کوسه گاوی؛ خطرناک‌ترین کوسه خلیج فارس چیست و آیا به انسان حمله می‌کند؟

راز بقا: شب‌های آرام خلیج فارس، وقتی موتور قایق‌های صیادی خاموش می‌شود و فقط صدای برخورد موج‌ها به بدنه لنج در آب می‌پیچد، صیادان قدیمی جنوب گاهی از سایه‌هایی حرف می‌زنند که زیر قایق حرکت می‌کنند؛ سایه‌هایی سنگین، آرام و مرموز که ممکن است یک کوسه چند متری باشند.

به گزارش راز بقا، «ناصر»، صیاد اهل بندر کنگ، می‌گوید اولین بار کوسه گاوی را حدود ۲۰ سال پیش نزدیک تور‌های صید دیده است. به گفته او، آن شب آب پر از ماهی تون بوده و ناگهان چیزی بزرگ دور قایق چرخیده؛ آن‌قدر نزدیک که باله‌اش زیر نور کم‌رنگ لنج دیده می‌شده است.

او می‌گوید: «کوسه تا وقتی احساس خطر یا بوی خون نکند، معمولاً به آدم کاری ندارد. ولی وقتی وارد محدوده شکارش شوی، داستان فرق می‌کند.»

در سال‌های اخیر، ویدیو‌های زیادی از کوسه‌ها در آب‌های جنوب ایران منتشر شده؛ از قشم و هنگام گرفته تا سواحل چابهار و تنگه هرمز. همین تصاویر باعث شده دوباره یک سؤال قدیمی مطرح شود: خطرناک‌ترین کوسه خلیج فارس چیست و آیا واقعاً به انسان حمله می‌کند؟

آیا کوسه سفید در خلیج فارس زندگی می‌کند؟

برخلاف چیزی که خیلی‌ها تصور می‌کنند، «کوسه سفید بزرگ» شکارچی مشهور فیلم‌های هالیوودی، گونه رایج خلیج فارس نیست. کارشناسان دریایی می‌گویند شرایط آب‌های گرم و کم‌عمق خلیج فارس چندان برای این گونه مناسب نیست و حضور آن در این منطقه بسیار نادر یا ثبت‌نشده است.

اما این به آن معنا نیست که آب‌های جنوب ایران خالی از کوسه‌های خطرناک‌اند.

خطرناک‌ترین کوسه خلیج فارس کدام است؟

بسیاری از متخصصان حیات دریایی معتقدند «کوسه گاوی» یا Bull Shark خطرناک‌ترین گونه‌ای است که در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان دیده می‌شود.

دلیلش فقط قدرت بدنی این حیوان نیست؛ بلکه رفتار غیرقابل پیش‌بینی آن است.

برخلاف بسیاری از کوسه‌ها که در آب‌های عمیق زندگی می‌کنند، کوسه گاوی عاشق آب‌های کم‌عمق ساحلی است؛ همان مناطقی که انسان‌ها شنا می‌کنند، ماهیگیری می‌کنند یا غواصی می‌روند.

این کوسه حتی توانایی زندگی در آب شیرین را هم دارد و در برخی نقاط جهان وارد رودخانه‌ها شده است. همین ویژگی باعث شده نامش در میان سه گونه اصلی حمله‌کننده به انسان در جهان قرار بگیرد.

کوسه گاوی بیشتر در کدام مناطق جنوب ایران دیده می‌شود؟

صیادان جنوب می‌گویند هرچه به آب‌های عمیق‌تر نزدیک شوید، احتمال دیدن کوسه بیشتر می‌شود؛ به‌خصوص در مناطقی که تجمع ماهی‌های بزرگ وجود دارد.

بیشترین گزارش‌های محلی از مشاهده کوسه‌های بزرگ در این مناطق بوده است:

اطراف جزیره قشم
جزیره هنگام
تنگه هرمز
سواحل هرمزگان
آب‌های اطراف کیش
دریای عمان و چابهار

پژوهشگران شیلات ایران نیز از شناسایی گونه‌های متنوع کوسه در خلیج فارس و دریای عمان خبر داده‌اند. بر اساس پژوهش‌های موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور، تاکنون حضور بیش از ۳۰ تا ۶۵ گونه از کوسه‌ماهیان (متعلق به بیش از ۱۰ خانواده) در آب‌های خلیج فارس، تنگه هرمز و دریای عمان شناسایی و ثبت شده است. با این وجود، به دلیل صید بی‌رویه، بسیاری از این آبزیان ارزشمند در معرض خطر انقراض قرار دارند. کوسه وال و کوسه سرچکشی نیز گاهی در آب‌های ایران دیده می‌شوند. 

در سال‌های اخیر روایت‌هایی از وفور کوسه‌های باله سیاه در اطراف جزیره کیش منتشر شده است. این کوسه از گونه‌های در معرض خطر است که در برخی فصول سال و عمدتا به دلیل تغییرات آب و هوایی در نزدیکی جزیره کیش و هندورابی و در نزدیکی ساحل به دنبال غذا می‌گردند. كوسه‌های باله سیاه نه تنها خطرناك نیستند بلكه از گونه نادر و معرض خطرند و شكار آنان ممنوع اعلام شده است. 

آیا کوسه‌های خلیج فارس به انسان حمله کرده‌اند؟

بله؛ اما بسیار کمتر از چیزی که تصور می‌شود

در جنوب ایران، داستان‌های زیادی درباره برخورد نزدیک غواصان و صیادان با کوسه‌ها وجود دارد، اما حملات جدی و مرگبار بسیار نادرند. «ابواحمد»، غواص محلی جزیره هنگام، تعریف می‌کند چند سال پیش هنگام تصویربرداری زیر آب، ناگهان متوجه سایه بزرگی در فاصله چند متری خود شده است: «اول فکر کردم دلفین است، ولی وقتی دور زد فهمیدم کوسه است. فقط چند ثانیه نگاهم کرد و رفت. ترسناک بود، ولی حمله نکرد.»

کارشناسان می‌گویند بیشتر کوسه‌ها تا زمانی که تحریک نشوند یا بوی خون حس نکنند، به انسان حمله نمی‌کنند. با این حال، خطر در این شرایط بیشتر می‌شود:

ماهیگیری در آب‌های عمیق
نیزه‌ماهیگیری
شنا دور از ساحل
شنا هنگام خونریزی یا زخم باز
حضور در مناطقی با تجمع ماهی‌ها

چرا کوسه گاوی این‌قدر ترسناک است؟

کوسه گاوی شاید به اندازه کوسه سفید مشهور نباشد، اما بسیاری از زیست‌شناسان دریایی آن را خطرناک‌تر و غیرقابل پیش‌بینی‌تر می‌دانند.

ویژگی‌های اصلی کوسه گاوی:

همین نزدیکی دائمی به سواحل باعث شده در جهان، حملات ثبت‌شده زیادی به نام این گونه ثبت شود.

یک باور اشتباه درباره کوسه‌های خلیج فارس

بسیاری از مردم تصور می‌کنند هر کوسه‌ای که در آب دیده شود، فوراً به انسان حمله می‌کند. اما واقعیت متفاوت است.

زیست‌شناسان می‌گویند بیشتر گونه‌های کوسه خلیج فارس برای انسان خطر جدی ندارند و حتی از انسان فرار می‌کنند. بسیاری از ویدیو‌هایی که در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شود، در واقع مربوط به گونه‌هایی است که رفتار تهاجمی ندارند.

فیلم‌ها و مستند‌های هیجان‌انگیز هالیوودی باعث شده تصویر کوسه‌ها بسیار ترسناک‌تر از واقعیت به نظر برسد.

چرا کوسه‌های خلیج فارس در حال ناپدید شدن هستند؟

شاید عجیب به نظر برسد، اما امروز این کوسه‌ها بیشتر از آنکه برای انسان خطر باشند، خودشان در خطرند.

کارشناسان محیط‌زیست هشدار داده‌اند که صید بی‌رویه، تجارت باله کوسه و تخریب زیستگاه‌های دریایی باعث کاهش شدید جمعیت بسیاری از گونه‌های کوسه در خلیج فارس شده است.

برخی صیادان قدیمی جنوب می‌گویند ۲۰ سال پیش دیدن کوسه در آب‌های هرمزگان اتفاق عجیبی نبود، اما حالا مشاهده آن بسیار کمتر شده است.

باورهای غلط درباره کوسه‌های خلیج فارس

در کنار تمام واقعیت‌های علمی، خلیج فارس پر از روایت‌ها و باورهایی است که نسل‌به‌نسل بین صیادان و مردم ساحل‌نشین منتقل شده؛ بعضی درست‌اند، بعضی اغراق‌شده و بعضی هم کاملاً اشتباه.

۱) «هر کوسه‌ای انسان را می‌بیند، حمله می‌کند»

این شاید رایج‌ترین باور غلط باشد.

اما تجربه غواصان و صیادان جنوب چیز دیگری می‌گوید. بسیاری از برخوردهای ثبت‌شده در آب‌های قشم و هرمز، بدون هیچ حمله‌ای پایان یافته‌اند.

یک غواص محلی در جزیره هنگام تعریف می‌کرد:

«کوسه فقط چند ثانیه دورم چرخید، انگار داشت بررسی می‌کرد. بعد آرام رفت سمت عمق. اگر قصد حمله داشت، همان لحظه انجام می‌داد.»

واقعیت این است که بیشتر کوسه‌ها انسان را طعمه طبیعی خود نمی‌دانند و در بسیاری موارد فقط کنجکاو هستند.

۲) «وجود کوسه در آب یعنی خطر قطعی»

این باور هم بین شناگران بسیار رایج است، اما واقعیت پیچیده‌تر است.

در سواحل هرمزگان، بارها گزارش شده که صیادان در فاصله چند ده متری از کوسه‌ها کار کرده‌اند، بدون هیچ حادثه‌ای.

یک ماهیگیر قدیمی در قشم می‌گفت: «ما بارها کوسه را کنار تور دیده‌ایم، اما اگر آرام باشی و وارد قلمرو صیدش نشوی، کاری به تو ندارد.»

در واقع حضور کوسه فقط نشانه «اکوسیستم سالم» است، نه لزوماً خطر.

۳) «کوسه‌ها بوی انسان را از کیلومترها تشخیص می‌دهند و مستقیم حمله می‌کنند»

این هم یکی از افسانه‌های رایج است که از فیلم‌ها وارد ذهن مردم شده.

واقعیت علمی این است که کوسه‌ها حس بویایی قوی دارند، اما این به معنی «ردیابی انسان برای شکار» نیست. آن‌ها بیشتر به بوی خون ماهی یا فعالیت‌های غیرعادی در آب واکنش نشان می‌دهند.

در یکی از روایت‌های صیادان بندر لنگه آمده:

«وقتی تور پاره شد و ماهی‌ها زخمی شدند، کوسه‌ها آمدند. نه به خاطر ما، به خاطر ماهی‌ها.»

۴) «کوسه‌های خلیج فارس همیشه بزرگ و مرگبارند»

این تصور هم اشتباه است.

بخش بزرگی از کوسه‌های خلیج فارس گونه‌های کوچک‌تر و غیرتهاجمی هستند که حتی طولشان به یک متر هم نمی‌رسد. فقط تعداد محدودی از گونه‌ها مثل کوسه گاوی می‌توانند برای انسان خطر بالقوه ایجاد کنند.

صیادان قدیمی معمولاً تفاوت این گونه‌ها را با تجربه تشخیص می‌دهند، نه ظاهر ترسناک.

۵) «کوسه‌ها دنبال انسان در آب کمین می‌کنند»

این باور بیشتر از فیلم‌ها آمده تا واقعیت.

در واقع، گزارش‌های میدانی نشان می‌دهد که بیشتر برخوردها کوتاه، گذرا و بدون ادامه بوده‌اند. کوسه‌ها معمولاً پس از شناسایی انسان، مسیر خود را تغییر می‌دهند.

یک غواص در چابهار می‌گفت: «ترس ما بیشتر از دیدن سایه است، نه از رفتار واقعی کوسه. وقتی نزدیک شد، فقط رد شد و رفت.»

بررسی‌های راز بقا بر اساس تجربه صیادان و غواصان جنوب نشان می‌دهد فاصله زیادی بین «تصویر ذهنی ما از کوسه‌ها» و «رفتار واقعی آن‌ها در طبیعت» وجود دارد.

کوسه‌های خلیج فارس بیشتر از آنکه شکارچی انسان باشند، بخشی از یک اکوسیستم حساس و در حال تغییرند؛ اکوسیستمی که اگر درست دیده نشود، هم برای انسان سوءتفاهم می‌سازد و هم برای خود این موجودات خطر ایجاد می‌کند.

کوسه گاوی در خلیج فارس در یک نگاه: 

خطرناک‌ترین کوسه شناخته‌شده خلیج فارس احتمالاً کوسه گاوی است.
این گونه بیشتر در آب‌های هرمزگان، تنگه هرمز و دریای عمان دیده می‌شود.
حمله کوسه به انسان در جنوب ایران نادر است، اما غیرممکن نیست.
تجربه صیادان و غواصان بومی نشان می‌دهد بیشتر کوسه‌ها فقط زمانی خطرناک می‌شوند که تحریک شوند یا احساس شکار داشته باشند.
برخلاف تصور عمومی، بسیاری از گونه‌های کوسه خلیج فارس امروز در خطر کاهش جمعیت و نابودی قرار دارند.