خرچنگ
خرچنگ چگونه زندگی می‌کند و چه می‌خورد؟ با انواع خرچنگ، چنگال‌های قدرتمند، پوست‌اندازی، زیستگاه‌های دریایی و نقش این سخت‌پوست در طبیعت آشنا شوید.
خرچنگ؛ جانور زره‌پوشی که با چنگال‌هایش از خود دفاع می‌کند
خرچنگ از شناخته‌شده‌ترین جانوران سخت‌پوست است؛ موجودی با اسکلت خارجی محکم، چندین جفت اندام حرکتی و چنگال‌هایی که بسته به گونه برای گرفتن غذا، دفاع یا رقابت به کار می‌روند. خرچنگ‌ها در دریاها، آب‌های شیرین و حتی برخی محیط‌های خشکی زندگی می‌کنند و از نظر اندازه، رنگ، شکل بدن و شیوه تغذیه تنوع زیادی دارند.
بدن خرچنگ برخلاف بدن پستانداران، اسکلت داخلی ندارد. پوشش سخت بیرونی آن از بدن محافظت می‌کند، اما رشد جانور را محدود می‌سازد. خرچنگ برای بزرگ‌ترشدن باید پوست‌اندازی کند؛ فرایندی که در آن پوسته قدیمی کنار می‌رود و پوسته تازه به‌تدریج سخت می‌شود. در این دوره، جانور ممکن است آسیب‌پذیرتر از حالت معمول باشد.
خرچنگ چیست و چه ویژگی‌هایی دارد؟
خرچنگ‌ها به گروه سخت‌پوستان تعلق دارند و بسیاری از گونه‌های شناخته‌شده آنها در راسته ده‌پایان قرار می‌گیرند. بیشتر خرچنگ‌های حقیقی بدنی پهن و نسبتاً کوتاه دارند و شکم آنها زیر بخش اصلی بدن جمع شده است. آنها معمولاً پنج جفت پا دارند که جفت نخست در بسیاری از گونه‌ها به چنگال تبدیل شده است.
البته همه جانورانی که در زبان روزمره «خرچنگ» نامیده می‌شوند، از نظر رده‌بندی علمی خرچنگ حقیقی نیستند. برای مثال، خرچنگ‌های نعل‌اسبی با وجود نام و ظاهرشان، به گروهی متفاوت تعلق دارند. این تفاوت نشان می‌دهد که نام‌های رایج همیشه رابطه خویشاوندی جانوران را به‌درستی نشان نمی‌دهند.
خرچنگ چه می‌خورد؟
رژیم غذایی خرچنگ‌ها به گونه و زیستگاه آنها بستگی دارد. بسیاری از خرچنگ‌ها همه‌چیزخوارند و از ترکیبی از جلبک‌ها، مواد آلی، نرم‌تنان، کرم‌ها، جانوران کوچک و بقایای موجودات مرده تغذیه می‌کنند. برخی گونه‌ها شکارچی فعال‌اند و برخی دیگر بیشتر در بستر آب به جست‌وجوی غذا می‌پردازند.
چنگال‌ها در گرفتن، نگه‌داشتن یا خردکردن غذا نقش دارند؛ با این حال، شکل و قدرت آنها در گونه‌های مختلف یکسان نیست. برخی خرچنگ‌ها برای شکستن پوسته طعمه‌های سخت سازگاری دارند و برخی دیگر بیشتر از مواد غذایی نرم یا ذرات آلی استفاده می‌کنند.
چرا خرچنگ پوست‌اندازی می‌کند؟
پوسته بیرونی خرچنگ سخت است و مانند پوست انعطاف‌پذیر پستانداران همراه با رشد بدن بزرگ نمی‌شود. به همین دلیل، جانور باید در دوره‌هایی پوسته قدیمی را کنار بگذارد و پوسته تازه‌ای بسازد. این فرایند پوست‌اندازی نام دارد.
پس از بیرون‌آمدن از پوسته قدیمی، پوشش تازه هنوز نرم است و برای سخت‌شدن به زمان نیاز دارد. خرچنگ در این مرحله ممکن است بیشتر پنهان شود تا خطر حمله شکارچیان کاهش پیدا کند. زمان و تعداد پوست‌اندازی‌ها به گونه، سن، شرایط محیطی و دسترسی به غذا وابسته است.
خرچنگ کجا زندگی می‌کند؟
بیشتر گونه‌های خرچنگ در دریاها و اقیانوس‌ها زندگی می‌کنند، اما گروه‌هایی نیز در رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و زیستگاه‌های خشکی حضور دارند. بعضی خرچنگ‌های ساحلی در محدوده جزرومد دیده می‌شوند و برخی دیگر در آب‌های عمیق‌تر زندگی می‌کنند.
خرچنگ‌های خشکی‌زی نیز معمولاً برای تولیدمثل یا حفظ رطوبت بدن به شرایط خاصی نیاز دارند. بسیاری از آنها به محیط‌های مرطوب وابسته‌اند و برخی گونه‌ها در مراحل مشخصی از چرخه زندگی خود به دریا بازمی‌گردند. بنابراین، نمی‌توان همه خرچنگ‌ها را جانورانی کاملاً دریایی دانست.
آیا خرچنگ می‌تواند به انسان آسیب بزند؟
بعضی خرچنگ‌ها چنگال‌های قدرتمندی دارند و در صورت دست‌کاری یا احساس خطر ممکن است نیشگون دردناکی بگیرند. میزان آسیب به اندازه خرچنگ، قدرت چنگال و محل تماس بستگی دارد. بهتر است خرچنگ وحشی را با دست برهنه نگیرید و به‌ویژه از نزدیک‌کردن انگشتان به چنگال‌های آن خودداری کنید.
همچنین همه خرچنگ‌ها برای خوردن مناسب نیستند. گونه، محل صید و احتمال آلودگی یا وجود سموم طبیعی باید در نظر گرفته شود. مصرف خرچنگ خام یا نگهداری نامناسب غذاهای دریایی نیز می‌تواند خطر بیماری‌های ناشی از غذا را افزایش دهد.
نقش خرچنگ‌ها در طبیعت
خرچنگ‌ها در بسیاری از اکوسیستم‌های آبی نقش مهمی دارند. برخی از آنها با تغذیه از مواد آلی و بقایای موجودات به چرخه مواد غذایی کمک می‌کنند؛ برخی دیگر شکارچی‌اند و برخی نیز خود غذای ماهی‌ها، پرندگان دریایی و جانوران دیگر می‌شوند.
فعالیت خرچنگ‌هایی که در بستر رسوبات حفره ایجاد می‌کنند، می‌تواند بر ساختار رسوب و گردش مواد در محیط اثر بگذارد. با این حال، نقش دقیق هر گونه به زیستگاه و شیوه زندگی آن بستگی دارد.
پرسش‌های متداول درباره خرچنگ
خرچنگ چند پا دارد؟
بسیاری از خرچنگ‌های حقیقی ده پا دارند؛ پنج جفت اندام که جفت نخست در اغلب گونه‌ها به چنگال تبدیل شده است.
خرچنگ چه می‌خورد؟
بسته به گونه، از جلبک‌ها، مواد آلی، نرم‌تنان، کرم‌ها و جانوران کوچک تغذیه می‌کند. بسیاری از گونه‌ها همه‌چیزخوارند.
چرا خرچنگ پوست‌اندازی می‌کند؟
چون پوسته سخت بیرونی آن همراه با بدن رشد نمی‌کند. خرچنگ برای بزرگ‌شدن پوسته قدیمی را کنار می‌گذارد و پوسته تازه‌ای تشکیل می‌دهد.
آیا همه خرچنگ‌ها در دریا زندگی می‌کنند؟
خیر. بیشتر گونه‌ها دریایی‌اند، اما خرچنگ‌های آب شیرین و گونه‌های خشکی‌زی نیز وجود دارند.
آیا چنگال خرچنگ خطرناک است؟
چنگال برخی گونه‌ها می‌تواند نیشگون دردناکی ایجاد کند. بهتر است خرچنگ‌های وحشی را بدون آموزش و ابزار مناسب دست‌کاری نکنید.