حیوانات چگونه خود را با شهر‌ها و تأثیرات انسان سازگار می‌کنند؟

راز بقا: انسان به یکی از قدرتمندترین نیرو‌های تغییر در جهان تبدیل شده است؛ نیرویی که محیط زیست را به شکل چشمگیری دگرگون کرده است. در واکنش به تغییراتی که انسان به وجود آورده، حیوانات ساکن شهر‌ها نیز دست به سازگاری‌های شگفت‌انگیزی زده‌اند؛ از روباه‌های شهری گرفته تا گِکو‌هایی که می‌توانند از سطوح شیشه‌ای بالا بروند. به بیان دیگر، حیوانات در حال تغییر دادن خود برای بقا هستند.

مارمولک‌های آنول که در شهر‌های پورتوریکو زندگی می‌کنند، تفاوت چشمگیری با هم‌نوعان خود در جنگل دارند. به نظر می‌رسد این خزندگان شهری پا‌های بلندتری پیدا کرده‌اند و در کف پاهایشان «لاملا‌های انگشتی» بیشتری ــ پد‌های بسیار ریز چسبنده ــ ایجاد شده است. این ویژگی‌ها به آنها کمک می‌کند روی دیوار‌ها حرکت کنند و با سرعت زیاد از روی سطوح داغ عبور کنند. همچنین به نظر می‌رسد این ساختار‌ها توانایی آنها را برای چسبیدن به سطوح صاف و مصنوعی مانند شیشه و فلز افزایش داده است.

شگفت‌انگیزتر اینکه برخی از این تغییرات تنها طی چند سال مشاهده شده‌اند.

شهر‌ها به تازه‌ترین اکوسیستم‌های کره زمین تبدیل شده‌اند و بسیاری از حیواناتی که در آنها زندگی می‌کنند، برای بقا ناچارند خود را با شرایط جدید وفق دهند.

در موارد شدید، این تغییرات ــ چه رفتاری و چه ژنتیکی ــ می‌توانند در مدت‌زمانی بسیار کوتاه و گاهی تنها طی چند نسل رخ دهند. تغییرات سریع حیوانات، هم برای مقابله با پیامد‌های تغییرات اقلیمی و هم برای سازگاری با فعالیت‌های مستقیم انسان اتفاق می‌افتد.

از مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها گرفته تا جابه‌جایی گونه‌های مهاجم، تصمیم‌ها و رفتار‌های انسان به یکی از مهم‌ترین نیرو‌های تغییر‌دهنده و تکاملی جهان تبدیل شده‌اند. در نتیجه، گونه‌های حیات‌وحش تحت فشار قرار گرفته‌اند تا سرعت تغییر و سازگاری خود را به شکل چشمگیری افزایش دهند. دانشمندان این پدیده را «تکامل معاصر» می‌نامند.

اندرو سی، پژوهشگر تکامل رفتار حیوانات در دانشگاه کالیفرنیا، دیویس، می‌گوید: «برخی حیوانات در شهر‌ها به‌خوبی به شرایط جدید پاسخ می‌دهند.»

در واکنش‌های این حیوانات می‌توان چندین روند متفاوت را مشاهده کرد. برای نمونه، آنها ممکن است یاد بگیرند شکارچیان جدید را شناسایی کنند، روش‌های تازه‌ای برای پیدا کردن غذا یا پناهگاه پیدا کنند، به سر و صدا و نور‌های شدید عادت کنند یا از مواد سمی دوری کنند.

زندگی شهری

یک مطالعه نشان داده است حیواناتی که توانایی سازگاری با محیط‌های شهری را دارند، گاهی از مزایایی مانند دسترسی بیشتر به غذا و کاهش تعداد شکارچیان بهره‌مند می‌شوند. این شرایط حتی می‌تواند به افزایش تولیدمثل آنها منجر شود.

بنابراین، شهر‌ها که در نگاه اول ممکن است محیط‌هایی خصمانه برای حیات‌وحش به نظر برسند، در برخی موارد می‌توانند به مکانی مناسب برای رشد و گسترش بعضی گونه‌ها تبدیل شوند. پژوهش‌ها نشان داده‌اند روباه‌های قرمز بریتانیا در مناطق شهری، به دلیل دسترسی بیشتر به منابع غذایی، نرخ تولیدمثل بالاتری نسبت به روباه‌های مناطق روستایی دارند.

در آمریکا نیز راکون‌های شهری ــ که به شوخی به آنها «پاندا‌های زباله» گفته می‌شود ــ در حال تغییرات فیزیکی هستند. یک مطالعه جدید نشانه‌های اولیه‌ای از اهلی‌شدن را در راکون‌های شهری نشان داده است. پوزه این حیوانات کوتاه‌تر شده و ظاهراً رفتار تهاجمی کمتری در برابر انسان‌ها دارند.

در دانمارک نیز خرگوش‌های شهری به‌تدریج خود را با زندگی در شهر‌ها وفق داده‌اند. این حیوانات با افزایش تحمل خود نسبت به حضور انسان، توانسته‌اند با فعالیت‌های انسانی سازگار شوند.

این تغییر ممکن است نتیجه تغییر در نحوه بیان ژن‌ها باشد یا، مطابق با اصل انتخاب طبیعی داروینی، ناشی از آن باشد که افراد سازگارتر و آرام‌تر در برابر انسان‌ها شانس بیشتری برای بقا و تولیدمثل پیدا کرده‌اند و به‌تدریج غالب شده‌اند.

پژوهشی که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد نیز نشان داد حیواناتی که در مناطق شهری و در معرض دمای بالا و آلودگی بیشتر زندگی می‌کنند، در مقایسه با هم‌نوعان خود در زیستگاه‌های حفاظت‌شده، توانایی «به‌مراتب بیشتری» برای مقابله با شرایط پراسترس دارند.

آواز و شکل پرندگان در حال تغییر است

در برخی شهرها، حتی صدای آواز پرندگان را می‌توان تحت تأثیر خیابان‌ها و ترافیک دید. بسیاری از پرندگان آواز خود را تغییر داده‌اند تا بتوانند صدایشان را در میان هیاهوی خودرو‌ها به گوش برسانند. مطالعات متعدد نشان داده‌اند پرندگان بسته به میزان سروصدای محیط، به‌طور مشخص فرکانس، شدت و زمان‌بندی آواز‌های خود را تغییر می‌دهند. اما مشاهده دقیق زندگی پرندگان شهری، تغییرات دیگری را نیز آشکار می‌کند.

برای مثال، سار اروپایی را در نظر بگیرید. سر و صدا، حضور انسان، کمبود غذا و رقابت بر سر مکان‌های مناسب برای لانه‌سازی، شهر را به محیطی دشوار برای این پرندگان تبدیل کرده است.

در اوایل دهه ۱۹۸۰، گروهی از سار‌ها در محوطه دانشگاه کالیفرنیا سن‌دیگو در ایالات متحده شروع کردند تمام طول سال در این منطقه بمانند. این اتفاق فرصت ارزشمندی در اختیار پژوهشگران قرار داد تا تغییرات سریع این پرندگان را ثبت کنند.

محققان دریافتند سار‌ها نسبت به گذشته رفتار تهاجمی کمتری دارند و تعداد پر‌های سفید روی دمشان نیز کاهش یافته است. پر‌های سفید یکی از ویژگی‌هایی است که این پرندگان برای نمایش رفتار تهاجمی از آن استفاده می‌کنند.

این پرندگان همچنین زودتر شروع به تولیدمثل کردند، تعداد جوجه‌هایی که پرورش می‌دادند به حدود دو برابر رسید و حتی الگو‌های مهاجرتی خود را تغییر دادند.

دانشمندان گروه دیگری از سار‌ها را در منطقه‌ای شهری در لس‌آنجلس نیز بررسی کردند. آنها دریافتند این پرندگان به جای زمین، که محل معمول لانه‌سازی سارهاست، شروع به ساختن لانه در درختان و ساختمان‌ها کرده‌اند.

تغییرات تنها به رفتار محدود نشده است. پژوهشگران دریافته‌اند بال‌های سار‌های شهری نیز کوچک‌تر شده است. به نظر می‌رسد این سازگاری در پاسخ به نیاز این پرندگان برای پرواز و مانور دادن در میان ساختمان‌های متراکم شهری شکل گرفته، نه پرواز در مسافت‌های طولانی بر فراز مناطق باز.

آمریکای شمالی طی ۵۰ سال گذشته حدود ۱۶۸ میلیون قطعه از این پرندگان را از دست داده است. توانایی سار‌ها برای سازگاری سریع ممکن است نقشی مهم در حفظ آینده این گونه داشته باشد.

فراتر از مرز‌های شهر

سازگاری حیوانات تنها به زندگی در شهر‌ها محدود نمی‌شود. ساختار فیزیکی بدن آنها نیز در برخی موارد برای زندگی در کنار انسان‌ها در حال تغییر است.

برای مثال، در بعضی مناطق تعداد فیل‌هایی که بدون عاج متولد می‌شوند، افزایش یافته است. دلیل این اتفاق آن است که فیل‌های دارای عاج بیشتر در معرض کشته شدن توسط شکارچیان غیرقانونی قرار دارند.

در مقابل، فیل‌های بدون عاج شانس بیشتری برای زنده ماندن و انتقال ژن‌های خود به نسل بعد دارند. به این ترتیب، در مناطقی که شکار غیرقانونی تهدید بزرگی محسوب می‌شود، نداشتن عاج به یک مزیت تکاملی تبدیل شده است.

برخی ماهی‌ها نیز در حال کوچک‌تر شدن هستند؛ زیرا انسان‌ها معمولاً ماهی‌های بزرگ‌تر را صید می‌کنند و آنها را از چرخه تولیدمثل و در نتیجه از خزانه ژنتیکی جمعیت خارج می‌کنند.

در چنین شرایطی، ماهی‌های کوچک‌تر فرصت بیشتری برای زنده ماندن و تولیدمثل پیدا می‌کنند. اگرچه جثه کوچک ممکن است در برابر شکارچیان طبیعی یک نقطه‌ضعف تکاملی محسوب شود، اما در مواجهه با انسان می‌تواند به عاملی برای بقا تبدیل شود.

تغییرات دیگری نیز در حال رخ دادن است. برای نمونه، ماهی‌های کیل‌فیش اطلس در حال توسعه پوست ضخیم‌تر هستند تا از بدن خود در برابر سموم و مواد شیمیایی صنعتی محافظت کنند.

جهان حیوانات نیز مانند سیاره‌ای که با سرعت در حال تغییر است، با شتاب در حال دگرگونی است.

اما پرسش مهم این است: چه بر سر حیواناتی می‌آید که نمی‌توانند به اندازه کافی سریع سازگار شوند؟

اندرو سی در پاسخ می‌گوید: «برخی حیوانات ــ که اغلب حتی از همان گونه هستند ــ به نوعی نمی‌توانند شرایط جدید را درک کنند و نمی‌توانند به شکل مؤثری به چالش‌های تازه پاسخ دهند. در واقع، بسیاری از حیوانات اصلاً زمان کافی برای تکامل پیدا نمی‌کنند. شرایط با سرعت بسیار زیاد و به شکلی گسترده تغییر کرده است.»

با این حال، به گفته سی، مسیر حیواناتی که تاکنون توانسته‌اند خود را با زندگی در کنار انسان‌ها، ساختمان‌ها، تغییرات اقلیمی و آلودگی سازگار کنند، هنوز ادامه دارد.

او می‌گوید: «آن‌ها ممکن است در دهه‌های آینده زمان کافی برای تکامل و سازگاری هرچه بهتر با شرایط جدید داشته باشند.»

منبع: BBC