایی از تاریخ زمین‌شناسی به‌صورت خشکی گسترده و زیست‌پذیر بوده است. تغییرات اقلیمی جهانی، به‌ویژه پایان عصر یخبندان، نقش اساسی در شکل‌گیری وضعیت کنونی این منطقه داشته‌اند. بررسی این تحولات نه‌تنها به فهم بهتر گذشته زمین کمک می‌کند، بلکه می‌تواند سرنخ‌هایی ارزشمند درباره مسیر‌های مهاجرت و زیست انسان‌های اولیه در اختیار ما قرار دهد.