مارهایی که فقط در ایران پیدا می‌شوند؛ ۷ گونه عجیب و کمیاب که جهان آنها را ندارد

راز بقا: ایران یکی از مهم‌ترین کانون‌های تنوع و بوم‌زایی مارها در خاورمیانه است؛ جایی که کوه‌های زاگرس و البرز، دشت‌های خشک، سواحل خلیج فارس و زیستگاه‌های متفاوت کشور در طول میلیون‌ها سال به شکل‌گیری گونه‌هایی منحصربه‌فرد کمک کرده‌اند. پژوهش جامع منتشرشده در سال ۲۰۲۴ درباره جغرافیای زیستی مارهای ایران، گونه‌هایی مانند افعی دماوندی، افعی کوهرنگی، مار کور لرستانی، مار دویدریش یاسوجی و چند گونه دیگر را در میان خزندگان بومزاد ایران یا بومزاد کمربندهای زیستی کشور قرار می‌دهد. بعضی از این مارها فقط در چند دره و کوهستان زندگی می‌کنند و بعضی چنان کمیاب‌اند که اطلاعات ما درباره پراکنش آنها هنوز ناقص است.

ایران چند گونه مار دارد؟

بررسی مارهای ایران کار ساده‌ای نیست.

در طول سال‌ها، گونه‌های جدیدی کشف شده‌اند، برخی گونه‌ها از نظر ژنتیکی بازنگری شده‌اند و بعضی جمعیت‌هایی که قبلاً زیرگونه محسوب می‌شدند، جایگاه متفاوتی پیدا کرده‌اند.

مطالعه جامع Moradi و همکاران در سال ۲۰۲۴ یکی از تازه‌ترین بررسی‌های جغرافیای زیستی مارهای ایران است و با استفاده از چک‌لیست جدید، پراکنش گونه‌ها را در مناطق مختلف ایران و کشورهای اطراف بررسی کرده است.

این پژوهش نشان می‌دهد زاگرس، دشت خوزستان، البرز و سواحل خلیج فارس از کانون‌های مهم تنوع مارها در ایران هستند.

اما در میان این تنوع، تعدادی مار وجود دارند که داستانشان بسیار خاص‌تر است:

آنها بیرون از ایران، یا دست‌کم خارج از زیست‌بوم‌های ایرانی، محدوده طبیعی شناخته‌شده‌ای ندارند.

۱. افعی دماوندی؛ مار کوچکی که خانه‌اش فقط ایران است

Montivipera latifii

اگر بخواهیم یک مار را به‌عنوان نماد بوم‌زایی ارتفاعات ایران معرفی کنیم، افعی لاتِیفی یا افعی دماوندی یکی از بهترین گزینه‌هاست.

این مار فقط در ایران شناخته شده و محدوده آن به بخش کوچکی از البرز مرکزی، به‌ویژه دره بالادست لار، محدود است.

زیستگاه شناخته‌شده آن در ارتفاع حدود ۲۱۸۰ تا ۲۹۰۰ متر قرار دارد.

یعنی مار دماوندی اصلاً ساکن بیابان‌های گرم جنوب نیست.

خانه‌اش در جایی است که زمستان‌های سخت، برف سنگین و تابستان‌های کوتاه دارد.

چون یک جمعیت بسیار محدود در یک زیستگاه کوهستانی دارد.

پژوهش‌های حفاظتی درباره این گونه نشان داده‌اند که پراکنش آن بسیار محدود است و دره لار آخرین پناهگاه مهم شناخته‌شده آن محسوب می‌شود.

حتی نام انگلیسی آن، Latifi's Mountain Viper، به زیستگاه کوهستانی و نام محمود لطیفی، خزنده‌شناس ایرانی، اشاره دارد.

این مار نمونه خوبی از مفهوم جزیره آسمانی است؛ زیستگاهی مرتفع که از محیط‌های اطراف جدا افتاده و جمعیت جانور در آن می‌تواند برای مدت طولانی منزوی شود.

۲. افعی کوهرنگی؛ مار زاگرس که فقط ایران را دارد

Montivipera kuhrangica

در قلب زاگرس مرکزی، گونه‌ای دیگر از افعی‌های کوهستانی زندگی می‌کند که نام خود را از منطقه کوهرنگ گرفته است.

افعی کوهرنگی در سال ۲۰۱۱ به‌عنوان گونه‌ای جدید توصیف شد و بومزاد ایران است. محدوده شناخته‌شده آن به بخش‌هایی از چهارمحال و بختیاری در زاگرس مرکزی مربوط می‌شود.

محل تیپیک آن در منطقه‌ای کوهستانی در ارتفاع حدود ۲۴۹۰ متر قرار دارد.

این گونه از اعضای گروه افعی‌های کوهستانی Montivipera است؛ گروهی که در ارتفاعات ایران و بخش‌هایی از خاورمیانه تکامل یافته‌اند.

افعی کوهرنگی

افعی‌های کوهستانی ایران؛ بازمانده‌های جزایر آسمانی

مطالعات ژنتیکی روی گروه Montivipera raddei نشان داده‌اند که جمعیت‌های این مارها در قله‌ها و ارتفاعات جداافتاده، ساختار ژنتیکی قابل توجهی پیدا کرده‌اند.

پژوهشی در سال ۲۰۱۸ که تمام پنج تاکسون شناخته‌شده این گروه را بررسی کرد، نشان داد سه مورد از آنها بومزاد ایران هستند و جمعیت‌های آنها با ارتفاعات بالا و مناطق جداافتاده ارتباط نزدیکی دارند.

این یعنی کوهستان فقط یک مکان سرد برای این مارها نیست.

کوهستان در طول تاریخ تکامل، مثل مجموعه‌ای از جزایر عمل کرده است.

جمعیتی که در یک کوهستان از جمعیت دیگری جدا می‌شود، ممکن است هزاران نسل فرصت پیدا کند که مسیر ژنتیکی متفاوتی طی کند.

۳. افعی رازی؛ ماری که نام یک دانشمند ایرانی را دارد

Macrovipera razii

این مار یکی از گونه‌های جدیدتر و جذاب‌تر مارهای ایران است.

نام علمی آن Macrovipera razii است و در سال ۲۰۱۸ به‌عنوان گونه جدید معرفی شد.

نام گونه به محمد زکریای رازی، پزشک و دانشمند مشهور ایرانی، اشاره دارد.

پژوهش‌های جدید این مار را در میان گونه‌های بومزاد ایران قرار می‌دهند و مطالعات مدل‌سازی پراکنش آن نیز نشان داده‌اند که زیستگاه بالقوه این گونه با محیط‌های خشک ایران ارتباط دارد.

این مار نمونه‌ای از اتفاقی است که در سال‌های اخیر بارها در خزنده‌شناسی ایران رخ داده:

هرچه بررسی ژنتیکی و میدانی دقیق‌تر می‌شود، گونه‌هایی که پیش‌تر در یک گروه بزرگ‌تر پنهان بودند، از هم تفکیک می‌شوند.

۴. مار دویدریش لرستانی؛ مار کوچکی که نامش از زاگرس می‌آید

Xerotyphlops luristanicus

این گونه از مارهای کور یا مارهای کرمی‌شکل است و از زیست‌بوم زاگرس شناخته می‌شود.

مارهای این گروه ظاهر بسیار متفاوتی با مارهای معمولی دارند؛ بدنشان باریک و استوانه‌ای است و بخش بزرگی از زندگی خود را در خاک می‌گذرانند.

در مطالعه جغرافیای زیستی مارهای ایران، Xerotyphlops luristanicus در میان گونه‌های بومزاد کمربند جنگل-استپ زاگرس قرار گرفته است.

زندگی زیر خاک یک مزیت بزرگ دارد:

جانور از بسیاری از شکارچیان سطح زمین دور می‌ماند.

اما همین سبک زندگی باعث می‌شود شناخت ما از رفتار و جمعیت آن نیز بسیار محدود باشد.

۵. مار کوچک یاسوجی؛ یکی از مارهای بومزاد ارتفاعات زاگرس

Eirenis yassujicus

این مار کوچک از جنس Eirenis است و همان‌طور که نام گونه نشان می‌دهد، با منطقه یاسوج و جنوب زاگرس ارتباط دارد.

پژوهش ۲۰۲۴ درباره جغرافیای زیستی مارهای ایران، Eirenis yassujicus را در کنار چند گونه دیگر در فهرست گونه‌های بومزاد زیست‌بوم جنگل-استپ زاگرس قرار داده است.

این گونه نمونه خوبی است از اینکه «مار بومزاد» لزوماً به معنای یک مار بزرگ و ترسناک نیست.

بعضی از منحصربه‌فردترین خزندگان ایران، مارهایی کوچک‌اند که ممکن است حتی بسیاری از طبیعت‌گردانان حرفه‌ای هم هرگز آنها را نبینند.

۶. مار رچینگر؛ مار کوچکی از کوهستان زاگرس

Eirenis rechingeri

یکی دیگر از مارهای بومزاد زیست‌بوم زاگرس، Eirenis rechingeri است.

این گونه نیز در پژوهش جامع ۲۰۲۴ در گروه مارهای بومزاد منطقه زاگرس قرار گرفته است.

جنس Eirenis شامل مارهای کوچک و عمدتاً غیرسمی است که در بخش‌هایی از غرب آسیا پراکنش دارند.

اما برخی گونه‌های این جنس محدوده بسیار کوچکی دارند و همین مسئله آنها را از نظر زیست‌جغرافیایی ارزشمند می‌کند.

۷. مار فهیمی؛ یکی از رازآلودترین مارهای بومزاد ایران

Persiophis fahimii

نام این مار به‌تنهایی داستان جالبی دارد.

Persiophis fahimii یکی از مارهای بومزاد منطقه زاگرس است که در مطالعات جدید جغرافیای زیستی ایران جایگاه مشخصی دارد.

جنس Persiophis نیز نامی کاملاً ایرانی دارد؛ «Persiophis» به ایران/پارس اشاره می‌کند.

این مار از همان گروه خزندگان کوچکی است که نشان می‌دهد تنوع واقعی مارهای ایران را نمی‌توان فقط با افعی‌ها و مارهای بزرگ سنجید.

۸. افعی شاخ‌دار دم‌عنکبوتی؛ مار معروف ایران که یک استثنا دارد

Pseudocerastes urarachnoides

این یکی را باید با یک ستاره در فهرست گذاشت.

افعی شاخ‌دار دم‌عنکبوتی یکی از مشهورترین مارهای ایران است و به دلیل دم عجیبش شهرت جهانی دارد.

انتهای دم این مار به شکلی تکامل یافته که با زائده‌های بلند و ظاهر عنکبوت‌مانند، می‌تواند شبیه یک عنکبوت به نظر برسد و برای فریب پرندگان استفاده شود.

این رفتار یکی از جذاب‌ترین نمونه‌های تقلید تهاجمی در خزندگان است.

اما درباره اینکه بگوییم این گونه «فقط در ایران» زندگی می‌کند، باید دقیق باشیم.

این مار در غرب ایران شناخته شده، اما گزارش‌هایی از شرق عراق نیز وجود دارد. حتی در اسناد CITES هنگام بررسی وضعیت آن، عراق به‌عنوان محدوده بالقوه و تأییدنشده مطرح شده بود.

بنابراین برای استاندارد راز بقا بهتر است آن را «مار بومی و بسیار شاخص غرب ایران» بنامیم، نه با قطعیت «فقط ایران».

این دقیقاً همان نوع وسواس علمی است که جلوی تبدیل یک مقاله خوب به یک ادعای نادرست را می‌گیرد.

۹. افعی شاخ‌دار ایرانی؛ اسمش ایرانی است، اما فقط ایران نیست

Pseudocerastes persicus

این مار هم نمونه دیگری از یک دام رایج است.

اسم آن «persicus» است و در ایران نیز حضور گسترده‌ای دارد، اما بومزاد ایران نیست.

پراکنش آن از ایران تا بخش‌هایی از عراق، افغانستان، پاکستان و شبه‌جزیره عربستان امتداد دارد.

بنابراین نمی‌توان صرفاً به دلیل وجود نام «persicus» یا «ایرانی» در نام فارسی، یک گونه را بومزاد ایران دانست.

این نکته برای فهرست «مارهایی که فقط در ایران پیدا می‌شوند» بسیار مهم است.

پس واقعاً چند مار فقط در ایران زندگی می‌کنند؟

اینجا باید بین دو مفهوم تفاوت بگذاریم:

بومزاد ایران: یعنی محدوده طبیعی شناخته‌شده گونه فقط در ایران است.

بومزاد یک زیست‌بوم داخل ایران: یعنی گونه فقط در یک ناحیه زیستی مثل زاگرس یا البرز بومزاد است، اما تعریف جغرافیایی دقیق آن ممکن است پیچیده‌تر باشد.

مطالعه ۲۰۲۳ درباره مارهای سمی ایران، از میان ۲۴ گونه مار سمی خشکی‌زی بررسی‌شده، چهار گونه را بومزاد ایران معرفی کرد.

این مطالعه البته فقط مارهای سمی را بررسی می‌کرد.

در نتیجه نمی‌توان عدد چهار را به کل مارهای بومزاد ایران تعمیم داد.

مطالعه جامع ۲۰۲۴ نیز نشان می‌دهد که چندین گونه در سطح ایران یا در زیست‌بوم‌های خاص کشور بومزاد هستند.

چرا زاگرس کارخانه تولید مارهای منحصربه‌فرد شده است؟

پاسخ در تاریخ زمین‌شناسی و اقلیمی منطقه نهفته است.

زاگرس یک رشته‌کوه ساده و یکدست نیست.

دره‌ها، ارتفاعات، دامنه‌های خشک، مناطق جنگلی، دره‌های رودخانه‌ای و تغییرات شدید اقلیمی در فاصله‌های کوتاه، مجموعه‌ای از زیستگاه‌های کوچک ایجاد کرده‌اند.

این ناهمگونی محیطی برای گونه‌زایی بسیار مهم است.

مطالعه ۲۰۲۴ نیز زاگرس را یکی از کانون‌های مهم تنوع مارهای ایران معرفی می‌کند.

در چنین محیطی، یک جمعیت کوچک ممکن است برای مدت طولانی از جمعیت دیگر جدا بماند.

نسل به نسل، تفاوت‌های ژنتیکی افزایش پیدا می‌کند.

و در نهایت: یک مار جدید متولد می‌شود که ممکن است هیچ جای دیگری روی زمین وجود نداشته باشد.

چرا مارهای بومزاد ایران این‌قدر کوچک و کم‌شمارند؟

همه آنها کوچک نیستند، اما بسیاری از گونه‌های بومزاد ایران محدوده بسیار محدودی دارند.

این اتفاق تصادفی نیست.

گونه‌هایی که در یک منطقه محدود تکامل پیدا کرده‌اند، معمولاً همان شرایط محیطی را برای بقا لازم دارند.

اگر زیستگاه آنها تخریب شود، ممکن است نتوانند به‌راحتی به منطقه دیگری مهاجرت کنند.

به همین دلیل، محدوده کوچک یک شمشیر دولبه است.

از یک طرف نشان‌دهنده تکامل منحصربه‌فرد است.

از طرف دیگر، گونه را آسیب‌پذیر می‌کند.

مارهای کوهستانی ایران قربانی تغییرات اقلیمی هم هستند

پژوهش‌های مربوط به افعی‌های کوهستانی نشان داده‌اند که زیستگاه مناسب این گروه در طول تغییرات اقلیمی گذشته به سمت ارتفاعات بالاتر جابه‌جا شده است.

این اتفاق یک مسئله مهم ایجاد می‌کند.

اگر یک گونه در دامنه یک کوه به ارتفاعات بالاتر حرکت کند، در نهایت ممکن است به نقطه‌ای برسد که دیگر کوه بالاتری برای فرار وجود ندارد.

به این وضعیت گاهی تله ارتفاعی گفته می‌شود.

برای مارهایی که در قله‌ها و ارتفاعات کوچک و جداافتاده زندگی می‌کنند، گرم شدن اقلیم می‌تواند مسئله‌ای جدی باشد.

جدول مارهای منحصربه‌فرد ایران

و این جدول عمداً یک «رد» هم دارد: افعی شاخ‌دار دم‌عنکبوتی را با احتیاط در فهرست آورده‌ایم، چون گزارش‌هایی از عراق وجود دارد.

این دقیقاً همان نکته‌ای است که یک مقاله راز بقا را از فهرست‌های کپی‌شده اینترنتی جدا می‌کند.

خطر اصلی برای این مارها همیشه انسان نیست؛ گاهی ناپدید شدن خانه‌شان است

وقتی یک مار در بخش بزرگی از آسیا پراکنده باشد، از بین رفتن یک زیستگاه کوچک الزاماً به معنی نابودی کل گونه نیست.

اما برای یک مار بومزاد که فقط در چند دره یا کوهستان زندگی می‌کند، داستان متفاوت است.

تخریب زیستگاه، جاده‌سازی، چرای شدید، برداشت سنگ، تغییر کاربری زمین و تغییر اقلیم می‌توانند جمعیت‌های کوچک را از هم جدا کنند.

پژوهش‌های مربوط به افعی‌های کوهستانی ایران نیز بر کوچک و جداافتاده بودن بسیاری از جمعیت‌ها و تهدیدهایی مانند تخریب زیستگاه تأکید کرده‌اند.

ایران یک «کشور مارها» نیست؛ یک آزمایشگاه تکامل است

شاید جذاب‌ترین نتیجه این مقاله همین باشد.

ایران فقط کشوری با مارهای زیاد نیست.

ایران سرزمینی است که کوهستان، بیابان، جنگل، رودخانه و تغییرات اقلیمی تاریخی کنار هم قرار گرفته‌اند و در طول زمان شرایطی ساخته‌اند که در آن جمعیت‌های مختلف مارها از یکدیگر جدا شده و مسیرهای تکاملی متفاوتی را طی کرده‌اند.

نتیجه، مارهایی است که نامشان با لرستان، کوهرنگ، یاسوج، البرز یا حتی نام دانشمند ایرانی رازی گره خورده است.

بعضی از آنها سمی‌اند.

بعضی بی‌خطرند.

بعضی زیر خاک زندگی می‌کنند.

بعضی در ارتفاعات سرد زاگرس و البرز می‌خزند.

و یکی از آنها حتی دمش را به شکل یک عنکبوت درآورده است.

اینها فقط «مارهای ایران» نیستند؛ بخشی از تاریخ تکامل خود سرزمین ایران‌اند.

منابع اصلی

• Moradi et al., 2024، Biogeography of the Iranian snakes، PLOS ONE؛ یکی از جامع‌ترین منابع جدید درباره پراکنش و بوم‌زایی مارهای ایران.

• Kazemi et al., 2023، مطالعه پراکنش مارهای سمی ایران؛ شامل چهار گونه بومزاد در میان ۲۴ مار سمی خشکی‌زی بررسی‌شده.

• Behrooz et al., مطالعات ژنتیکی و حفاظتی گروه Montivipera raddei در ایران.

• مطالعات زیستگاه و حفاظت افعی لاتِیفی در پارک ملی لار.

• مطالعات جابه‌جایی ارتفاعی زیستگاه افعی‌های کوهستانی.

• منابع CITES درباره افعی دم‌عنکبوتی و محدوده احتمالی آن در غرب ایران و عراق.