بلندترین موجود زنده ایران؛ بلوط بلندمازو غول‌پیکر هیرکانی که به اندازه یک برج ۲۰ طبقه ارتفاع دارد

راز بقا: در میان جنگل‌های هیرکانی شمال ایران، بلوطی ایستاده که ارتفاعش از یک ساختمان ۲۰ طبقه هم بیشتر است؛ درختی از گونه بلوط بلندمازو که در منابع تخصصی جدید با ارتفاع ۶۳.۳ متر ثبت شده و احتمالاً بلندترین بلوط اندازه‌گیری‌شده در جهان است. این غول سبز در جنگل‌های لیراسرا در حوالی مشلاک نوشهر، صدها سال است که بخشی از جنگل هیرکانی را زیر سایه خود نگه داشته است.

اگر تصور کنیم یک ساختمان ۲۰ طبقه حدود ۶۰ متر ارتفاع داشته باشد، نوک تاج این درخت تقریباً هم‌سطح پشت‌بام آن قرار می‌گیرد. اما اینجا خبری از بتن و فولاد نیست؛ یک موجود زنده است که تنه‌اش از میان درختان جنگل هیرکانی بالا رفته و به ارتفاعی رسیده که برای یک بلوط، تقریباً خارق‌العاده به نظر می‌رسد.

نام علمی این درخت Quercus castaneifolia است؛ گونه‌ای که در فارسی با نام بلندمازو یا بلوط بلندمازو شناخته می‌شود و یکی از درختان شاخص جنگل‌های هیرکانی ایران است.

اما داستان این درخت یک نکته مهم دیگر هم دارد: عددی که در سال‌های اخیر در شبکه‌های اجتماعی برای آن زیاد تکرار شده، یعنی ۶۰.۴ متر، آخرین اندازه‌گیری مطرح‌شده برای این درخت نیست.

عکاس: Mostafa Khoshnevis

غولی در قلب جنگل هیرکانی

در دسامبر ۲۰۲۵، انجمن بین‌المللی بلوط (International Oak Society) در مطلبی تخصصی درباره Quercus castaneifolia، یک نمونه استثنایی از این گونه را در جنگل لیراسرا، مشلاک، نوشهر در استان مازندران معرفی کرد.

طبق این منبع، این درخت:

• ارتفاع: ۶۳.۳ متر

• قطر برابر سینه (DBH): حدود ۴.۲۰ متر

• سن تخمینی: حدود ۴۵۰ تا ۵۰۰ سال

دارد. پژوهشگران و متخصصان معرفی‌کننده این نمونه، آن را بلندترین فرد شناخته‌شده از گونه Quercus castaneifolia در ایران معرفی کرده‌اند. حتی یادداشت سردبیر همان مقاله می‌گوید این درخت احتمالاً بلندترین بلوط ثبت‌شده تاکنون است.

این موضوع از آن جهت جالب است که بلوط بلندمازو در منابع گیاه‌شناسی معمولاً درختی بزرگ و بلند معرفی می‌شود، اما رسیدن یک نمونه از آن به بیش از ۶۳ متر، آن را در رده‌ای کاملاً متفاوت قرار می‌دهد.

چرا قبلاً عدد ۶۰.۴ متر منتشر شده بود؟

ماجرای عدد ۶۰.۴ متر به سال‌های قبل برمی‌گردد.

در سال ۲۰۲۱، گیاه‌شناس ایرانی علیرضا نقینه‌نژاد یک بلوط غول‌پیکر را در جنگل‌های هیرکانی شناسایی کرد که ارتفاع آن ۶۰.۴ متر گزارش شد. در منابع تخصصی آن زمان، قطر درخت حدود ۴.۹ متر و محیط قسمت پایینی تنه حدود ۲۲ متر ذکر شده بود.

همین اندازه‌گیری باعث شد این درخت به‌عنوان یکی از بلندترین، و حتی در برخی منابع به‌عنوان بلندترین بلوط جهان، معرفی شود.

اما یک نکته علمی مهم وجود دارد: اندازه‌گیری درختان بسیار بلند کار ساده‌ای نیست و حتی متخصصان درختان کهنسال نیز درباره دقت برخی اندازه‌گیری‌های اولیه این نمونه بحث کرده‌اند. در یک گفت‌وگوی تخصصی در Monumental Trees، درباره قابلیت اطمینان اندازه‌گیری ۶۰.۴ متری پرسش‌هایی مطرح شده بود.

در ادامه، داده جدیدتر منتشرشده توسط International Oak Society ارتفاع نمونه‌ای در لیراسرا را ۶۳.۳ متر اعلام کرد. بنابراین اگر بخواهیم امروز درباره رکورد این درخت با احتیاط علمی صحبت کنیم، عدد ۶۳.۳ متر مبنای بهتری برای گزارش است.

درختی با تنه‌ای به عرض بیش از چهار متر

برای درک ابعاد این درخت، فقط ارتفاع آن کافی نیست.

قطر برابر سینه یا DBH یکی از اندازه‌های استاندارد درخت‌شناسی است که قطر تنه در ارتفاع حدود ۱.۳ متر از سطح زمین را نشان می‌دهد. برای نمونه لیراسرا، این عدد حدود ۴.۲۰ متر گزارش شده است.

یعنی اگر تنه را در این ارتفاع به شکل یک دایره ساده تصور کنیم، قطر آن بیش از چهار متر خواهد بود.

این در حالی است که تنه درختان بسیار کهنسال معمولاً در نزدیکی زمین شکل متفاوتی پیدا می‌کند و ریشه‌های بزرگ و پهن‌شده می‌توانند محیط پایه را به‌شدت افزایش دهند. به همین دلیل نباید «قطر برابر سینه» را با اندازه محیط پایه درخت یکی دانست.

این تفاوت احتمالاً یکی از دلایلی است که اعداد مختلفی برای ابعاد این بلوط غول‌پیکر در مطالب منتشرشده در اینترنت دیده می‌شود.

بلوط بلندمازو چه درختی است؟

Quercus castaneifolia یکی از بلوط‌های بومی منطقه هیرکانی است که در ایران عمدتاً در جنگل‌های شمالی کشور می‌روید.

نام انگلیسی آن Chestnut-leaved Oak است؛ یعنی «بلوط برگ‌بلوطی» یا به معنای دقیق‌تر، بلوطی با برگ‌هایی شبیه شاه‌بلوط. این گونه در قفقاز و جنگل‌های هیرکانی ایران پراکنش دارد و در بخش‌هایی از این جنگل‌ها یکی از گونه‌های مهم تشکیل‌دهنده تاج پوشش جنگل است.

بررسی‌های گیاه‌شناسی نشان می‌دهد که رویشگاه‌های خالص و آمیخته این گونه حدود ۶.۵ درصد از جنگل‌های هیرکانی را دربر می‌گیرند. بلندمازو در کنار درختانی مانند ممرز، انجیلی، توسکای قفقازی و دیگر گونه‌های پهن‌برگ، بخشی از ساختار پیچیده جنگل هیرکانی را تشکیل می‌دهد.

این گونه در شرایط طبیعی می‌تواند بسیار بلند و کهنسال شود. منابع تخصصی پیش از معرفی درخت ۶۳.۳ متری نیز نمونه‌هایی با ارتفاع بیش از ۵۰ متر، قطر بیش از سه متر و سن حدود ۵۰۰ سال را در جنگل‌های هیرکانی گزارش کرده بودند.

راز ارتفاع عجیب این بلوط چیست؟

یک درخت برای اینکه بتواند تا ارتفاع بیش از ۶۰ متر رشد کند، باید مجموعه‌ای از شرایط مناسب را برای مدت بسیار طولانی در اختیار داشته باشد.

جنگل‌های هیرکانی از این نظر محیطی استثنایی هستند.

این جنگل‌ها در دامنه‌های شمالی البرز و در امتداد ساحل جنوبی دریای خزر شکل گرفته‌اند؛ محیطی با رطوبت بالا، بارندگی مناسب و تاریخ طبیعی بسیار طولانی. جنگل هیرکانی در واقع یکی از پناهگاه‌های مهم گیاهی منطقه در دوره‌های تغییرات شدید اقلیمی گذشته بوده است.

در چنین جنگلی، درختانی که برای رسیدن به نور باید از تاج دیگر درختان عبور کنند، می‌توانند سرمایه‌گذاری عظیمی روی رشد عمودی داشته باشند.

بلندمازو نیز از همین فرصت استفاده می‌کند. وقتی درختی صدها سال زنده می‌ماند و رقابت شدیدی برای نور در تاج پوشش وجود دارد، تنه‌ای بلند و نسبتاً مستقیم می‌تواند آن را به لایه‌های بالایی جنگل برساند.

درخت ۶۳ متری لیراسرا احتمالاً حاصل همین ترکیب کم‌نظیر است: گونه‌ای ذاتاً بلند، رویشگاهی مناسب و چند قرن فرصت برای رشد.

آیا واقعاً ۶۰۰ ساله است؟

اینجا باید کمی احتیاط کنیم.

در مطالب منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی، سن این درخت گاهی ۶۰۰ سال اعلام شده است. اما منبع تخصصی جدیدتر International Oak Society برای نمونه ۶۳.۳ متری لیراسرا، سن آن را حدود ۴۵۰ تا ۵۰۰ سال ذکر می‌کند.

بنابراین نمی‌توانیم با اطمینان بنویسیم «این درخت ۶۰۰ ساله است».

سن درختان بسیار بزرگ نیز همیشه از روی ظاهر یا اندازه تنه قابل تعیین دقیق نیست. برای سن‌سنجی علمی، بسته به شرایط درخت، روش‌هایی مانند بررسی حلقه‌های رشد یا روش‌های غیرمخرب مورد استفاده قرار می‌گیرند؛ و درختان بسیار قدیمی ممکن است به‌دلیل توخالی شدن بخش مرکزی تنه، امکان شمارش مستقیم تمام حلقه‌ها را نداشته باشند.

پس عبارت دقیق‌تر برای این درخت این است:

«حدود ۴۵۰ تا ۵۰۰ سال سن تخمینی»

نه اینکه ۶۰۰ سال را به‌عنوان یک واقعیت قطعی تکرار کنیم.

آیا این بلندترین درخت ایران است؟

اینجا هم باید بین دو عبارت تفاوت بگذاریم.

گفتن اینکه این درخت «بلندترین موجود زنده ایران» است، ادعایی بسیار گسترده است؛ چون برای اثبات آن باید همه گروه‌های موجودات زنده و تمام درختان، گیاهان و دیگر جانداران کشور را بررسی و مقایسه کرد.

اما درباره چیزی که منابع تخصصی در اختیار ما قرار می‌دهند، می‌توان با اطمینان بیشتری گفت:

این نمونه از بلوط بلندمازو با ارتفاع ۶۳.۳ متر، بلندترین فرد ثبت‌شده از این گونه در ایران است و طبق International Oak Society احتمالاً بلندترین بلوط ثبت‌شده در جهان به شمار می‌رود.

این تفاوت در بیان شاید کوچک به نظر برسد، اما برای یک مطلب علمی اهمیت زیادی دارد.

بلندترین بلوط جهان؟

این قسمت یکی از جذاب‌ترین بخش‌های داستان است.

International Oak Society در یادداشت خود درباره درخت لیراسرا می‌گوید نمونه ۶۳.۳ متری ایران احتمالاً بلندترین بلوط ثبت‌شده تاکنون است.

پیش از آن، یکی از رکوردهای مهم متعلق به گونه‌ای از بلوط در کاستاریکا بود؛ Quercus copeyensis که در سال ۲۰۱۷ ارتفاع ۶۰.۴ متر برای آن ثبت شده بود. با این حال، آن درخت بعدها بخش بالایی تاج خود را از دست داد. بنابراین درخت ایرانی با ارتفاع ثبت‌شده ۶۳.۳ متر از این نظر جایگاه بسیار ویژه‌ای پیدا کرده است.

البته خود منبع نیز از عبارت محتاطانه «likely» یا «احتمالاً» استفاده می‌کند، نه اینکه ادعا کند یک رکورد جهانی رسمی و قطعی توسط یک نهاد رکوردشناس ثبت شده است.

به همین دلیل، تیترهایی مانند «بلندترین بلوط ثبت‌شده جهان» یا «احتمالاً بلندترین بلوط جهان» از نظر علمی مناسب‌تر از جمله قطعی «بلندترین بلوط جهان است» هستند.

اهمیت این درخت فقط در رکوردش نیست

شاید وسوسه‌انگیز باشد که تمام داستان را به عدد ۶۳.۳ متر محدود کنیم؛ اما ارزش واقعی این درخت بیشتر از یک رکورد ارتفاع است.

بلندمازو یکی از گونه‌های مهم جنگل‌های هیرکانی است و در ساختار تاج پوشش، تنظیم شرایط خرداقلیمی و ایجاد زیستگاه برای موجودات جنگلی نقش دارد. پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نیز نشان می‌دهد که جمعیت‌های Quercus castaneifolia در ایران با تهدیدهایی مانند تغییرات اقلیمی، تکه‌تکه شدن زیستگاه و فشارهای انسانی روبه‌رو هستند.

پژوهشگران در این مطالعه با بررسی ژنتیکی ۲۳۵ درخت از پراکنش این گونه در ایران، مناطقی را که از نظر تنوع ژنتیکی و پیوستگی زیستگاه اهمیت بیشتری دارند شناسایی کردند. نتیجه مهم این است که حفاظت از این گونه فقط به حفظ چند درخت غول‌پیکر محدود نمی‌شود؛ پیوستگی جمعیت‌ها و امکان جابه‌جایی گرده و بذر نیز برای آینده آن اهمیت دارد.

یک غول ۶۳ متری که باید در جنگل بماند

بلوط ۶۳.۳ متری لیراسرا فقط یک درخت بزرگ نیست؛ تصویری زنده از توانایی جنگل هیرکانی برای حفظ موجوداتی است که ممکن است صدها سال عمر کنند.

در جهانی که بخش زیادی از جنگل‌های قدیمی در اثر قطع درختان، تغییر کاربری زمین، جاده‌سازی و تغییرات اقلیمی کوچک‌تر و گسسته‌تر می‌شوند، وجود درختی که چند قرن از تاریخ این سرزمین را پشت سر گذاشته، ارزش بسیار بیشتری از یک عدد در جدول رکوردها دارد.

شاید مهم‌ترین بخش داستان این بلوط همین باشد:

برای اینکه یک درخت بتواند ۶۳ متر بالا برود، صدها سال زمان لازم است؛ اما برای از بین بردن چنین درختی، چند دقیقه کافی است.

و شاید به همین دلیل است که بلندترین بلوط ایران را نباید فقط یک «رکورد» دید؛ باید آن را بخشی از میراث زنده جنگل هیرکانی دانست.

منابع: 
International Oak Society – Species Spotlight: Quercus castaneifolia؛ مهم‌ترین منبع برای رکورد جدید ۶۳.۳ متر، محل درخت، DBH و سن تخمینی.
Trees and Shrubs Online؛ منبع تخصصی گیاه‌شناسی درباره گونه و گزارش اولیه نمونه ۶۰.۴ متری ایران.
Panahi et al.؛ پژوهش گیاه‌شناسی درباره Q. castaneifolia در جنگل‌های هیرکانی ایران و پراکنش گونه.
Ecology and Evolution, 2026؛ پژوهش جدید ژنتیکی و حفاظتی درباره وضعیت جمعیت‌های بلندمازو در ایران.