شترمار شیرازی؛ مار بزرگ و غیرسمی با ظاهر خال‌دار که اغلب با مار جعفری اشتباه گرفته می‌شود

راز بقا: شترمار شیرازی با نام علمی Spalerosophis diadema یکی از مار‌های بزرگ و غیرسمی منطقه خاورمیانه است که در بخش‌هایی از ایران، آسیای میانه و شمال آفریقا زندگی می‌کند.

به گزارش راز بقا، این گونه که در منابع انگلیسی با نام‌های Blotched diadem snake یا Blotched royal snake شناخته می‌شود، به دلیل ظاهر خاص و رفتار تدافعی‌اش گاهی با مار‌های سمی اشتباه گرفته می‌شود. در ایران، زیرگونه‌ای از آن با نام Spalerosophis diadema schiraziana شناخته می‌شود که به «شترمار شیرازی» شهرت دارد و نامش را از شهر شیراز گرفته است.

در این مقاله از راز بقا با ویژگی‌های ظاهری، زیستگاه، رفتار، تفاوت آن با مار جعفری و اهمیت اکولوژیک این مار در طبیعت ایران آشنا می‌شویم.

چرا به آن شترمار می‌گویند؟

نام «شترمار» در فرهنگ محلی جنوب ایران به دلیل جثه نسبتاً بزرگ و گردن کشیده این مار به کار می‌رود. برخی نیز معتقدند که رنگ شنی و زیستگاه بیابانی آن باعث شده مردم آن را به شتر تشبیه کنند. با این حال، شترمار هیچ ارتباطی با شتر ندارد و تنها یک نام بومی برای این گونه است.

پسوند «شیرازی» هم به این دلیل استفاده می‌شود که یکی از زیرگونه‌های مهم آن نخستین‌بار از حوالی شیراز و رشته‌کوه‌های زاگرس گزارش شده است.

پراکندگی جغرافیایی

شترمار شیرازی گونه‌ای بومی آسیا و شمال آفریقاست و پراکندگی وسیعی دارد. این مار در کشور‌هایی مانند ایران، عراق، افغانستان، پاکستان، هند، عربستان، امارات، عمان، ترکیه، مصر، الجزایر، مراکش و چندین کشور دیگر دیده شده است.

در ایران بیشتر در مناطق گرم و خشک و نیمه‌خشک زندگی می‌کند. استان‌های جنوبی مانند فارس، بوشهر، هرمزگان، خوزستان و بخش‌هایی از کرمان و سیستان و بلوچستان از زیستگاه‌های اصلی آن هستند. زیرگونه شیرازی بیشتر در رشته‌کوه زاگرس و نواحی غرب و جنوب‌غرب ایران یافت می‌شود و تا ترکمنستان جنوبی و افغانستان نیز گسترش دارد.

ویژگی‌های ظاهری و اندازه

شترمار شیرازی از جمله مار‌های نسبتاً بزرگ خانواده کلوبریده (Colubridae) است. طول کل بدن آن می‌تواند به حدود ۱٫۸ متر برسد که بخش قابل توجهی از آن را دم تشکیل می‌دهد. همین اندازه بزرگ یکی از دلایل ترس مردم از این مار است.

از نظر رنگ‌بندی:

رنگ زمینه بدن معمولاً شنی، خاکی روشن یا قهوه‌ای مایل به زرد است.

در طول پشت، ردیفی از لکه‌های تیره‌تر دیده می‌شود.

در پهلو‌ها نیز خال‌های کوچک‌تری وجود دارد.

سطح شکمی اغلب سفید یا کرم‌رنگ و یکنواخت است.

در جنوب ایران، به‌ویژه خارج از استان‌های هرمزگان و خوزستان، نمونه‌هایی با رنگدانه‌های تیره‌تر و کنتراست بیشتر نیز دیده می‌شوند. این تنوع رنگ به استتار بهتر در محیط‌های مختلف کمک می‌کند.

رفتار؛ چرا با مار سمی اشتباه گرفته می‌شود؟

یکی از مهم‌ترین نکات درباره شترمار شیرازی این است که غیرسمی است. با این حال، رفتاری مشابه برخی مار‌های سمی، به‌ویژه مار جعفری، از خود نشان می‌دهد.

وقتی احساس خطر کند:

بدن خود را به شکل S درمی‌آورد.

سر را بالا می‌گیرد.

با دهان باز حالت تهاجمی می‌گیرد.

گاهی با حرکت سریع و ضربه‌مانند به سمت تهدید حمله‌نمایشی انجام می‌دهد.

این رفتار‌ها باعث می‌شود افراد ناآشنا آن را با مار‌های سمی مانند جعفری اشتباه بگیرند و تصور کنند بسیار خطرناک است. در حالی که شترمار فاقد نیش سمی مؤثر برای انسان است و گزش آن معمولاً تنها باعث درد و التهاب خفیف موضعی می‌شود.

تفاوت شترمار با مار جعفری

در بسیاری از مناطق جنوبی ایران، شترمار با مار جعفری اشتباه گرفته می‌شود. در حالی که تفاوت‌های مهمی دارند:

سمی بودن: جعفری سمی و خطرناک است، اما شترمار غیرسمی است.

جثه: شترمار معمولاً بزرگ‌تر و کشیده‌تر از جعفری است.

سر و گردن: در مار جعفری، سر به شکل مثلثی و کاملاً متمایز از گردن است، در حالی که در شترمار این تفاوت کمتر دیده می‌شود.

رفتار هشداردهنده: جعفری صدای سایشی خاصی ایجاد می‌کند، اما شترمار چنین صدایی ندارد.

شناخت این تفاوت‌ها برای ساکنان مناطق روستایی و کشاورزان اهمیت زیادی دارد، زیرا از کشتن بی‌دلیل گونه‌های غیرسمی جلوگیری می‌کند.

زیستگاه و سبک زندگی

شترمار شیرازی عمدتاً در مناطق بیابانی، نیمه‌بیابانی، دامنه کوه‌ها، زمین‌های سنگلاخی و گاهی زمین‌های کشاورزی زندگی می‌کند. این مار روزفعال است، اما در فصل‌های بسیار گرم ممکن است بیشتر در ساعات خنک صبح یا عصر دیده شود.

پناهگاه‌های معمول آن شامل:

شکاف سنگ‌ها، سوراخ جوندگان، زیر بوته‌ها و خرابه‌ها و سازه‌های متروکه.

استتار عالی آن در میان خاک و سنگ باعث می‌شود به‌سختی دیده شود.

برای مطالعه بیش‌تر بخوانید:

مار گرگی؛ ترسناک‌ترین مار غیر سمی آسیا که دندان‌هایی شبیه دندان نیش گرگ دارد و برای ترساندن دشمنان بلوف می‌زند

مار پایتون بال سفید با لکه‌های سیاه؛ مار فوق‌کمیابی که به تازگی در ایران محبوب شده و قیمتش به ۴ میلیارد تومان می‌رسد

مار باغی؛ ماری ۳۵ سانتیمتری، صورتی رنگ و براق با بدن لغزنده و سر گرد در باغ‌های ایران که می‌تواند به عقب نیز حرکت کند!

تغذیه و نقش در کنترل آفات

رژیم غذایی شترمار عمدتاً شامل:

جوندگان کوچک، مارمولک‌ها، پرندگان کوچک و تخم پرندگان است. این ویژگی باعث می‌شود نقش مهمی در کنترل جمعیت جوندگان داشته باشد؛ جوندگانی که می‌توانند به محصولات کشاورزی آسیب بزنند یا ناقل بیماری باشند. به همین دلیل، حضور شترمار در اکوسیستم نه‌تنها خطرناک نیست، بلکه برای تعادل طبیعی و حتی اقتصاد کشاورزی مفید است.

تولیدمثل

شترمار شیرازی تخم‌گذار است. ماده‌ها در فصل گرم سال تعدادی تخم در مکان‌های امن و گرم می‌گذارند. نوزادان پس از خروج از تخم، کاملاً مستقل هستند و از همان ابتدا توانایی شکار طعمه‌های کوچک را دارند.

وضعیت حفاظتی

در حال حاضر شترمار شیرازی در بسیاری از مناطق پراکندگی خود نسبتاً رایج است و در رده گونه‌های در معرض انقراض شدید قرار ندارد. با این حال، تهدید‌هایی مانند:

تخریب زیستگاه، گسترش شهرنشینی، جاده‌سازی و کشتار از روی ترس و ناآگاهی می‌تواند در بلندمدت جمعیت آن را کاهش دهد. افزایش آگاهی عمومی درباره غیرسمی بودن این مار، نقش مهمی در حفاظت از آن دارد.

آیا شترمار برای انسان خطرناک است؟

پاسخ کوتاه: خیر، در حالت عادی خیر.

شترمار تنها زمانی گاز می‌گیرد که احساس کند در خطر است یا راه فراری ندارد. گزش آن سمی نیست و معمولاً با شست‌وشوی محل گزش و ضدعفونی ساده قابل مدیریت است. البته مانند هر گزش حیوانی، در صورت بروز علائم شدید یا حساسیت، مراجعه به پزشک توصیه می‌شود.

بهترین کار هنگام مواجهه با این مار:

حفظ آرامش، عدم تلاش برای گرفتن یا کشتن آن، فاصله گرفتن آرام و تماس با محیط‌بان یا نیرو‌های مرتبط در صورت حضور در محیط مسکونی است.

شترمار شیرازی یکی از مار‌های بزرگ و زیبای ایران است که برخلاف تصور عمومی، غیرسمی و برای انسان کم‌خطر است. شباهت رفتاری آن به مار‌های سمی باعث شده در بسیاری از مناطق قربانی ترس و ناآگاهی شود. این در حالی است که نقش مهمی در کنترل جوندگان و حفظ تعادل اکولوژیک دارد.

شناخت درست گونه‌هایی مانند شترمار شیرازی نه‌تنها به کاهش ترس بی‌مورد کمک می‌کند، بلکه گامی مهم در جهت حفاظت از تنوع زیستی ارزشمند ایران است. اگر در مناطق جنوبی یا غربی کشور زندگی می‌کنید، آشنایی با این مار می‌تواند به شما کمک کند در مواجهه با آن تصمیم درست و ایمن بگیرید.