زندگی در ارتفاع ۵۰۰۰ متری ایران چگونه ممکن است؟ چه حیواناتی تا نزدیک قله دماوند میروند؟
بلندترین نقطه ایران فقط قلمروی صخره، برف و باد نیست؛ دامنهها و ارتفاعات دماوند میزبان مجموعهای از جانوران کوهستانی هستند که هرکدام برای زنده ماندن در هوای سرد و کماکسیژن سازگار شدهاند. اما چه حیواناتی میتوانند تا ارتفاعات بسیار بالای دماوند صعود کنند و آیا واقعاً در ارتفاع ۵۰۰۰ متری این کوه حیوانی زندگی میکند؟ از کلوبز و قوچومیش گرفته تا کبک دری و افعی دماوندی، مرز ارتفاعی حیات وحش در بلندترین کوه ایران داستانی بسیار جذابتر از چیزی است که تصور میکنیم.
راز بقا: دماوند فقط بلندترین قله ایران نیست؛ این کوه آتشفشانی ۵۶۷۱ متری یکی از خشنترین محیطهای طبیعی کشور را نیز در خود جای داده است. اما آیا در ارتفاع ۵۰۰۰ متری دماوند هنوز حیوانی زندگی میکند؟ پاسخ آنقدرها ساده نیست. کلوبز و قوچومیش میتوانند در فصل گرم خود را به ارتفاعات بسیار بالا برسانند، پرندگانی مانند کبک دری تا حدود ۴۰۰۰ متر در زیستگاههای کوهستانی دیده میشوند و مار افعی دماوندی در ارتفاعات سرد البرز زندگی میکند؛ اما نزدیک قله دماوند، با افزایش سرما، باد، کمبود اکسیژن و ناپدید شدن پوشش گیاهی، حیات جانوری بهشدت محدود میشود. بنابراین «زندگی در ۵۰۰۰ متری» را نباید با «زندگی دائمی روی قله» اشتباه گرفت.
دماوند در ارتفاعی قرار دارد که زندگی برای بیشتر جانوران تقریباً ناممکن میشود
دماوند با ارتفاع حدود ۵۶۷۱ متر از سطح دریا، بلندترین نقطه ایران و یکی از بلندترین کوههای خاورمیانه است. این آتشفشان در رشتهکوه البرز قرار گرفته و بخش بالایی آن تقریباً همیشه با برف و یخ پوشیده است.
اما یک اشتباه رایج وجود دارد: تصور اینکه چون کوه دماوند تا ارتفاع ۵۶۷۱ متر بالا میرود، پس جانوران نیز میتوانند در تمام این ارتفاع زندگی کنند.
ارتفاع کوه بهتنهایی تعیینکننده امکان زندگی نیست.
هرچه بالاتر میرویم، دما کاهش پیدا میکند، فشار هوا پایینتر میآید، فصل رشد گیاهان کوتاهتر میشود و زمین مناسب برای پیدا کردن غذا کمتر میشود.
در نتیجه، یک جانور ممکن است بتواند برای مدتی کوتاه از ارتفاعی بسیار بالا عبور کند، اما این با داشتن یک جمعیت پایدار در آن ارتفاع تفاوت دارد.
پس آیا واقعاً حیوانی در ارتفاع ۵۰۰۰ متری دماوند دیده شده است؟
گزارشهایی محلی و کوهنوردی وجود دارد که از بالا رفتن کلوبز و قوچومیش تا حدود ۵۰۰۰ متر در منطقه دماوند صحبت میکنند.
اما اینجا باید یک خط علمی مهم بکشیم.
این گزارشها بهتنهایی برای اینکه بگوییم «فلان گونه در ارتفاع ۵۰۰۰ متری دماوند جمعیت دارد» کافی نیستند.
برای اثبات یک محدوده ارتفاعی باید مشخص شود که جانور در آن ارتفاع واقعاً مشاهده یا ثبت شده، چند بار مشاهده شده، آیا آثار حضور یا دوربین تلهای وجود دارد و آیا حیوان در آنجا برای تغذیه، استراحت یا تولیدمثل حضور داشته است.
بنابراین درباره دماوند بهتر است از عبارت «رسیدن یا مشاهده در ارتفاعات بسیار بالا» استفاده کنیم، نه اینکه بگوییم «زیستگاه دائمی در ارتفاع ۵۰۰۰ متری».
این تفاوت شاید کوچک به نظر برسد، اما برای یک مطلب علمی بسیار مهم است.
چرا بعضی جانوران میتوانند تا ارتفاعات بسیار بالا بروند؟
جانوران کوهستانی چندین سازگاری برای زندگی در محیطهای مرتفع دارند.
اولین مسئله اکسیژن کمتر است.
در ارتفاع زیاد، فشار هوا کاهش مییابد و در نتیجه اکسیژن قابل دسترس نیز کمتر میشود. جانوری که در دشت زندگی میکند، برای چنین محیطی طراحی نشده است؛ اما گونههای کوهستانی طی نسلهای طولانی با این شرایط سازگار شدهاند.
بدن، ریهها، گردش خون و رفتار این جانوران همگی در چنین محیطی اهمیت پیدا میکنند.
اما حتی بهترین سازگاریها نیز یک محدودیت دارند. غذا.
یک بز کوهی هرچقدر هم بتواند در هوای رقیق زنده بماند، اگر در ارتفاع ۵۰۰۰ متری گیاه کافی وجود نداشته باشد، نمیتواند برای مدت طولانی در آنجا بماند.
قهرمان ارتفاعات دماوند؛ کلوبز
در میان پستانداران بزرگ منطقه دماوند، کلوبز یا بز وحشی (Capra aegagrus) یکی از مهمترین گونههای کوهستانی است.
این جانور به زیست در مناطق سنگلاخی، پرتگاهها و شیبهای تند سازگار شده است و همین توانایی به آن اجازه میدهد وارد ارتفاعاتی شود که برای بسیاری از پستانداران دیگر غیرقابل دسترس است.
در منابع مربوط به حیات وحش دماوند، کلوبز و قوچومیش از جانورانی هستند که در فصل گرم به ارتفاعات بالاتر میروند و با شروع فصل سرد به تدریج پایینتر میآیند.
این رفتار یک راهکار ساده اما مؤثر است:
تابستان؛ بالا رفتن برای استفاده از منابع غذایی تازه.
زمستان؛ پایین آمدن برای فرار از سرمای شدید و کمبود غذا.
بنابراین ممکن است جانوری را در تابستان در ارتفاعی ببینیم که در زمستان هرگز به آن نزدیک نمیشود.
قوچ و میش هم به ارتفاعات بالای البرز میروند
قوچ و میش ارمنی یا جمعیتهای مربوط به Ovis orientalis نیز از پستانداران کوهستانی منطقه البرز هستند.
این جانوران مانند کلوبز از ناهمواریهای کوهستان برای فرار از شکارچیان استفاده میکنند و در فصل گرم میتوانند در ارتفاعات بالاتر حرکت کنند.
اما یک نکته مهم وجود دارد: ارتفاع زیاد لزوماً به معنی زیستگاه بهتر نیست.
در ارتفاعات بالاتر، پناهگاه و امنیت ممکن است افزایش پیدا کند، اما غذا کمتر میشود.
به همین دلیل جانور باید دائماً بین امنیت، غذا و شرایط آبوهوایی تعادل برقرار کند.
کبک دری؛ پرندهای که به قلمرو برف و صخره نزدیک میشود
اگر دنبال پرندهای باشیم که واقعاً با ارتفاعات بالای البرز ارتباط نزدیکی دارد، کبک دری یا کبک برفی خزر (Tetraogallus caspius) یکی از جذابترین نمونههاست.
این پرنده در مناطق کوهستانی و سنگلاخی زندگی میکند و منابع مربوط به زیستگاه آن ارتفاع حدود ۱۸۰۰ تا ۴۰۰۰ متر را گزارش کردهاند.
این عدد یک نکته مهم دارد:
کبک دری میتواند تا ارتفاع بسیار بالا برود، اما ۴۰۰۰ متر با ۵۰۰۰ متر تفاوت قابل توجهی دارد.
بنابراین اگر تصویری از یک پرنده در ارتفاعات بالای دماوند دیدیم، نباید بدون شناسایی دقیق گونه و ثبت ارتفاع، آن را «پرنده ۵۰۰۰ متری» معرفی کنیم.
عقاب طلایی حتی بالاتر از این هم دیده میشود؛ اما داستان فرق دارد
عقاب طلایی از پرندگان شاخص کوهستانهای ایران است و در منطقه دماوند نیز حضور دارد.
اما درباره پرندگان شکاری یک نکته بسیار مهم وجود دارد: پرواز در ارتفاع بالا با زندگی در ارتفاع بالا یکی نیست.
یک عقاب میتواند برای پرواز یا جستوجوی طعمه به ارتفاعی برسد که زیستگاه اصلیاش محسوب نمیشود.
این مسئله در مورد بسیاری از پرندگان صدق میکند.
پس وقتی میگوییم «یک پرنده در ارتفاع بالا دیده شده»، باید بدانیم آیا آنجا زندگی میکند یا فقط از آن ارتفاع عبور کرده است.
چرا روی خود قله دماوند حیوانات بزرگ نمیبینیم؟
پاسخ را باید در چند عامل جستوجو کرد.در ارتفاعات بسیار بالا، پوشش گیاهی بسیار محدود میشود. دما پایین است، باد شدید است و دوره مناسب برای رشد گیاه کوتاه.
این یعنی زنجیره غذایی تقریباً از همان ابتدا ضعیف میشود. گیاه کمتر یعنی علفخوار کمتر.
علفخوار کمتر یعنی شکارچی بزرگ نیز دلیلی برای ماندن ندارد.
به همین دلیل، برخلاف دامنههای دماوند، در بخشهای بسیار بالای مخروط آتشفشانی، دیگر با یک اکوسیستم کامل روبهرو نیستیم.
پس لاشه حیوانات نزدیک قله دماوند چه میشوند؟
گاهی تصاویر یا گزارشهایی از لاشه بز، گوسفند یا دیگر جانوران در ارتفاعات دماوند منتشر میشود.
اما وجود لاشه در ارتفاع بالا به معنای زندگی جانور در همان ارتفاع نیست.
ممکن است حیوان در اثر سقوط، حادثه، شرایط نامساعد جوی یا عوامل انسانی به آن نقطه رسیده باشد.
حتی اگر یک بز کوهی در ارتفاع بسیار بالا دیده شود، این موضوع بهتنهایی ثابت نمیکند که آنجا محل زندگی دائمی آن است.
ردپا، لاشه و مشاهده اتفاقی سه چیز متفاوتاند.
یک مار عجیب هم در دامنههای دماوند زندگی میکند
در نزدیکی دماوند و دره لار، یکی از خاصترین خزندگان ایران زندگی میکند: افعی دماوندی یا افعی لاتِیفی (Montivipera latifii).
این مار فقط در ایران یافت میشود و محدوده شناختهشده آن به بخش کوچکی از البرز مرکزی، بهویژه دره بالادست لار، محدود شده است.
زیستگاه شناختهشده این افعی در ارتفاع حدود ۲۱۸۰ تا ۲۹۰۰ متر قرار دارد.
نکته جالب اینجاست که پارک ملی لار خودش در ارتفاعات بسیار بالایی قرار گرفته و محدوده ارتفاعی آن تا بیش از ۴۲۰۰ متر میرسد؛ اما افعی لاتِیفی الزاماً تا بالاترین نقاط پارک بالا نمیرود.
این مثال بهخوبی نشان میدهد که وجود یک جانور در یک منطقه کوهستانی به معنای حضور آن در تمام ارتفاعات آن منطقه نیست.
زندگی در ارتفاع ۵۰۰۰ متری؛ مرز میان امکان و بقا
بنابراین اگر سؤال را دقیق مطرح کنیم:
آیا حیوانات میتوانند در ارتفاع نزدیک ۵۰۰۰ متر در ایران دیده شوند؟
بله، برای برخی گونههای کوهستانی و در شرایط خاص، گزارشهایی از رسیدن به ارتفاعات بسیار بالا وجود دارد.
اما سؤال دوم مهمتر است:
آیا ۵۰۰۰ متر یک زیستگاه دائمی برای جانوران بزرگ ایران است؟
برای دماوند، شواهد موجود چنین چیزی را نشان نمیدهد.
بخش عمده حیات جانوری در دامنهها و ارتفاعات پایینتر و میانی متمرکز است و با افزایش ارتفاع، تعداد گونهها و منابع غذایی کاهش پیدا میکند.
جدول جانوران شاخص ارتفاعات دماوند
| جانور | وضعیت در منطقه دماوند | ارتفاع مهم گزارششده |
|---|---|---|
| کلوبز | حضور در ارتفاعات کوهستانی | ارتفاعات بسیار بالا؛ گزارشهای محلی تا حدود ۵۰۰۰ متر |
| قوچ و میش | حضور در ارتفاعات البرز | ارتفاعات بالا در فصل گرم |
| کبک دری | پرنده کوهستانی شاخص | حدود ۱۸۰۰ تا ۴۰۰۰ متر |
| عقاب طلایی | پرنده شکاری منطقه | ارتفاعات بالا؛ پرواز لزوماً به معنی زیست در همان ارتفاع نیست |
| افعی لاتِیفی | بومی ایران و محدود به البرز مرکزی | حدود ۲۱۸۰ تا ۲۹۰۰ متر |
| خرس قهوهای | در منطقه البرز حضور دارد | بیشتر ارتفاعات پایینتر از نواحی بسیار مرتفع قله |
| پلنگ ایرانی | در زیستبوم البرز حضور دارد | دامنهها و ارتفاعات میانی، نه قله دماوند |
راز اصلی حیات در ارتفاعات ایران چیست؟
جانوران کوهستانی ایران برای شکست دادن کوه تکامل پیدا نکردهاند؛ آنها یاد گرفتهاند در زمان مناسب، در ارتفاع مناسب باشند.
کلوبز ممکن است تابستان را در ارتفاعات بالا بگذراند و پیش از زمستان پایین بیاید.
پرنده کوهستانی ممکن است تمام سال در ارتفاعات زندگی کند اما دامنه ارتفاعی مشخصی داشته باشد.
مار کوهستانی ممکن است در درهای سرد در ارتفاع ۲۵۰۰ متر زندگی کند اما هرگز به ۴۰۰۰ متر نرود.
و عقاب ممکن است بالاتر از همه آنها پرواز کند، بدون اینکه آنجا خانهاش باشد.
این تفاوت ظریف، تصویر واقعیتری از زندگی در بلندترین کوه ایران به ما میدهد.
دماوند تا ارتفاع ۵۶۷۱ متر بالا میرود؛ اما حیات وحش ایران برای زندگی تا نوک این کوه نیامده است. هر گونه، مرز ارتفاعی خودش را دارد و هرچه به قله نزدیکتر میشویم، این مرزها یکییکی پایینتر میآیند.
منابع:
-
Encyclopaedia Iranica، مدخل جغرافیای دماوند.
-
CITES / World Pheasant Association، اطلاعات زیستگاه کبک دری.
-
Behrooz et al.، مطالعات حفاظتی افعی لاتِیفی در پارک ملی لار.
-
مطالعه زیستشناسی و پراکنش Montivipera latifii.
-
منابع منطقهای مربوط به حیات وحش دماوند و ارتفاعات البرز.
خواندنیها
ارسال نظر
ویدیوهای برگزیده
دنیای گیاهان
علم و کیهان