ول کرمانی؛ جونده‌ای ناشناخته و بومی ایران که در دشت‌های کرمان زندگی زیرزمینی دارد و خاک را زنده می‌کند

راز بقا: در جنوب‌شرق ایران، جایی که زمین بیشتر با کم‌آبی و سکوت شناخته می‌شود تا سرسبزی، جانوری زندگی می‌کند که حضورش به‌سختی به چشم می‌آید؛ ول کرمانی (Kerman vole)، که در برخی منابع با نام ول بلوچستانی هم شناخته می‌شود. این جونده‌ی کوچک، آرام و کم‌سر و صدا، یکی از ناشناخته‌ترین پستانداران بومی ایران است؛ گونه‌ای که تمام داستانش در همین جغرافیا شکل گرفته و بیرون از مرز‌های کشور، تقریباً ردپایی ندارد.

به گزارش راز بقا، ول کرمانی با نام علمی Microtus kermanensis، نه شکارچی است، نه مهاجم؛ فقط ساکن قدیمی زمین‌هایی است که انسان دیر یا زود رد پایش را به آنها می‌رساند.

از گمنامی تا شناسایی رسمی یک گونه مستقل

سال‌ها ول کرمانی در سایه‌ی گونه‌های شناخته‌شده‌تر ول‌ها قرار داشت. به گزارش راز بقا شباهت ظاهری‌اش به دیگر اعضای سرده‌ی Microtus باعث شده بود کسی به تفاوت‌های ظریفش توجه نکند. تا این‌که در سال ۱۹۸۸، پژوهش‌های دقیق ریخت‌شناسی نشان داد این جانور چیزی فراتر از یک جمعیت محلی است.

بررسی جمجمه، اندازه‌ی بدن و به‌ویژه الگوی دندان‌های آسیایی، پژوهشگران را به این نتیجه رساند که با گونه‌ای مستقل روبه‌رو هستند. از همان زمان، نام Microtus kermanensis به‌طور رسمی ثبت شد؛ نامی که به محل زیست اصلی آن، یعنی استان کرمان، اشاره دارد. با این حال، به‌دلیل پراکندگی در نواحی جنوب‌شرقی، در برخی منابع فارسی از آن با عنوان ول بلوچستانی نیز یاد می‌شود.

زیستگاه؛ زندگی در مرز خشکی و بقا

برخلاف بسیاری از ول‌ها که به مناطق مرطوب و سرسبز وابسته‌اند، ول کرمانی یا ول بلوچستانی نشان داده که سازگاری می‌تواند مرز‌ها را جابه‌جا کند. زیستگاه اصلی این گونه، بخش‌هایی از استان کرمان و نواحی خشک و نیمه‌خشک جنوب‌شرق ایران است؛ جایی که بارندگی کم، دمای بالا و پوشش گیاهی پراکنده، زندگی را به چالشی دائمی تبدیل می‌کند.

ول کرمانی برای بقا در چنین شرایطی، به زندگی زیرزمینی روی آورده است. تونل‌هایی کم‌عمق، اما گسترده، که هم پناهگاه‌اند و هم راه دسترسی به غذا. این شبکه‌های زیرزمینی، نقش مهمی در فرار از گرما و شکارچیان دارند.

چهره‌ای ساده که با طبیعت یکی می‌شود

ظاهر ول کرمانی کاملاً با محیط اطرافش هماهنگ است. خز قهوه‌ای روشن تا خاکستری، بدن کوچک و جمع‌وجور، دم کوتاه و گوش‌های نسبتاً ریز، همگی برای یک هدف طراحی شده‌اند: دیده نشدن. این جانور نه می‌خواهد جلب توجه کند و نه نیازی به آن دارد.

اما زیر این ظاهر ساده، تفاوت‌های مهمی پنهان شده است. دندان‌های آسیایی ول کرمانی الگوی ساییدگی پیچیده‌تری نسبت به برخی گونه‌های نزدیک دارند؛ ویژگی‌ای که یکی از اصلی‌ترین معیار‌های تشخیص آن از دیگر ول‌ها به‌شمار می‌رود.

سبک زندگی؛ آرام، محتاط و زیرزمینی

به گزارش راز بقا ول کرمانی یا ول بلوچستانی بیشتر ساعات زندگی‌اش را دور از دید می‌گذراند. فعالیت‌هایش عمدتاً در ساعات خنک‌تر روز یا شب انجام می‌شود. رژیم غذایی او شامل ریشه‌ها، ساقه‌ها و بخش‌های زیرزمینی گیاهان است؛ غذایی ساده، اما متناسب با محیط خشک.

همین نوع تغذیه باعث می‌شود گاهی نشانه‌هایی از حضورش در زمین‌های کشاورزی دیده شود، اما معمولاً خسارت جدی و گسترده‌ای ایجاد نمی‌کند. ول کرمانی بیشتر یک همسایه‌ی پنهان است تا یک آفت واقعی.

جایگاه ول بلوچستانی در میان ول‌ها

از نظر رده‌بندی جانوری، ول کرمانی عضو خانواده‌ی Cricetidae و زیرخانواده‌ی Arvicolinae است؛ گروهی که شامل انواع ول‌ها در نقاط مختلف جهان می‌شود. این گونه به‌ویژه به دیگر اعضای سرده‌ی Microtus نزدیک است، اما تفاوت‌های ریختی و زیستگاهی، مسیر تکاملی جداگانه‌ای برای آن رقم زده‌اند.

همین تفاوت‌هاست که باعث می‌شود ول بلوچستانی نه صرفاً یک نام محلی، بلکه اشاره‌ای به یک گونه‌ی واقعی و مستقل باشد.

وضعیت حفاظتی؛ وقتی اطلاعات کافی نیست

در فهرست سرخ اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN)، وضعیت ول کرمانی با عنوان Data Deficient ثبت شده است؛ یعنی داده‌های کافی برای ارزیابی دقیق جمعیت و خطر انقراض آن وجود ندارد. این وضعیت شاید در ظاهر خنثی به‌نظر برسد، اما در واقع می‌تواند نگران‌کننده باشد.

گونه‌ای با پراکندگی محدود، مطالعات اندک و زیستگاه حساس، به‌راحتی می‌تواند بدون جلب توجه، در مسیر کاهش جمعیت قرار بگیرد.

برای مطالعه بیش‌تر بخوانید:

ول حفار افغانی؛ جوند‌ه شگفت‌انگیزی که عاشق کندن زمین است و کشاورزان را به مرز جنون می‌رساند!

ول حفار کُردی؛ موش تنهای ایران با ۸ سانتی‌متر قد که می‌تواند یک کشاورز را ورشکست کند!

چرا شناخت ول کرمانی اهمیت دارد؟

جونده‌هایی مثل ول کرمانی نقش مهمی در اکوسیستم دارند؛ از تهویه خاک گرفته تا حضور در زنجیره‌ی غذایی شکارچیان. حذف هر حلقه، حتی اگر کوچک باشد، تعادل طبیعت را به‌هم می‌زند.

شناخت و معرفی گونه‌هایی مثل ول بلوچستانی، قدم اول برای حفاظت از آنهاست؛ قدمی که بدون آگاهی عمومی هرگز برداشته نمی‌شود.

گونه‌ای که هنوز منتظر دیده‌شدن است

به گزارش راز بقا ول کرمانی هنوز یکی از راز‌های کوچک طبیعت ایران است؛ جانوری که بیشتر از آن‌که دیده شود، باید شناخته شود. شاید همین سکوت و گمنامی، مهم‌ترین دلیل نیازش به توجه باشد. چون طبیعت، معمولاً آن‌چه را که نادیده گرفته می‌شود، زودتر از دست می‌دهد.