آیا زلزله تهران می‌تواند آتشفشان دماوند را فعال کند؟ حقیقتی که دانشمندان می‌گویند!

راز بقا: تهران هنوز از شوک زلزله دیشب بیرون نیامده بود که یک سؤال ترسناک دوباره در شبکه‌های اجتماعی و گوگل داغ شد: آیا این زمین‌لرزه‌ها می‌توانند آتشفشان دماوند را بیدار کنند؟ دانشمندان می‌گویند ارتباط میان زلزله‌ها و فوران آتشفشان‌ها واقعی است؛ در ژاپن، روسیه و آمریکای جنوبی نمونه‌هایی ثبت شده که زمین‌لرزه‌های بزرگ، سامانه‌های آتشفشانی را بی‌ثبات کرده‌اند. اما آیا دماوند هم در وضعیت خطرناکی قرار دارد یا ترس مردم بیشتر از واقعیت علمی است؟ در این گزارش، با استناد به تحقیقات زمین‌شناسی و داده‌های علمی، رابطه پنهان میان گسل‌های تهران و بزرگ‌ترین آتشفشان خاورمیانه را بررسی می‌کنیم.

به گزارش راز بقا، وقتی نیمه‌شب زمین زیر پای تهرانی‌ها لرزید، یک سؤال قدیمی دوباره در ذهن میلیون‌ها نفر زنده شد: آیا این زلزله‌ها می‌توانند دماوند را بیدار کنند؟

این سؤال فقط یک ترس عمومی یا شایعه فضای مجازی نیست. در سال‌های اخیر، دانشمندان بارها درباره ارتباط میان زمین‌لرزه‌ها و فوران آتشفشان‌ها تحقیق کرده‌اند. حتی در برخی نقاط جهان، زلزله‌های بزرگ واقعاً پیش از فوران آتشفشان‌ها رخ داده‌اند. اما آیا این موضوع درباره دماوند هم صادق است؟

پاسخ کوتاه این است: «از نظر علمی، بله؛ اما نه به آن سادگی که بسیاری تصور می‌کنند.»

شب گذشته تهران چندین بار لرزید. محل دقیق لرزش‌ها جایی در نزدیکی پردیس بود. میان تهران و دماوند. گزارش رسمی درباره زلزله‌های سه‌شنبه و بامداد چهارشنبه می‌گوید: از ساعت ۲۳ و ۴۶ دقیقه شامگاه سه شنبه ۲۲ تا ساعت ۵ و ۲۳ بامداد امروز چهارشنبه ۲۳ اردیبهشت زلزله‌های متعددی در پردیس رخ داد که شامل زلزله های ۴.۶ در عمق ۱۰ کیلومتری، ۲.۶، زلزله در عمق ۸ کیلومتری، ۳.۴ در عمق ۱۰ کیلومتری، ۳.۱ در عمق ۱۰ کیلومتری و ۳.۳ در عمق ۱۰ کیلومتری گزارش شد.

دماوند خاموش است یا هنوز زنده؟

اول باید یک سوءتفاهم بزرگ را کنار بگذاریم. دماوند یک آتشفشان «مرده» نیست.

بر اساس مطالعات زمین‌شناسی، دماوند در دسته آتشفشان‌های «خفته» قرار می‌گیرد؛ یعنی هزاران سال است فوران بزرگی نداشته، اما هنوز نشانه‌های فعالیت در آن دیده می‌شود.

وجود این نشانه‌ها بسیار مهم است:

خروج گازهای گوگردی از دهانه
چشمه‌های آب گرم اطراف دماوند
فعالیت‌های هیدروترمال
لرزه‌های کوچک منطقه‌ای
ساختار ماگمایی زیر کوه

برخی تحقیقات، آخرین فوران مهم دماوند را حدود ۷۳۰۰ سال پیش می‌دانند.

در علم آتشفشان‌شناسی، ۷۰۰۰ سال زمان زیادی نیست. بسیاری از آتشفشان‌های فعال جهان، هزاران سال در سکوت بوده‌اند و بعد دوباره فوران کرده‌اند.

آیا زلزله واقعاً می‌تواند آتشفشان را فعال کند؟

دانشمندان سازمان USGS می‌گویند پاسخ این سؤال «گاهی بله» است.

اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد: زلزله به‌تنهایی معمولاً یک آتشفشان را از صفر فعال نمی‌کند؛ بلکه ممکن است آتشفشانی را که از قبل در وضعیت ناپایدار قرار دارد، به نقطه فوران نزدیک‌تر کند.

دانشمندان این وضعیت را با یک بطری نوشابه گازدار مقایسه می‌کنند:

ماگما مثل مایع گازدار است
زلزله مثل تکان دادن بطری
اگر فشار داخل زیاد باشد، احتمال خروج مواد افزایش پیدا می‌کند

مطالعات منتشرشده در ژورنال معتبر Nature Communications نشان می‌دهد زمین‌لرزه‌ها می‌توانند:

فشار داخل مخزن ماگما را تغییر دهند
گازهای حل‌شده را آزاد کنند
مسیر حرکت ماگما را باز کنند
سیستم هیدروترمال را بی‌ثبات کنند

اما این اتفاق معمولاً زمانی رخ می‌دهد که آتشفشان از قبل «آماده فوران» باشد.

رابطه دماوند و گسل‌های تهران چیست؟

اینجا ماجرا جالب‌تر می‌شود.

یکی از مهم‌ترین گسل‌های اطراف تهران، گسل «مشا» است؛ گسلی بسیار فعال که از شمال شرق تهران عبور می‌کند و به محدوده دماوند نزدیک می‌شود.

مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۲ در مجله علمی Frontiers in Earth Science منتشر شد، به موضوع مهمی اشاره می‌کند: ممکن است فعالیت‌های زیرسطحی دماوند در طول زمان بر لرزه‌خیزی گسل مشا اثر گذاشته باشد. این تحقیق از «ارتباط بلندمدت» میان سامانه آتشفشانی دماوند و گسل‌های منطقه حرف می‌زند؛ موضوعی که برای تهران اهمیت زیادی دارد.

البته این به معنی آن نیست که هر زلزله تهران فوراً باعث فوران دماوند می‌شود. اما نشان می‌دهد این دو سیستم کاملاً مستقل از هم نیستند.

در دنیا زلزله‌ها واقعاً آتشفشان‌ها را بیدار کرده‌اند؟

بله؛ نمونه‌های واقعی وجود دارد.

زلزله ژاپن و فوران‌های بعدی

پس از زلزله عظیم ۹ ریشتری ژاپن در سال ۲۰۱۱، دانشمندان تغییرات محسوسی در فعالیت برخی آتشفشان‌ها ثبت کردند. امواج لرزه‌ای حتی هزاران کیلومتر دورتر هم روی سامانه‌های ماگمایی اثر گذاشته بودند.

کامچاتکا روسیه

در سال ۲۰۲۵، چند روز پس از زلزله بسیار قدرتمند ۸.۸ ریشتری در شبه‌جزیره کامچاتکا، چند آتشفشان منطقه فعال شدند. پژوهشگران می‌گویند زلزله احتمالاً فوران را تشدید کرده بود، نه اینکه از صفر ایجادش کند.

هاوایی

در هاوایی هم بارها دیده شده زلزله‌های شدید، رفتار سامانه ماگمایی آتشفشان‌هایی مثل کیلاویا را تغییر داده‌اند.

آیا زلزله‌های تهران به‌اندازه کافی قوی هستند؟

اینجا به مهم‌ترین بخش ماجرا می‌رسیم.

اکثر پژوهش‌ها نشان می‌دهند:

معمولاً زلزله‌های بزرگ‌تر از ۶ ریشتر
در فاصله نسبتاً نزدیک
و در شرایط خاص زمین‌شناسی

می‌توانند روی سامانه‌های آتشفشانی اثر محسوس بگذارند.

بیشتر زمین‌لرزه‌های اطراف تهران در حدی نیستند که مستقیماً دماوند را وارد مرحله فوران کنند.

اما دانشمندان تأکید می‌کنند اثر زلزله فقط به بزرگی آن بستگی ندارد. گاهی مجموعه‌ای از لرزه‌های کوچک، تغییرات فشار زیرزمینی و حرکت سیالات داغ می‌تواند در طول زمان شرایط را تغییر دهد.

خطر اصلی دماوند شاید فوران ناگهانی نباشد

بسیاری تصور می‌کنند اگر دماوند فعال شود، ناگهان مانند فیلم‌های آخرالزمانی منفجر خواهد شد. اما در واقعیت، فعال شدن دوباره یک آتشفشان معمولاً نشانه‌های هشداردهنده زیادی دارد:

افزایش خروج گازها
افزایش دمای زمین
تورم سطح کوه
زلزله‌های متعدد کوچک
تغییر رفتار چشمه‌های آب گرم

به همین دلیل آتشفشان‌ها معمولاً «بی‌خبر» فوران نمی‌کنند.

مشکل اصلی اینجاست که ایران هنوز شبکه پایش آتشفشانی در سطح کشورهای پیشرفته ندارد و دماوند مانند آتشفشان‌های ژاپن یا آمریکا به‌صورت دائمی و بسیار دقیق مانیتور نمی‌شود.

اگر دماوند روزی فعال شود، تهران در خطر است؟

بله، اما نه فقط از گدازه‌های آتشین.

خطر اصلی برای تهران احتمالاً این موارد خواهد بود:

بارش خاکستر آتشفشانی
اختلال در تنفس
قطع پروازها
آسیب به برق و اینترنت
آلودگی شدید هوا
اختلال در آب و کشاورزی

بسته به جهت باد، حتی مناطق بسیار دورتر هم ممکن است تحت تأثیر قرار بگیرند.

پس آیا باید نگران باشیم؟

دانشمندان فعلاً هیچ نشانه‌ای از فوران قریب‌الوقوع دماوند گزارش نکرده‌اند. هیچ مرکز علمی معتبر بین‌المللی نگفته که زلزله اخیر تهران به معنی فوران نزدیک دماوند است.

اما یک واقعیت غیرقابل انکار وجود دارد:

دماوند یک سامانه زمین‌شناسی زنده است؛ کوهی که هنوز نفس می‌کشد، گاز آزاد می‌کند و زیر آن احتمالاً گرمای عظیمی جریان دارد. و درست به همین دلیل است که هر زلزله بزرگ در اطراف تهران، دوباره این سؤال قدیمی را زنده می‌کند: آیا روزی دماوند بیدار خواهد شد؟