کهنترین جنگلهای روی زمین؛ از جنگلهای فسیلی ۳۹۰ میلیونساله تا هیرکانی
در میان جنگلهای کهن جهان، جنگلهای هیرکانی کاسپینی ایران و جمهوری آذربایجان جایگاه ویژهای دارند. این اکوسیستم جنگلی برگریز معتدل، نواری به طول حدود ۸۵۰ کیلومتر در امتداد سواحل جنوبی دریای خزر ایجاد کرده است و قدمت آن حدود ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال برآورد میشود.
راز بقا: جنگلها از شگفتانگیزترین میراثهای طبیعی زمین هستند؛ اکوسیستمهایی که برخی از آنها میلیونها سال قدمت دارند و در طول تاریخ سیاره، شاهد تغییرات عظیم اقلیمی و زمینشناختی بودهاند. برخی از قدیمیترین جنگلهای جهان حتی پیش از ظهور دایناسورها وجود داشتهاند.
در میان این جنگلهای باستانی، نام جنگل هیرکانی ایران و جمهوری آذربایجان نیز دیده میشود؛ اکوسیستمی که قدمت آن حدود ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال برآورد شده و از مهمترین پناهگاههای تنوع زیستی منطقه به شمار میرود.
جنگل فسیلی ماینهد؛ حدود ۳۹۰ میلیون سال قدمت
جنگل فسیلی ماینهد در سواحل بریتانیا قرار دارد و بر اساس شواهد موجود، حدود ۳۹۰ میلیون سال قدمت دارد. این جنگل در حال حاضر قدیمیترین جنگل فسیلی شناختهشده روی زمین محسوب میشود.
در این منطقه بقایای گیاهانی از جنس Calamophyton پیدا شده است؛ گیاهانی که از نظر ساختار، نمونههای ابتدایی درختان امروزی محسوب میشوند. این گیاهان برخلاف درختان امروزی ارتفاع زیادی نداشتند و حدود ۲ تا ۴ متر ارتفاع میگرفتند، اما تأثیر آنها بر محیطزیست زمین بسیار بزرگ بود.
در دوره دوونین، گیاهان برای نخستین بار سیستمهای ریشهای قدرتمندی ایجاد کردند که میتوانستند به عمق زمین نفوذ کنند، سنگها را خرد کنند و مواد معدنی را آزاد سازند. همین ریشهها همچنین مقدار زیادی کربن را از جو خارج کردند.
پیش از شکلگیری جنگلهای دوونین، میزان کربن موجود در جو بسیار بیشتر از امروز بود. گسترش این جنگلها و جذب گسترده کربن در نهایت به کاهش دمای زمین و شکلگیری شرایطی کمک کرد که به یک عصر یخبندان گسترده انجامید.
جالب اینکه این جنگل باستانی تا سال ۲۰۲۴ شناسایی نشده بود. فسیلهای آن در صخرههای ماسهسنگی ساحلی منطقه ماینهد در سامرست قرار دارند.
جنگل بارانی دینتری؛ حدود ۱۸۰ میلیون سال قدمت
جنگل بارانی دینتری در کوئینزلند استرالیا، یکی از شگفتانگیزترین جنگلهای جهان است و حدود ۱۸۰ میلیون سال قدمت دارد. دینتری قدیمیترین اکوسیستم جنگل بارانی گرمسیریِ پیوستهمانده روی زمین به شمار میرود و حدود ۱۰۰ میلیون سال از جنگل بارانی آمازون قدیمیتر است.
این جنگل دوره دایناسورها و چندین عصر یخبندان را پشت سر گذاشته است. امروزه حدود ۱۲۰۰ کیلومتر مربع وسعت دارد و بخشی از منطقه جنگلهای گرمسیری مرطوب کوئینزلند را تشکیل میدهد
سواحل شنی، صخرههای مرجانی، کوهستانها، درهها، رودخانهها و آبشارها در کنار هم منظرهای کمنظیر ایجاد کردهاند. بسیاری از تبارهای بسیار قدیمی گیاهان گلدار نیز همچنان در این منطقه وجود دارند. دینتری زیستگاه هزاران گونه جانوری است که تعدادی از آنها تنها در همین بخش از کوئینزلند یافت میشوند. کانگوروی درختی بنت یکی از این گونههاست که پراکنش محدودی در اطراف جنگل دارد و در رده «نزدیک به تهدید» قرار گرفته است.
جنگلهای هیرکانی؛ ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال قدمت
در میان جنگلهای کهن جهان، جنگلهای هیرکانی کاسپینی ایران و جمهوری آذربایجان جایگاه ویژهای دارند. این اکوسیستم جنگلی برگریز معتدل، نواری به طول حدود ۸۵۰ کیلومتر در امتداد سواحل جنوبی دریای خزر ایجاد کرده است و قدمت آن حدود ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال برآورد میشود.
بخش ایرانی جنگلهای هیرکانی در سال ۲۰۱۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد و بخشهای مربوط به جمهوری آذربایجان نیز در سال ۲۰۲۳ به این مجموعه افزوده شدند.
هیرکانی به دلیل قدمت بسیار زیاد و تداوم حیات خود در دورههای مختلف اقلیمی، گاهی «موزه زنده» یا «فسیل زنده» نامیده میشود. این جنگلها در جریان تغییرات شدید آبوهوایی گذشته، از جمله دورههای یخبندان، به عنوان پناهگاهی برای بسیاری از گونههای جانوری و گیاهی عمل کردهاند.
همین موضوع یکی از دلایل تنوع زیستی بالای هیرکانی امروزی است. پلنگ، سیاهگوش، خرس و شغال از شکارچیان رأس هرم غذایی این اکوسیستم هستند و در کنار آنها گونههای متنوعی از پستانداران کوچک، سمندرها، خفاشها و دیگر جانوران زندگی میکنند.
حدود یکسوم درختان این جنگلها را راش شرقی تشکیل میدهد. همچنین انجیلی یا درخت آهن هیرکانی، یکی از گونههای شاخص و بومی این منطقه، در این جنگلها میروید.
افرا، بلوط، نارون، زبانگنجشک، گیلاس، آلو و نمدار نیز از دیگر درختان هیرکانی هستند. با وجود قدمت و اهمیت فوقالعاده این اکوسیستم، جنگلهای هیرکانی از دهه ۱۹۵۰ با فشارهای ناشی از جنگلزدایی مواجه بودهاند و امروزه حفاظت از آنها اهمیت ویژهای دارد.
جنگل کاج بریستلکان؛ درختانی ۵۰۰۰ ساله
جنگل باستانی کاج بریستلکان در کالیفرنیا شاید از نظر قدمت کلی، قدیمیترین جنگل این فهرست نباشد، اما به دلیل وجود برخی از قدیمیترین درختان زنده منفرد جهان شهرت دارد.
حوزه بزرگ در ارتفاعات کوهستانی جنگل ملی اینیو رشد میکنند. یکی از شناختهشدهترین درختان این منطقه، Methuselah نام دارد و سن آن بیش از ۴۸۵۰ سال برآورد شده است.
مکان دقیق قدیمیترین درختان بهطور عمومی اعلام نمیشود تا از آنها در برابر تخریب و آسیب انسانی محافظت شود. درختان بریستلکان به دلیل رشد در شرایط سخت، ظاهر پیچخورده و فرسودهای دارند و میتوانند هزاران سال در برابر سرما، خشکی و شرایط دشوار کوهستانی دوام بیاورند.
چرا جنگلهای باستانی برای زمین اهمیت دارند؟
اهمیت جنگلها تنها به تعداد درختان آنها محدود نمیشود. یک جنگل واقعی میتواند ساختار و عملکرد محیط اطراف خود را تغییر دهد.
درختان با ایجاد تاجپوشش و لایههای مختلف پوشش گیاهی، ساختار عمودی پیچیدهای ایجاد میکنند. شاخهها و برگهای افتاده میتوانند جریان آب رودخانهها را کاهش دهند و به تثبیت کنارههای رودخانه کمک کنند. از سوی دیگر، ریشههای عمیق درختان با نفوذ در خاک و سنگ، چرخه مواد معدنی و شیمی زمین را تغییر میدهند.
جنگلها همچنین یکی از مهمترین مخازن طبیعی کربن هستند.
شاید شگفتانگیزترین نکته این باشد که نخستین جنگلهای زمین در دوره دوونین، حدود ۳۸۵ میلیون سال پیش، آنقدر بر چرخه کربن و آبوهوای سیاره تأثیر گذاشتند که در شکلگیری یک عصر یخبندان جهانی نقش داشتند.
به این ترتیب، جنگلهای باستانی تنها بازماندههایی از گذشته زمین نیستند؛ آنها خود از نیروهایی بودهاند که چهره و شرایط سیارهای را که امروز میشناسیم شکل دادهاند.
منبع: WorldAtlas
خواندنیها
ارسال نظر
ویدیوهای برگزیده
دنیای گیاهان
علم و کیهان