مهاجمان وارد اروپا شدند؛ یکی سمی است، یکی غول‌پیکر و یکی بدون جفت تکثیر می‌شود!

راز بقا: یک ماهی سمی در حال پیشروی در دریای آدریاتیک است، قورباغه‌ای غول‌پیکر در تالاب‌های بلژیک شکار می‌شود، خرچنگی در جمهوری چک بدون نیاز به جفت‌گیری جمعیت جدید می‌سازد و پرنده‌ای آسیایی برای نخستین بار در اروپا شروع به تولیدمثل کرده است. در نگاه اول، اینها چند اتفاق پراکنده و بی‌ارتباط به نظر می‌رسند؛ اما سازمان جهانی حفاظت از طبیعت، IUCN، می‌گوید همه این داستان‌ها بخشی از یک روند بزرگ‌ترند: گونه‌های مهاجم بیگانه با سرعتی نگران‌کننده در حال تغییر اکوسیستم‌های اروپا هستند.

این گونه‌ها الزاماً حیوانات خطرناکی برای انسان نیستند. مسئله این است که وقتی یک جانور، گیاه یا موجود زنده از زیستگاه طبیعی خود وارد محیطی جدید می‌شود و در آنجا جمعیت پایدار تشکیل می‌دهد، ممکن است رقبای بومی را کنار بزند، زنجیره غذایی را تغییر دهد، بیماری منتقل کند و حتی ساختار یک زیست‌بوم را دگرگون کند. تازه‌ترین گزارش آژانس محیط‌زیست اروپا نشان می‌دهد که با وجود صدها عملیات موفق برای حذف گونه‌های مهاجم، این گونه‌ها همچنان در اتحادیه اروپا در حال گسترش‌اند و ورود گونه‌های جدید نیز محتمل است.

وقتی یک غریبه وارد خانه طبیعت می‌شود

در طبیعت، «غیربومی بودن» به‌تنهایی به معنای مهاجم بودن نیست. میلیون‌ها گونه می‌توانند خارج از محدوده طبیعی خود قرار بگیرند، بدون اینکه الزاماً مشکلی ایجاد کنند.

ماجرا زمانی جدی می‌شود که یک گونه وارد محیطی تازه شود، بتواند در آنجا زنده بماند و تولیدمثل کند و در نهایت به گونه‌های بومی یا عملکرد اکوسیستم آسیب بزند.

انسان در این جابه‌جایی نقش بزرگی داشته است؛ کشتی‌ها، تجارت، حمل‌ونقل، حیوانات خانگی و آکواریومی، باغبانی و حتی وسایل ماهیگیری می‌توانند گونه‌ها را ناخواسته یا گاهی عمداً از یک نقطه جهان به نقطه‌ای دیگر منتقل کنند.

داده‌های آژانس محیط‌زیست اروپا نشان می‌دهد در میان مسیرهای ورود گونه‌های مهاجم به اتحادیه اروپا، فرار یا رهاسازی از محیط‌های محصور مانند حیوانات خانگی، گونه‌های آکواریومی و تراریومی اهمیت زیادی دارد. حمل‌ونقل دریایی و چسبیدن موجودات به کشتی‌ها و تجهیزات ماهیگیری نیز از مسیرهای مهم دیگر هستند.

در واقع، بعضی از مهاجمان آینده ممکن است همین حالا در یک آکواریوم خانگی، باغ یا انبار کشتی باشند؛ بدون اینکه کسی بداند چه چیزی ممکن است در صورت رها شدن آنها اتفاق بیفتد.

ماهی شیر؛ مهاجمی سمی در آدریاتیک

یکی از چشمگیرترین نمونه‌های جدید، ماهی شیر است؛ ماهی‌ای زیبا و خیره‌کننده که باله‌های بلند و خارهای سمی دارد.

این ماهی بومی مناطق هند و اقیانوس آرام است، اما طی سال‌های گذشته در بخش بزرگی از شرق مدیترانه گسترش پیدا کرده است. اکنون نگرانی اصلی این است که جمعیت آن در دریای آدریاتیک نیز به اندازه‌ای تثبیت شود که کنترلش بسیار دشوار شود.

ماهی شیر یک شکارچی مؤثر است و می‌تواند تعداد زیادی از ماهی‌های بومی را شکار کند. در نتیجه، حضور گسترده آن فقط به اضافه شدن یک ماهی جدید به فهرست گونه‌های منطقه محدود نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند شبکه غذایی را تغییر دهد.

در کرواسی، غواصان، دانشمندان و مدیران مناطق حفاظت‌شده اکنون تلاش می‌کنند ماهی‌های شیر را از برخی مناطق حساس دریایی خارج کنند؛ زیرا هنوز این امید وجود دارد که بتوان جمعیت‌های تازه‌وارد را پیش از استقرار گسترده مهار کرد.

این همان مرحله‌ای است که برای حفاظت از طبیعت اهمیت حیاتی دارد: قبل از اینکه مهاجم همه‌جا را بگیرد.

قورباغه‌ای غول‌پیکر که تالاب‌ها را تهدید می‌کند

در بلژیک، میدان نبرد جای دیگری است: تالاب‌ها.

اینجا دو مهاجم دوزیست مورد توجه قرار گرفته‌اند؛ قورباغه گاوی آمریکایی و قورباغه پنجه‌دار آفریقایی.

قورباغه گاوی آمریکایی یکی از بزرگ‌ترین قورباغه‌های جهان است و می‌تواند جانوران مختلفی را شکار کند. حضور آن در زیستگاه‌های اروپایی نگرانی‌هایی درباره رقابت با دوزیستان بومی و انتقال بیماری ایجاد کرده است. قورباغه پنجه‌دار آفریقایی نیز می‌تواند با گونه‌های بومی رقابت کند و در انتقال بیماری‌ها نقش داشته باشد.

اما مبارزه با آنها شبیه شکار معمولی نیست.

پژوهشگران در بلژیک از DNA محیطی یا eDNA نیز استفاده می‌کنند؛ یعنی به جای اینکه الزاماً خود جانور را ببینند، به دنبال ردپای ژنتیکی آن در آب می‌گردند.

این فناوری می‌تواند حضور یک گونه را در محیطی که مشاهده مستقیم آن بسیار دشوار است، آشکار کند.

هم‌زمان از تله‌گذاری و روش‌های مدیریتی دیگر استفاده می‌شود تا جمعیت این دوزیستان پیش از گسترش بیشتر حذف شود و گونه‌های بومی، از جمله سمندر تاج‌دار بزرگ، فرصت بقا داشته باشند.

خرچنگی که برای تکثیر به جفت نیاز ندارد

اما شاید عجیب‌ترین مهاجم این فهرست، ماهی یا قورباغه نباشد.

در جمهوری چک، دانشمندان با خرچنگ مرمری روبه‌رو هستند؛ جانوری که یک ویژگی فوق‌العاده عجیب دارد: می‌تواند بدون جفت‌گیری تولیدمثل کند.

این بدان معناست که یک فرد می‌تواند آغازگر یک جمعیت کامل باشد.

در شرایط معمول، برای ایجاد یک جمعیت جدید باید دست‌کم نر و ماده‌ای وجود داشته باشند. اما خرچنگ مرمری این محدودیت را ندارد. یک جانور می‌تواند تولیدمثل کند و نسل‌های بعدی را به وجود آورد.

این گونه علاوه بر قابلیت تکثیر غیرجنسی، حامل بیماری طاعون خرچنگی نیز هست؛ بیماری‌ای که به جمعیت‌های بومی خرچنگ‌های اروپا آسیب جدی زده است. در جمهوری چک، جمعیت‌های تازه کشف‌شده اکنون پیش از آنکه فرصت گسترش پیدا کنند، هدف عملیات حذف قرار گرفته‌اند.

این نمونه شاید بهترین توضیح برای مفهوم «پنجره طلایی» در مبارزه با گونه‌های مهاجم باشد: اگر جمعیتی را زمانی پیدا کنید که هنوز کوچک است، حذف آن ممکن است. اما چند سال بعد، همین جمعیت می‌تواند به مشکلی بسیار بزرگ‌تر و پرهزینه‌تر تبدیل شود.

اروپا فقط با حیوانات مهاجم نمی‌جنگد

داستان فقط درباره حیوانات نیست.

گیاهانی که زمانی برای تزئین باغ‌ها وارد اروپا شدند نیز می‌توانند از کنترل خارج شوند و وارد جنگل‌ها، رودخانه‌ها و مناطق حفاظت‌شده شوند.

آژانس محیط‌زیست اروپا در تازه‌ترین گزارش خود می‌گوید نقاط داغ گونه‌های مهاجم بیشتر در مناطق پرجمعیت، در امتداد رودخانه‌ها و نزدیک مراکز حمل‌ونقل، به‌ویژه بنادر، دیده می‌شوند.

در اروپا اکنون پروژه‌هایی برای حذف گونه‌هایی مانند هیمالیا بالزام، نات‌وید ژاپنی، بامبوهای مهاجم و گونه‌های گیاهی دیگر در حال اجراست.

در فنلاند حتی شهروندان و دانش‌آموزان در حذف یک گیاه مهاجم از یک آبراه شهری مشارکت می‌کنند و فعالیت‌های خود را با یک اپلیکیشن ثبت می‌کنند.

یعنی جنگ با مهاجمان طبیعت دیگر فقط در آزمایشگاه‌ها یا مناطق دورافتاده اتفاق نمی‌افتد؛ بخشی از آن در پارک‌ها، رودخانه‌ها و حتی حاشیه شهرها جریان دارد.

نقشه اروپا چه می‌گوید؟

گزارش تازه آژانس محیط‌زیست اروپا، که داده‌های سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۴ کشورهای عضو اتحادیه اروپا را بررسی کرده، تصویری جالب از وضعیت موجود ارائه می‌دهد.

در این دوره، ۷۳ گونه از گونه‌های مهاجم مورد توجه اتحادیه اروپا در محیط طبیعی دست‌کم یکی از کشورهای عضو حضور داشتند. تعداد گونه‌های مهاجم ثبت‌شده در کشورهای مختلف از ۸ تا ۵۲ گونه متغیر بود. مناطق جنوبی و غربی اتحادیه اروپا عموماً تعداد بیشتری از این گونه‌ها را گزارش کرده‌اند؛ عاملی که با اقلیم، مسیرهای حمل‌ونقل، نقاط ورود و تراکم جمعیت ارتباط دارد.

برخی گونه‌ها نیز واقعاً در حال گسترش‌اند.

برای مثال، راکون و غاز مصری در سال‌های اخیر در چندین جهت در اروپای مرکزی پراکنده شده‌اند. خرچنگ چینی نیز در امتداد سواحل دامنه حضور خود را افزایش داده و زنبور آسیایی به‌تدریج در حال گسترش در جهت‌های مختلف است.

در میان گونه‌های مهاجم گسترده، لاک‌پشت گوش‌قرمز در ۲۶ کشور عضو، درخت بهشت در ۲۴ کشور و بالزام هیمالیایی در ۲۳ کشور گزارش شده‌اند.

خبر خوب: هنوز می‌توان جلوی بعضی از آنها را گرفت

تصویر البته کاملاً تاریک نیست.

اتفاقاً یکی از مهم‌ترین یافته‌های گزارش جدید اروپا همین است: اگر به‌موقع اقدام شود، حذف یک گونه مهاجم هنوز می‌تواند موفق باشد.

بین سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۴، ۲۳ کشور عضو اتحادیه اروپا بیش از ۳۰۰ عملیات واکنش سریع برای مقابله با ۵۴ گونه مهاجم انجام دادند. از این اقدامات، ۱۸۸ مورد، یعنی حدود ۶۰ درصد، به حذف کامل، جزئی یا موقت جمعیت هدف منجر شد.

همچنین بیش از ۴۲۰۰ اقدام مدیریتی برای مقابله با گونه‌های مهاجم انجام شد که بیش از نیمی از آنها توانستند اثرات منفی بر تنوع زیستی را کاهش دهند؛ هرچند نتیجه نزدیک به نیمی از این اقدامات هنوز نیازمند پیگیری است.

پس مسئله فقط این نیست که اروپا با مهاجمان مبارزه می‌کند؛ مسئله این است که زمان شروع مبارزه تعیین می‌کند این جنگ چقدر سخت و گران شود.

پنجره‌ای که خیلی زود بسته می‌شود

وقتی نخستین ماهی شیر وارد یک منطقه جدید می‌شود، شاید بتوان آن را پیدا و حذف کرد.

وقتی نخستین قورباغه مهاجم در یک تالاب دیده می‌شود، ممکن است هنوز بتوان جمعیت آن را ریشه‌کن کرد.

حتی یک خرچنگ مرمری هم اگر خیلی زود شناسایی شود، می‌تواند پیش از آنکه جمعیت بزرگی بسازد از محیط حذف شود.

اما اگر سال‌ها صبر کنیم، داستان تغییر می‌کند.

جمعیت رشد می‌کند، جانوران در مناطق جدید پراکنده می‌شوند، تولیدمثل ادامه پیدا می‌کند و حذف همه آنها به کاری بسیار پرهزینه یا حتی غیرممکن تبدیل می‌شود.

به همین دلیل، IUCN اکنون روی شناسایی زودهنگام و واکنش سریع تأکید ویژه‌ای دارد. این سازمان در اوت ۲۰۲۶ اعلام کرد نخستین ۲۰ پروژه صندوق واکنش سریع گونه‌های مهاجم در ۹ کشور اروپایی آغاز شده‌اند؛ پروژه‌هایی که برای مقابله با مهاجمان در همان مرحله‌ای طراحی شده‌اند که هنوز امکان حذف آنها وجود دارد.

مشکل فقط طبیعت نیست

گونه‌های مهاجم علاوه بر آسیب به حیات وحش، هزینه اقتصادی هم دارند.

IUCN برآورد می‌کند که خسارت ناشی از گونه‌های مهاجم بیگانه در اروپا به حدود ۲۸ میلیارد دلار در سال می‌رسد؛ رقمی که آسیب‌های زیست‌محیطی، کاهش بهره‌وری و هزینه‌های مدیریتی را دربرمی‌گیرد. در مقیاس جهانی نیز گونه‌های مهاجم از عوامل مهم کاهش تنوع زیستی محسوب می‌شوند و در ۶۰ درصد انقراض‌های ثبت‌شده نقش داشته‌اند؛ در ۱۶ درصد موارد نیز به‌عنوان عامل مستقیم و تنها محرک انقراض شناخته شده‌اند.

اما شاید مهم‌ترین خسارت چیزی باشد که به‌سادگی با پول اندازه‌گیری نمی‌شود: تغییر دائمی یک اکوسیستم.

وقتی یک شکارچی تازه وارد زنجیره غذایی می‌شود، وقتی یک گیاه مهاجم فضای گیاهان بومی را می‌گیرد یا وقتی یک بیماری از طریق یک گونه غیربومی به جمعیتی حساس منتقل می‌شود، طبیعت ممکن است به وضعیتی برگردد که دیگر شبیه گذشته نباشد.

اروپا هنوز می‌تواند جلوی موج بعدی را بگیرد

ماهی شیر، قورباغه گاوی، خرچنگ مرمری، راکون، زنبور آسیایی و ده‌ها گونه دیگر یک ویژگی مشترک دارند: هیچ‌کدام از ابتدا قرار نبود بخشی از این اکوسیستم‌ها باشند.

اما مشکل واقعی خود این حیوانات نیستند. آنها فقط در محیطی تازه، فرصت‌هایی پیدا کرده‌اند که انسان برایشان ایجاد کرده است؛ از تجارت و حمل‌ونقل گرفته تا رهاسازی حیوانات خانگی و تغییرات اقلیمی.

اروپا حالا تلاش می‌کند پیش از آنکه مهاجمان جدید به بخش دائمی طبیعت این قاره تبدیل شوند، آنها را پیدا کند.

این یک مسابقه با زمان است.

چون در طبیعت، گاهی فاصله میان «یک حیوان دیده‌شده در تالاب» و «یک گونه مهاجم که دیگر نمی‌توان آن را متوقف کرد» فقط چند سال است.

و شاید بزرگ‌ترین درس این داستان همین باشد: برای حفاظت از یک اکوسیستم، همیشه لازم نیست بعد از وقوع فاجعه کاری انجام دهیم؛ گاهی مهم‌ترین اقدام، پیدا کردن اولین مهاجم، قبل از آن است که کسی متوجه شود تعدادش دیگر یکی نیست.

منابع اصلی گزارش: آژانس محیط‌زیست اروپا (EEA)، گزارش ۲۰۲۶ درباره وضعیت و مدیریت گونه‌های مهاجم در اتحادیه اروپا؛ و اطلاعیه اوت ۲۰۲۶ اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) درباره برنامه واکنش سریع اروپا. داده‌های مقاله بر اساس گزارش‌های رسمی ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۴ کشورهای عضو اتحادیه اروپا و پروژه‌های جاری ۲۰۲۶ تنظیم شده‌اند.