پیاز کوهی یا لمپوک؛ گران‌ترین سبزی ایران با برگ‌های خوش‌طعم و دارویی که در کوه‌های شرق ایران می‌روید و مردم سیستان و بلوچستان عاشق آن هستند

راز بقا: پیاز کوهی (انگلیسی: Chives) با نام علمی Allium schoenoprasum، یکی از گیاهان گلدار و خوش‌عطر خانواده نرگسیان است که در طبیعت ایران و کشور‌های همسایه مانند افغانستان رشد می‌کند. در نقاط جنوبی ایران این گیاه به نام میلو و در افغانستان به نام بالو شناخته می‌شود، اما برای کاربران ایرانی، نام محلی آن لمپوک است.

به گزارش راز بقا، این گیاه بیشتر در مناطق کوهستانی و سردسیر رشد می‌کند و به ویژه در بهار، برگ‌های تازه و خوش‌طعم آن در دسترس هستند. نوع دیگری از این گیاه که تنها برگ خوشبو و خوراکی دارد و کمی پرزدار است، در برخی مناطق به نام خاشو معروف است، به معنای خوشبو و گوارا.

پیاز کوهی از نظر ظاهری گیاهی کوچک با ساقه‌های باریک و استوانه‌ای شکل است. برگ‌های سبز رنگ و توخالی آن باعث شده که هم ظاهر زیبایی در طبیعت داشته باشد و هم در آشپزی کاربرد فراوانی پیدا کند.

تاریخچه و پراکنش پیاز کوهی

پیاز کوهی گیاهی بومی مناطق اروپا، آسیا و آمریکای شمالی است، اما در ایران بیشتر در مناطق سردسیر و کوهستانی رشد می‌کند. در استان‌هایی مثل کرمانشاه، کردستان، همدان و لرستان می‌توان این گیاه را در دامنه‌های کوه‌ها یافت. در افغانستان نیز ولایت دایکندی و مناطق مرتفع دیگر، محل رشد طبیعی آن هستند.

این گیاه از دیرباز توسط مردم به عنوان چاشنی و گیاه دارویی شناخته می‌شد. به گزارش راز بقا در ایران، نام محلی لمپوک برای آن رایج است و مردم آن را هم به صورت تازه در غذا استفاده می‌کنند و هم خشک کرده برای فصل‌های دیگر نگه می‌دارند.

نوع دیگری از پیاز کوهی که برگ‌های آن پرزدار و بسیار خوش‌طعم است، به نام خاشو معروف است. این نوع بیشتر برای تازه‌خوری و تزئین غذا کاربرد دارد و بوی آن بسیار مطبوع است.

ویژگی‌ها و مشخصات گیاه

پیاز کوهی گیاهی چندساله است و ساقه‌های باریک و سبز دارد که به شکل استوانه‌ای رشد می‌کنند. گل‌های آن کوچک و بنفش مایل به صورتی هستند و در خوشه‌های کروی ظاهر می‌شوند. این گل‌ها علاوه بر زیبایی، حشرات گرده‌افشان را به خود جذب می‌کنند و به حفظ تنوع زیستی مناطق کوهستانی کمک می‌کنند.

به گزارش راز بقا برگ‌های پیاز کوهی توخالی و نرم هستند و هنگام لمس، بوی مطبوع و ملایم پیاز یا سیر از آن استشمام می‌شود. این بو نه تنها خوشایند است، بلکه نشان‌دهنده وجود ترکیبات گوگردی مفید در گیاه است که خواص دارویی فراوانی دارند.

نوع پرزدار این گیاه یعنی خاشو، برگ‌هایی کوچک و نرم دارد که علاوه بر مصرف خوراکی، به عنوان گیاه تزئینی نیز شناخته می‌شود.

خواص دارویی و غذایی پیاز کوهی

پیاز کوهی نه تنها خوش‌طعم است، بلکه فواید سلامتی زیادی دارد:

تقویت سیستم ایمنی: ترکیبات گوگردی موجود در برگ‌ها به مقابله با عفونت‌ها و افزایش مقاومت بدن کمک می‌کنند.

بهبود هضم: مصرف تازه آن می‌تواند عملکرد دستگاه گوارش را بهبود دهد و نفخ را کاهش دهد.

ضد التهابی: ترکیبات موجود در برگ‌ها دارای اثرات ضد التهابی هستند و می‌توانند به کاهش تورم کمک کنند.

منبع ویتامین‌ها و مواد معدنی: ویتامین C، ویتامین A و مواد معدنی مانند آهن و کلسیم در پیاز کوهی یافت می‌شوند.

تقویت قلب و عروق: مصرف منظم آن به کاهش فشار خون و بهبود عملکرد قلب کمک می‌کند.

از آنجایی که برگ‌های پیاز کوهی تازه و خوش‌طعم هستند، می‌توان آن را به صورت خام در سالاد، سوپ، آش و حتی روی غذا‌های گوشتی استفاده کرد. همچنین خشک کردن برگ‌ها و استفاده به عنوان ادویه در طول سال نیز رایج است.

کاربرد‌های آشپزی

پیاز کوهی یکی از محبوب‌ترین چاشنی‌ها در آشپزی ایرانی است. برگ‌های تازه آن را می‌توان به غذا‌هایی مانند:

کوکو و املت، انواع آش‌ها و سوپ‌ها، سالاد‌های تازه بهاری و خورش‌های سبک و غذا‌های گوشتی افزود تا طعمی ملایم، تازه و خوشایند ایجاد شود.

نوع خاشو که برگ‌های پرزدار دارد، بیشتر برای تزئین غذا و افزودن عطر ملایم مورد استفاده قرار می‌گیرد. این برگ‌ها پس از چیدن، بهتر است در جای خشک و خنک نگهداری شوند تا عطر و طعم خود را حفظ کنند.

رشد و پرورش پیاز کوهی

پیاز کوهی گیاهی مقاوم است که در خاک‌های غنی و زهکشی شده رشد می‌کند. این گیاه نیاز به آبیاری زیاد ندارد و بهتر است در مناطق نیمه‌سایه کاشته شود، هرچند در نور مستقیم خورشید نیز رشد می‌کند.

زمان مناسب برداشت برگ‌ها، فصل بهار است، زمانی که برگ‌ها جوان و تازه هستند و طعم بهتری دارند. در مناطق کوهستانی ایران، این زمان معمولاً از اواسط فروردین تا اواخر اردیبهشت است.

گیاه پیاز کوهی می‌تواند تا چند سال در زمین باقی بماند و هر سال برگ‌های تازه تولید کند. برای افزایش تولید، می‌توان پیاز‌های قدیمی را تقسیم کرد و در بخش‌های دیگر باغچه کاشت.

برای مطالعه بیش‌تر بخوانید:

شیر پنیر؛ گیاهی خوشبو که گل‌هایش برای تولید پنیر به کار می‌روند و مریم مقدس هنگام تولد عیسی بسترش را با این گیاه معطر کرد

غنچه تریاک کوهی؛ غنچه خشخاش هرز که یک آرام‌بخش و ضد درد قوی‌ست و در شیرینی‌پزی هم از آن استفاده می‌شود

سیر آذربایجانی؛ گیاه کمیاب و بومی ایران که در مناطق صخره‌ای و خاک‌های فقیر رشد می‌کند و طعم جادویی دارد

پیاز کوهی در فرهنگ و زندگی محلی

در ایران، مردم مناطق جنوبی و غربی، پیاز کوهی را با نام لمپوک می‌شناسند و برای آن ارزش زیادی قائل هستند. این گیاه نه تنها به عنوان چاشنی استفاده می‌شود، بلکه در برخی مراسم سنتی و آشپزی محلی نیز نقش دارد.

در افغانستان، نام بالو برای پیاز کوهی رایج است و مردم آن را به صورت تازه یا خشک استفاده می‌کنند. در هر دو کشور، استفاده از این گیاه به دلیل طعم ملایم و خواص دارویی آن بسیار مورد توجه است.

نوع خاشو نیز در فرهنگ محلی به عنوان گیاهی خوشبو و گوارا شناخته می‌شود و مردم برای تزئین غذا و افزودن عطر ملایم آن را ترجیح می‌دهند.

پیاز کوهی یا لمپوک، گیاهی کوچک، اما ارزشمند از خانواده نرگسیان است که در کوهستان‌ها و مناطق سردسیر ایران و افغانستان رشد می‌کند. این گیاه علاوه بر ظاهر زیبا، برگ‌های خوش‌طعم و معطر دارد و در آشپزی و درمان‌های سنتی کاربرد فراوانی دارد. نوع پرزدار آن، معروف به خاشو، خواص مشابهی دارد و بیشتر برای تازه‌خوری و تزئین غذا استفاده می‌شود.

با توجه به خواص دارویی، عطر و طعم خاص و راحتی پرورش، پیاز کوهی یک گیاه محبوب و ضروری برای هر خانه و باغچه ایرانی است. افزودن برگ‌های تازه آن به غذا‌های بهاری و استفاده از نوع خشک در طول سال، تجربه‌ای خوشایند از طعم و رایحه طبیعی را به ارمغان می‌آورد.