جغدهایی که مار زنده به لانه می‌برند؛ راز «مارهای خدمتکار» در خانه جغدها چیست؟

راز بقا: تصور کنید وارد لانه یک جغد شوید و در میان جوجه‌ها، پرها و بقایای غذا، با یک مار زنده روبه‌رو شوید. نخستین توضیح احتمالاً روشن به نظر می‌رسد: جغد مار را شکار کرده و برای غذا به لانه آورده است.

اما اگر مار زنده باشد، کسی آن را نخورد و روزها در همان لانه باقی بماند چه؟

پژوهشگران در مرکز ترکیه دقیقاً با چنین معمایی روبه‌رو شدند؛ معمایی که پای یک جغد کوچک، یک مار زیرزمینی و احتمالاً نوعی رابطه پنهان میان شکارچی و جانوری را به میان می‌کشد که در شرایط عادی می‌توانست طعمه او باشد.

مارهایی که قرار نبود در لانه باشند

در جریان پژوهشی که طی شش فصل زادآوری انجام شد، دانشمندان ۱۰۹ لانه جغد کوچک اروپایی را بررسی کردند. نتیجه غیرمنتظره بود: در حدود ۴۴ درصد این لانه‌ها، مارهای زنده حضور داشتند.

این خزندگان، گونه‌ای کوچک و حفار به نام Xerotyphlops vermicularis بودند؛ ماری که گاهی با نام مار کرمی یا مار نابینا شناخته می‌شود و بیشتر زندگی خود را دور از چشم انسان، در خاک و زیر مواد آلی می‌گذراند.

اما نکته مهم این بود که حضور این مارها در جعبه‌های لانه نمی‌توانست به سادگی یک اتفاق تصادفی باشد.

شواهد پژوهشگران نشان می‌داد جغدها احتمالاً مارها را شکار و سپس در حالی که هنوز زنده‌اند، به لانه منتقل کرده‌اند؛ رفتاری که پرسش عجیبی را پیش می‌کشد: چرا یک شکارچی باید طعمه زنده‌اش را به خانه جوجه‌هایش ببرد و آن را نخورد؟

شاید مارها «نظافتچی» لانه باشند

پاسخ قطعی هنوز وجود ندارد، اما یکی از فرضیه‌های جذاب این است که مارها پس از ورود به لانه، نقشی بسیار متفاوت از طعمه پیدا می‌کنند.

مارهای کرمی از بی‌مهرگان کوچک تغذیه می‌کنند؛ موجوداتی که می‌توانند در محیط گرم و پر از مواد آلی یک لانه زندگی کنند. مورچه‌ها، لاروها و دیگر حشرات ریز ممکن است بخشی از این اکوسیستم کوچک باشند.

در چنین شرایطی، حضور مار می‌تواند به کاهش برخی موجودات مزاحم در لانه کمک کند.

به بیان ساده‌تر، شاید جغدها ــ آگاهانه یا ناآگاهانه ــ جانوری را به لانه می‌آورند که پس از ورود، بخشی از موجودات کوچک ساکن آن را شکار می‌کند.

این فرضیه هنوز به اثبات نرسیده، اما اگر درست باشد، با یکی از روابط بسیار غیرمعمول در دنیای پرندگان روبه‌رو خواهیم بود: شکارچی‌ای که طعمه احتمالی خود را زنده نگه می‌دارد، زیرا حضور آن ممکن است به نفع فرزندانش باشد.

راز مهم‌تر در سرنوشت جوجه‌ها بود

شگفتی اصلی زمانی آشکار شد که پژوهشگران سرنوشت جوجه‌ها را مقایسه کردند.

تعداد تخم‌ها و شمار جوجه‌های متولدشده در لانه‌های دارای مار و لانه‌های بدون مار تفاوت چشمگیری نداشت. یعنی به نظر نمی‌رسید حضور مار در آغاز فصل زادآوری باعث شود جغدها تخم بیشتری بگذارند یا جوجه‌های بیشتری از تخم خارج شوند.

اما تفاوت در مرحله بعد ظاهر شد.

حدود ۶۱ درصد جوجه‌هایی که در لانه‌های دارای مار از تخم بیرون آمده بودند، سرانجام موفق شدند لانه را ترک کنند. این رقم در لانه‌های بدون مار حدود ۲۹ درصد بود.

این اختلاف بزرگ، فرضیه «مارهای کمک‌کننده» را جذاب‌تر می‌کند؛ اما پژوهشگران با احتیاط تأکید کرده‌اند که همبستگی به معنای اثبات علت نیست.

ممکن است لانه‌هایی که مار در آنها حضور داشته، از ابتدا شرایط بهتری داشته باشند؛ شاید غذای بیشتری در قلمرو اطراف آنها وجود داشته یا محل لانه از نظر محیطی مناسب‌تر بوده است. در این صورت، هم مارها و هم جوجه‌ها ممکن است صرفاً از یک محیط مناسب بهره برده باشند.

آیا جغدها واقعاً می‌دانند چه می‌کنند؟

بزرگ‌ترین پرسش اینجاست که آیا جغد کوچک اروپایی عمداً مارهای زنده را به لانه می‌برد تا از خدمات آنها استفاده کند؟

فعلاً دانشمندان نمی‌توانند چنین نتیجه‌ای بگیرند.

ممکن است جغدها مارها را مانند طعمه شکار کنند و در برخی موارد، پیش از آنکه فرصت خوردنشان فراهم شود، آنها را به لانه منتقل کنند. شاید مار کوچک بتواند از حمله جان سالم به در ببرد و پس از آن در محیط لانه باقی بماند.

برای آنکه بتوان از یک رابطه سودمند واقعی میان این دو گونه سخن گفت، باید نشان داده شود که حضور مار به طور مستقیم برای جوجه‌ها یا والدین مفید است و در مقابل، مار نیز از زندگی در لانه سودی به دست می‌آورد.

فعلاً آنچه ثبت شده، یک ارتباط عجیب و بسیار وسوسه‌انگیز است؛ ارتباطی که شاید مرز ساده میان «شکارچی» و «طعمه» را پیچیده‌تر از آن چیزی نشان دهد که تصور می‌کنیم.

لانه جغد؛ یک اکوسیستم کوچک و ناشناخته

این کشف یادآور نکته‌ای مهم درباره حیات وحش است: لانه یک پرنده فقط محلی برای گذاشتن تخم و بزرگ کردن جوجه نیست.

لانه می‌تواند یک اکوسیستم کوچک باشد؛ جهانی محدود که در آن حشرات، لاروها، قارچ‌ها، باکتری‌ها و گاهی حتی خزندگان، در کنار پرنده و جوجه‌هایش حضور دارند.

در چنین جهانی، ممکن است یک مار کوچک که در نگاه اول مهاجم یا طعمه به نظر می‌رسد، نقشی کاملاً متفاوت پیدا کند.

اکنون دانشمندان باید مشخص کنند که آیا جغدها واقعاً مارهای کرمی را به شکلی انتخابی و زنده به لانه می‌آورند یا این حضور نتیجه یک زنجیره تصادفی از شکار و فرار است.

اگر فرضیه نخست درست از آب دربیاید، این جغدهای کوچک ترکیه شاید یکی از عجیب‌ترین نمونه‌های همکاری غیرمستقیم میان جانوران را پیش روی ما گذاشته باشند؛ جایی که یک شکارچی، موجودی را که می‌توانست غذای او باشد، زنده نگه می‌دارد و شاید در مقابل، از خدمات پنهان او در خانه جوجه‌هایش بهره می‌برد.

و شاید همین، جذاب‌ترین بخش این داستان باشد: ممکن است در تاریکی یک لانه کوچک، رابطه‌ای میان جغد و مار جریان داشته باشد که انسان تازه متوجه آن شده است.

منبع اصلی خبر

مقاله پژوهشی با عنوان:

Association of nesting Otus scops (Eurasian Scops Owls) with Xerotyphlops vermicularis (worm snakes) in Türkiye

نویسندگان: Elif Göçer، David H. Johnson، Can Bilgin و Al Vrezec

این مقاله در ژورنال علمی Ornithology متعلق به American Ornithological Society منتشر شده و در ۹ اکتبر ۲۰۲۵ انتشار آنلاین داشته است.