گاومیشک میندورو؛ کوچک‌ترین گاومیش جهان با شاخ‌های بسیار متفاوت که کمتر از ۵۰۰ عدد در طبیعت از آن باقی‌مانده است

راز بقا: در دل جزیره‌ای دورافتاده در فیلیپین، جایی میان مه صبحگاهی کوهستان‌ها و دشت‌های سبزِ پراکنده، موجودی زندگی می‌کند که کمتر کسی آن را دیده، اما سایه حضورش هنوز روی طبیعت آن سرزمین حس می‌شود. گاومیشک میندورو (tamaraw or Mindoro dwarf buffalo) با نام علمی Bubalus mindorensis یکی از کمیاب‌ترین پستانداران زمین است؛ حیوانی کوچک‌تر از گاومیش‌های آشنا، اما از نظر نمادین و زیستی بسیار بزرگ‌تر از اندازه فیزیکی‌اش.

به گزارش راز بقا، این حیوان بومی جزیره میندورو است؛ جایی که جنگل، علفزار و کوهستان در کنار هم شکل گرفته‌اند و زیستگاه آخرین بازماندگان یک گونه‌ی باستانی محسوب می‌شود. زمانی تصور می‌شد این جانور در سراسر جزایر فیلیپین پراکنده بوده، حتی در لوزون نیز رد پایش در فسیل‌ها پیدا شده است. اما تاریخ، انسان و تغییرات محیطی مسیر زندگی‌اش را به گوشه‌ای محدود و شکننده کشاند.

تصویری از یک جانور خاص

وقتی به گاومیشک میندورو نگاه می‌کنی، با یک پستاندار فشرده، عضلانی و کوتاه‌قد روبه‌رو می‌شوی که روی چهار پای محکم با سم‌های شکافته ایستاده است. ارتفاع شانه‌هایش حدود یک متر است و طول بدنش کمی بیش از دو متر می‌رسد. وزنش معمولاً بین ۱۸۰ تا ۳۰۰ کیلوگرم متغیر است؛ یعنی از یک گاومیش معمولی کوچک‌تر است، اما همچنان قدرت و استحکام در بدنش موج می‌زند.

رنگ بدنش قهوه‌ای تیره تا خاکستری متمایل به سیاه است و برخلاف برخی گاومیش‌ها، پوشش مویی بیشتری دارد. روی پا‌ها و قسمت داخلی اندام‌های جلویی، لکه‌های سفید دیده می‌شود؛ نشانه‌ای که آن را از بستگان نزدیکش متمایز می‌کند. چهره‌اش خطوط روشن ظریفی دارد که از گوشه چشم تا شاخ‌ها امتداد می‌یابد و به صورتش حالتی جدی و در عین حال آرام می‌دهد.

شاخ‌هایش کوتاه، سیاه و V شکل‌اند؛ نه به صورت خمیده‌ی C مانند گاومیش آبی، بلکه مستقیم‌تر و تیزتر. این شاخ‌ها هنگام سایش و استفاده مداوم، سطحی صاف و در عین حال زبر پیدا می‌کنند. همین ویژگی‌ها باعث شده که کارشناسان سال‌ها درباره جایگاه دقیق تاکسونومیک آن بحث کنند؛ گاهی آن را زیرگونه‌ای از گاومیش آبی می‌دانستند، گاهی در جنس دیگری طبقه‌بندی می‌کردند، تا اینکه مطالعات ژنتیکی جایگاهش را در جنس Bubalus تثبیت کرد.

جزیره‌ای که خانه‌اش بود و هست

پیش از آنکه جمعیت انسانی در میندورو افزایش یابد، این گاومیشک تقریباً در تمام بخش‌های جزیره زندگی می‌کرد؛ از سطح دریا تا ارتفاعات دو هزار متری. اما با توسعه سکونتگاه‌ها، قطع جنگل‌ها و گسترش کشاورزی، قلمرو طبیعی‌اش به‌شدت کوچک شد.

امروز بیشتر جمعیت باقی‌مانده در محدوده پارک ملی کوه‌های ایگلیت–باگو و چند منطقه پراکنده دیگر دیده می‌شود. جایی که پوشش گیاهی متراکم، علفزار‌های باز و دسترسی به منابع آب شرایط بقای آن را فراهم می‌کند.

تصور کن حیوانی که زمانی آزادانه در سراسر جزیره حرکت می‌کرد، حالا در چند قطعه زیستگاه محصور شده و هر حرکتش زیر سایه حضور انسان و شکار غیرقانونی قرار دارد. این همان داستان محدود شدن یک گونه است؛ داستانی که در بسیاری از نقاط جهان تکرار شده است.

چرا جمعیتش تا این حد کم شد؟

در اوایل قرن بیستم، تخمین زده می‌شود که حدود ده هزار گاومیشک میندورو در طبیعت زندگی می‌کردند. اما خیلی سریع این عدد سقوط کرد. تا دهه ۱۹۴۰ جمعیت به حدود هزار فرد کاهش یافت. چند سال بعد کمتر از ۲۵۰ فرد باقی مانده بود.

یکی از عوامل اصلی این کاهش، بیماری‌هایی بود که با ورود گاو‌های غیربومی به جزیره منتقل شد. در دهه ۱۹۳۰، شیوع یک اپیدمی شدید – شبیه رینـدرپست – ضربه بزرگی به جمعیت این گونه زد. در کنار آن، شکار برای گوشت و فشار مستقیم انسان بر زیستگاه، روند نابودی را تسریع کرد.

قطع جنگل‌ها برای چوب و توسعه زمین‌های کشاورزی نیز بخش بزرگی از قلمرو طبیعی آن را از بین برد. وقتی زیستگاه کوچک شود، رقابت برای منابع افزایش می‌یابد و گونه‌های حساس مثل این گاومیشک توان تطبیق سریع با تغییرات را ندارند.

امروز بر اساس آخرین برآوردها، جمعیت باقی‌مانده در طبیعت بین چند ده تا چند صد فرد تخمین زده می‌شود. همین عدد نشان می‌دهد که این جانور هنوز در آستانه انقراض کامل قرار دارد.

رفتار و سبک زندگی

یکی از جالب‌ترین ویژگی‌های گاومیشک میندورو، رفتار اجتماعی آن است. برخلاف گاومیش آبی که معمولاً در گله‌های بزرگ زندگی می‌کند، این گونه بیشتر انفرادی است.

بزرگسالان معمولاً تنها دیده می‌شوند یا در ارتباط کوتاه‌مدت با یک جفت یا فرزندشان. جوان‌تر‌ها ممکن است رفتار گروهی بیشتری نشان دهند، اما با بلوغ، زندگی مستقل را ترجیح می‌دهند.

آنها حیواناتی روزفعال هستند، اما در سال‌های اخیر گزارش شده که به‌دلیل حضور انسان، برخی افراد فعالیت شبانه را انتخاب کرده‌اند تا کمتر با خطر مواجه شوند. رژیم غذایی‌شان عمدتاً شامل علف‌ها، شاخه‌های جوان و بامبو‌های تازه است. گیاهان علفی مانند علف کوگن غذای محبوبشان محسوب می‌شود.

یکی از رفتار‌های مشترک با دیگر گاوسانان، غلت زدن در گل و لای است. این رفتار احتمالاً برای کاهش انگل‌ها، خنک شدن بدن و محافظت پوست انجام می‌شود.

وقتی احساس خطر کنند، سر را پایین می‌آورند و شاخ‌ها را به حالت عمودی نگه می‌دارند؛ حرکتی که نوعی هشدار به مهاجم محسوب می‌شود. با این حال، گزارش‌های حمله فعال بسیار نادر است و بیشتر این حیوان ذاتاً محتاط و گریزان است.

چرخه زندگی

طول عمر این گونه حدود بیست سال در طبیعت تخمین زده می‌شود، اگرچه برخی افراد ممکن است تا حدود بیست و پنج سال نیز زنده بمانند.

دوره بارداری ماده حدود سیصد روز طول می‌کشد و معمولاً تنها یک بچه به دنیا می‌آورد. فاصله بین زایش‌ها معمولاً دو سال است. نوزاد پس از تولد چند سال در کنار مادر می‌ماند تا مهارت‌های بقا را بیاموزد.

همین نرخ تولیدمثل پایین باعث می‌شود که بازیابی جمعیت پس از کاهش شدید بسیار دشوار باشد. وقتی تعداد افراد کم باشد، هر تلفات تأثیر بزرگی روی آینده گونه می‌گذارد.

جایگاه فرهنگی و نمادین

با اینکه گاومیشک میندورو حیوانی کمیاب است، در فرهنگ فیلیپین جایگاه نمادین مهمی دارد. تصویر آن روی سکه‌های یک پزویی بین سال‌های ۱۹۸۳ تا ۱۹۹۴ نقش بسته بود.

دانشگاه‌ها و تیم‌های ورزشی نیز از نام و تصویر آن به‌عنوان نماد قدرت و هویت استفاده کرده‌اند. حتی یک مدل خودرو در فیلیپین با الهام از نام آن تولید شد و به بخشی از فرهنگ عامه تبدیل گردید.

در برخی مناطق، ماه اکتبر به عنوان ماه ویژه حفاظت از این گونه معرفی شده تا آگاهی عمومی درباره ضرورت حفظ آن افزایش یابد.

برای مطالعه بیش‌تر بخوانید:

بیفالو؛ پستاندار عجیب و غول‌پیکری که حاصل جفت‌گیری اجباری گاو نر اهلی و بوفالو است!

گاومیش جعفرآبادی؛ گاومیش غول‌پیکر هندی با عجیب‌ترین شاخ جهان که بهترین شیر دنیا را تولید می‌کند

تلاش‌های حفاظتی

حفاظت از گاومیشک میندورو از دهه ۱۹۳۰ با قوانین رسمی آغاز شد. در آن زمان قانونی تصویب شد که شکار و آسیب رساندن به این حیوان را ممنوع اعلام می‌کرد، مگر در شرایط دفاع شخصی یا اهداف علمی.

در دهه ۱۹۷۰ پروژه‌های ژنتیکی و بانک ژن برای حفظ بقای آن راه‌اندازی شد، هرچند موفقیت محدودی داشتند. تنها یک توله به نام «کالی» در اسارت متولد شد و تا مدت‌ها تنها نمونه موفق آن برنامه باقی ماند.

امروزه این گونه در فهرست «در خطر انقراض شدید» اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت قرار دارد و تجارت بین‌المللی آن تحت شدیدترین محدودیت‌هاست.

با وجود چالش‌ها، خبر‌های امیدبخشی نیز وجود دارد. برخی سرشماری‌ها در سال‌های اخیر نشان داده‌اند که جمعیت در مناطق حفاظت‌شده کمی افزایش یافته است. این رشد اگرچه آهسته است، اما نشان می‌دهد تلاش‌های حفاظتی بی‌اثر نبوده‌اند.

چرا بقای آن مهم است؟

حفظ گاومیشک میندورو فقط نجات یک حیوان نیست؛ حفظ یک اکوسیستم است. این گونه بخشی از چرخه طبیعی علفزار‌ها و جنگل‌های میندورو محسوب می‌شود. چرا که با چرا کردن، به کنترل رشد گیاهان و شکل‌گیری ساختار پوشش گیاهی کمک می‌کند.

از نظر علمی نیز این حیوان یک ذخیره ژنتیکی ارزشمند در خانواده گاوسانان به شمار می‌رود. از دست رفتن آن یعنی حذف یک شاخه کامل از درخت تکامل منطقه‌ای.

گاومیشک میندورو هنوز زنده است، اما آینده‌اش وابسته به تصمیم انسان‌هاست. اگر زیستگاهش حفظ شود، شکار کنترل شود و آگاهی عمومی افزایش یابد، شاید این موجود کوچک، اما مقاوم بتواند همچنان در دشت‌های میندورو قدم بزند؛ و شاید نسل‌های آینده هنوز بتوانند در مه صبحگاهی آن جزیره، سایه شاخ‌های V شکلش را در میان علفزار‌ها ببینند.