۸۰ درجه گرما روی زمین؛ دشت لوت چگونه به یکی از داغ‌ترین نقاط جهان تبدیل شد؟

راز بقا: اگر یک دماسنج را وسط دشت لوت بگذاریم، آیا واقعاً عدد ۸۰ درجه سانتی‌گراد را نشان می‌دهد؟ پاسخ کوتاه «نه» است؛ دست‌کم نه بر اساس رکوردی که معمولاً با عدد ۸۰.۸ درجه به آن اشاره می‌شود. این عدد مربوط به دمای سطح زمین است که ماهواره‌ها اندازه‌گیری کرده‌اند، نه دمای هوای اطراف انسان. با این حال، داستان دشت لوت از این جهت شگفت‌انگیز است که بررسی‌های ماهواره‌ای نشان داده‌اند سطح زمین در بخش‌هایی از این بیابان می‌تواند به حدود ۸۱ درجه سانتی‌گراد برسد؛ رقمی که دشت لوت را در ردیف داغ‌ترین نقاط سطح زمین در جهان قرار داده است.

دشت لوت دقیقاً کجاست؟

دشت لوت در جنوب‌شرق ایران و میان استان‌های کرمان، سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی قرار گرفته است.

این منطقه فقط یک پهنه شن و ماسه معمولی نیست. دشت لوت مجموعه‌ای بسیار متنوع از زمین‌چهره‌های بیابانی دارد؛ از دشت‌های سنگی و نمکی گرفته تا تپه‌های ماسه‌ای عظیم و کلوت‌هایی که در اثر فرسایش باد و آب شکل گرفته‌اند.

وسعت محدوده ثبت‌شده دشت لوت در فهرست میراث جهانی یونسکو حدود ۲.۲۷ میلیون هکتار است. یونسکو این منطقه را به دلیل مجموعه کم‌نظیر زمین‌چهره‌های بیابانی و فرایندهای فعال زمین‌شناختی در فهرست میراث جهانی ثبت کرده است.

اما مشهورترین ویژگی لوت برای بسیاری از مردم، چیزی است که روی هیچ نقشه معمولی دیده نمی‌شود:

گرمای فوق‌العاده سطح زمین.

آیا دشت لوت واقعاً به ۸۰ درجه می‌رسد؟

بله؛ اما باید دقیق بگوییم چه چیزی به ۸۰ درجه می‌رسد.

در یک مطالعه علمی که با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای MODIS انجام شد، پژوهشگران دمای سطح زمین را در نقاط مختلف جهان بررسی کردند.

نتیجه شگفت‌انگیز بود.

بر اساس داده‌های بازپردازش‌شده MODIS، بالاترین دمای سطح زمین در دشت لوت در سال ۲۰۱۸ به حدود ۸۰.۸۳ درجه سانتی‌گراد رسید.

این عدد بعدها توسط ناسا نیز در گزارش‌های مربوط به دشت لوت به‌عنوان حدود ۸۰.۸ درجه سانتی‌گراد ذکر شد. ناسا تأکید می‌کند که این مقدار، Land Surface Temperature یا دمای سطح زمین است و با دمای هوایی که ایستگاه هواشناسی اندازه‌گیری می‌کند تفاوت دارد.

بنابراین جمله درست این است:

سطح زمین در دشت لوت در داده‌های ماهواره‌ای تا حدود ۸۰.۸ درجه سانتی‌گراد گرم شده است.

نه اینکه:

دمای هوای دشت لوت ۸۰ درجه شده است.

این دو ادعا فاصله بسیار زیادی با هم دارند.

فرق دمای هوا با دمای سطح زمین چیست؟

تصور کنید در یک روز تابستانی روی آسفالت خیابان ایستاده‌اید.

ممکن است دمای هوا مثلاً ۴۰ درجه باشد، اما وقتی کف دستتان را روی آسفالت می‌گذارید، سطح آن به‌مراتب داغ‌تر احساس می‌شود.

چرا؟ چون نور خورشید مستقیماً سطح زمین را گرم می‌کند.

ماهواره نیز هنگام اندازه‌گیری دمای سطح زمین، در واقع تابش فروسرخی را که از سطح زمین به سمت فضا خارج می‌شود اندازه می‌گیرد.

این دما مربوط به همان سطحی است که ماهواره در آن نقطه مشاهده می‌کند، نه هوایی که چند متر بالاتر قرار دارد.

ناسا نیز صراحتاً توضیح می‌دهد که LST یا دمای سطح زمین می‌تواند بسیار بالاتر از دمای هوا باشد.

پس اگر یک ماهواره عدد ۸۰.۸ درجه را ثبت کند، به این معنی نیست که یک انسان در همان لحظه در هوای ۸۰ درجه ایستاده است.

رکورد ۸۰.۸ درجه از کجا آمد؟

این عدد نتیجه پیشرفت در روش پردازش داده‌های ماهواره‌ای است.

مطالعات اولیه با داده‌های MODIS، دشت لوت را از سال‌ها قبل به‌عنوان یکی از داغ‌ترین نقاط سطح زمین شناسایی کرده بودند.

در یک تحلیل مشهور که داده‌های سال‌های ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۹ را بررسی کرد، دشت لوت در پنج سال از هفت سال مورد مطالعه بالاترین دمای سطح زمین ثبت‌شده را داشت.

در سال ۲۰۰۵، مقدار ۷۰.۷ درجه سانتی‌گراد برای سطح زمین در لوت ثبت شد.

اما مطالعه‌ای که بعدها با مجموعه داده جدیدتر MODIS و وضوح بهتر انجام شد، عدد بسیار بالاتری را به دست آورد:

۸۰.۸۳ درجه سانتی‌گراد در سال ۲۰۱۸.

بنابراین اگر جایی با عدد ۷۰.۷ درجه و جای دیگری با عدد ۸۰.۸ درجه روبه‌رو شدید، الزاماً یکی از آنها اشتباه نیست.

آنها حاصل داده‌ها و روش‌های متفاوت اندازه‌گیری و پردازش هستند.

پس رکورد ۸۰ درجه دقیقاً در کدام نقطه لوت ثبت شده است؟

اینجا باید کمی احتیاط کنیم. در اینترنت معمولاً نام گندم‌بریان یا گندم بریان در شمال‌غرب دشت لوت با عنوان «داغ‌ترین نقطه زمین» مطرح می‌شود.

گندم‌بریان واقعاً یکی از عجیب‌ترین بخش‌های لوت است و سطح سنگی تیره‌رنگ آن می‌تواند مقدار زیادی از انرژی خورشید را جذب کند.

یونسکو نیز از یک پهنه سنگی سیاه و بازالتی در محدوده شمال‌غربی لوت با نام Gandom Beryan plateau یاد کرده است.

اما از نظر علمی بهتر است عدد ۸۰.۸۳ درجه را به‌صورت قطعی به یک نقطه کوچک با نام گندم‌بریان نسبت ندهیم، مگر اینکه مختصات همان پیکسل ماهواره‌ای و روش اندازه‌گیری مشخص باشد.

داده‌های ماهواره‌ای در مقیاس پیکسل ثبت می‌شوند و مطالعه مربوط به رکورد ۸۰.۸۳ درجه نیز درباره دمای سطح زمین در دشت لوت صحبت می‌کند، نه اینکه یک دماسنج زمینی در مرکز گندم‌بریان عدد ۸۰.۸۳ را ثبت کرده باشد.

این تفاوت برای یک مطلب علمی بسیار مهم است.

چرا سطح دشت لوت این‌قدر داغ می‌شود؟

دشت لوت تقریباً مجموعه‌ای از شرایط ایده‌آل برای گرم شدن سطح زمین را کنار هم قرار داده است.

خشکی شدید، آسمان غالباً صاف، رطوبت بسیار کم، سطح سنگی و تیره و شرایط توپوگرافی خاص باعث می‌شوند انرژی خورشید با شدت زیادی جذب سطح شود.

ناسا توضیح می‌دهد که داغ‌ترین نقاط سطح زمین معمولاً ویژگی‌هایی مانند خشکی شدید، پوشش گیاهی اندک، رنگ‌های تیره و سنگ و خاکی دارند که انرژی خورشیدی را به‌خوبی جذب می‌کنند.

لوت تقریباً یک نمونه طبیعی از همین شرایط است.

رنگ سیاه زمین لوت چه نقشی دارد؟

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های داستان به گندم‌بریان برمی‌گردد.

در بخش‌هایی از شمال‌غرب محدوده لوت، پهنه‌ای از سنگ‌های تیره و بازالتی وجود دارد.

رنگ تیره باعث می‌شود سطح مقدار بیشتری از تابش خورشید را جذب کند.

برای درک ساده موضوع، لباس سیاه را در یک روز آفتابی با لباس سفید مقایسه کنید.

سطح تیره معمولاً انرژی خورشیدی بیشتری جذب می‌کند.

البته رنگ به‌تنهایی نمی‌تواند توضیح کامل رکورد لوت باشد؛ ساختار زمین، رطوبت بسیار پایین، ابرناکی کم، باد، تابش خورشید و ویژگی‌های سطح همگی در ایجاد دمای بسیار بالا نقش دارند.

مطالعات علمی نیز نشان داده‌اند که شرایط سطح و اقلیمی خاص لوت در کنار هم به شکل‌گیری دمای فوق‌العاده بالای سطح کمک می‌کنند.

کوه‌های اطراف لوت هم در این داستان نقش دارند

دشت لوت یک بیابان کاملاً باز و بدون عارضه نیست.

این منطقه در یک حوضه داخلی قرار گرفته و توسط ارتفاعات احاطه شده است.

یونسکو توضیح می‌دهد که قرار گرفتن لوت در یک حوضه داخلی و سایه بارشی ناشی از کوهستان‌ها، در شکل‌گیری شرایط فوق‌خشک منطقه نقش دارد.

وقتی رطوبت بسیار کم باشد، یکی از مهم‌ترین عوامل تعدیل‌کننده گرما نیز ضعیف می‌شود.

آب برای تبخیر شدن انرژی مصرف می‌کند و به همین دلیل تبخیر یکی از مهم‌ترین سازوکارهای طبیعی خنک‌کننده سطح زمین است.

در محیطی مانند لوت که آب و پوشش گیاهی بسیار محدود است، این ترمز طبیعی گرما بسیار ضعیف می‌شود.

چرا بادهای شدید لوت را خنک نمی‌کنند؟

ممکن است تصور کنیم منطقه‌ای که بادهای بسیار شدید دارد نباید یکی از گرم‌ترین نقاط زمین باشد.

اما باد در لوت نقش دیگری نیز دارد.

دشت لوت در بخش‌هایی از سال، به‌ویژه از ژوئن تا اکتبر، تحت تأثیر بادهای شدید قرار می‌گیرد.

این بادها با حرکت دادن ذرات شن و ماسه، یکی از شدیدترین فرایندهای فرسایش بادی جهان را ایجاد کرده‌اند. یونسکو این فرایند را یکی از ویژگی‌های اصلی لوت می‌داند.

نتیجه این فرسایش طی هزاران و میلیون‌ها سال، شکل‌گیری کلوت‌ها یا یاردانگ‌ها بوده است؛ دیواره‌ها و تیغه‌های عظیمی که بعضی از آنها بیش از ۱۵۰ متر ارتفاع دارند و ده‌ها کیلومتر امتداد پیدا می‌کنند.

بنابراین لوت همزمان دو چهره دارد:

یکی از داغ‌ترین سطوح زمین و یکی از خشن‌ترین آزمایشگاه‌های فرسایش بادی.

آیا انسان می‌تواند روی سطح ۸۰ درجه راه برود؟

اگر منظورمان این باشد که «هوای اطراف انسان ۸۰ درجه است»، پاسخ بر اساس داده مورد بحث منفی است.

عدد ۸۰.۸ درجه مربوط به سطح زمین در اندازه‌گیری ماهواره‌ای است.

اما این بدان معنا نیست که راه رفتن روی سطح لوت در تابستان ساده یا بی‌خطر است.

دمای هوای منطقه می‌تواند بسیار بالا باشد و ترکیب گرمای هوا، تابش شدید خورشید، نبود سایه، خشکی شدید و کمبود آب، شرایطی خطرناک ایجاد می‌کند.

ضمن اینکه دمای سطح زمین در یک منطقه نیز یکسان نیست.

یک سنگ تیره، سطح ماسه‌ای، خاک روشن و بخش نمکی می‌توانند در یک زمان دماهای متفاوتی داشته باشند.

آیا دشت لوت گرم‌ترین جای زمین است؟

اگر «گرم‌ترین» را به معنای بالاترین دمای سطح زمین در داده‌های ماهواره‌ای تعریف کنیم، دشت لوت قطعاً در بالاترین رده قرار می‌گیرد و مطالعه سال ۲۰۲۱ رکورد ۸۰.۸۳ درجه را برای آن گزارش کرده است.

اما اگر درباره رکورد دمای هوا صحبت کنیم، داستان کاملاً متفاوت است.

رکوردهای دمای هوا با دماسنج‌های استاندارد در ارتفاع مشخص از سطح زمین اندازه‌گیری می‌شوند.

این همان چیزی نیست که ماهواره MODIS اندازه می‌گیرد.

به همین دلیل، نمی‌توان گفت:

«لوت با دمای ۸۰.۸ درجه گرم‌ترین هوای جهان را دارد.»

این جمله علمی نیست.

جمله دقیق‌تر این است:

«دشت لوت یکی از داغ‌ترین نقاط سطح زمین است و داده‌های ماهواره‌ای دمای سطحی حدود ۸۰.۸ درجه سانتی‌گراد را در آن ثبت کرده‌اند.»

دشت لوت همیشه گرم‌ترین نقطه جهان نیست

حتی در مطالعات ماهواره‌ای نیز نمی‌توان گفت لوت در تمام روزها و سال‌ها همیشه شماره یک است.

در تحلیل جهانی ناسا از سال‌های ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۹، لوت در پنج سال از هفت سال بالاترین دمای سطحی ثبت‌شده را داشت.

اما در سال ۲۰۰۳، یک منطقه بیابانی در کوئینزلند استرالیا به دمای سطحی ۶۹.۳ درجه رسید و در برخی سال‌های دیگر نقاطی مانند صحرای سونوران نیز در رقابت بودند.

در تحلیل جدیدتر نیز ناسا اشاره می‌کند که دشت لوت و صحرای سونوران هر دو به حدود ۸۰.۸ درجه رسیده‌اند؛ لوت در ۲۰۱۸ و سونوران در ۲۰۱۹.

بنابراین «داغ‌ترین نقطه زمین» عنوانی است که باید همیشه همراه با نوع اندازه‌گیری، بازه زمانی و تعریف دما بیان شود.

چرا ماهواره‌ها برای پیدا کردن داغ‌ترین نقاط زمین مهم‌اند؟

اگر بخواهیم با ایستگاه‌های هواشناسی داغ‌ترین نقطه سطح زمین را پیدا کنیم، با یک مشکل بزرگ روبه‌رو می‌شویم.

بسیاری از بیابان‌های فوق‌العاده داغ، دورافتاده و بدون ایستگاه هواشناسی هستند.

ناسا توضیح می‌دهد که تعداد ایستگاه‌های زمینی در مقایسه با وسعت خشکی‌های زمین بسیار محدود است و در مناطق بیابانی دورافتاده، نصب و نگهداری ایستگاه‌های منظم دشوار است.

ماهواره اما می‌تواند هر روز بخش عظیمی از سطح زمین را مشاهده کند.

MODIS نیز با استفاده از باندهای فروسرخ حرارتی می‌تواند دمای سطح زمین را از فضا تخمین بزند. محصولات دمای سطح زمین MODIS در وضوح‌هایی از حدود یک کیلومتر ارائه می‌شوند.

به همین دلیل، کشف نقاط فوق‌العاده داغ لوت تا حد زیادی مدیون نگاه از فضاست.

لوت فقط یک کوره طبیعی نیست

شاید اگر تمام چیزی که درباره دشت لوت بدانیم «۸۰ درجه» باشد، مهم‌ترین ویژگی آن را از دست بدهیم.

این منطقه یکی از شگفت‌انگیزترین آزمایشگاه‌های طبیعی زمین برای مطالعه فرسایش، باد، رسوب و شکل‌گیری زمین‌چهره‌های بیابانی است.

یونسکو لوت را به دلیل تنوع و مقیاس زمین‌چهره‌های آن در سال ۲۰۱۶ در فهرست میراث جهانی ثبت کرد.

کلوت‌های لوت آن‌قدر بزرگ‌اند که از فضا نیز به‌وضوح دیده می‌شوند.

در بخش‌های شرقی و جنوبی نیز دریاهای ماسه‌ای عظیمی وجود دارد و برخی تپه‌های ماسه‌ای به ارتفاع حدود ۴۷۵ متر می‌رسند.

یعنی در یک سرزمین واحد، هم یکی از داغ‌ترین سطوح زمین را داریم و هم برخی از شگفت‌انگیزترین چشم‌اندازهای فرسایش بادی جهان را.

آیا در جایی که ۸۰ درجه می‌شود، حیات هم وجود دارد؟

تصویر «بیابان کاملاً بی‌جان» درباره لوت دقیق نیست.

یونسکو اشاره می‌کند که باوجود شرایط بسیار سخت، در این منطقه گیاهان و جانورانی سازگار با محیط خشک وجود دارند؛ هرچند اطلاعات درباره منابع زیستی لوت نسبتاً محدود است.

زندگی در لوت به این معنا نیست که حیوانات در گرم‌ترین ساعات روز روی سطح داغ ۸۰ درجه‌ای حرکت می‌کنند.

بسیاری از جانوران بیابانی با تغییر زمان فعالیت، استفاده از پناهگاه‌های زیرزمینی، فعالیت شبانه و کاهش اتلاف آب، از سخت‌ترین ساعات روز دوری می‌کنند.

در واقع یکی از رازهای بقای حیات در چنین محیطی همین است:

قرار نیست جانور با گرما بجنگد؛ باید زمان و مکان مناسبی برای فرار از آن پیدا کند.

گندم‌بریان؛ واقعاً یک «اجاق طبیعی»؟

گندم‌بریان یکی از مشهورترین بخش‌های لوت است و تصاویر آن، با سطح سیاه و سنگ‌های تیره، دقیقاً همان چیزی را نشان می‌دهد که از یک نقطه فوق‌العاده گرم انتظار داریم.

اما برای یک مقاله علمی بهتر است به جای تکرار عبارت‌هایی مانند «داغ‌ترین نقطه زمین» یا «دمای ۷۰ درجه در گندم‌بریان» بدون توضیح، به داده‌های دقیق ماهواره‌ای استناد کنیم.

یونسکو وجود پهنه سنگی سیاه و بازالتی گندم‌بریان را تأیید کرده است.

اما رکورد ۸۰.۸۳ درجه مربوط به دمای سطح زمین در مطالعه ماهواره‌ای دشت لوت است و نباید آن را بدون ارائه مختصات و روش اندازه‌گیری به یک سنگ یا نقطه کوچک در گندم‌بریان نسبت داد.

این همان مرزی است که یک روایت جذاب را از یک ادعای اینترنتی جدا می‌کند.

یک رکورد قدیمی‌تر هم داریم؛ ۷۰.۷ درجه

اگر در منابع قدیمی‌تر درباره ۷۰.۷ درجه سانتی‌گراد خواندید، این عدد واقعی است.

ناسا در تحلیل داده‌های MODIS مربوط به سال‌های ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۹، ثبت ۷۰.۷ درجه در دشت لوت در سال ۲۰۰۵ را گزارش کرده بود.

یونسکو نیز هنگام ثبت دشت لوت در فهرست میراث جهانی، همین مقدار ۷۰.۷ درجه را در پرونده خود ذکر کرده است.

بعدتر، با استفاده از مجموعه داده و روش پردازش جدیدتر، مقدار ۸۰.۸۳ درجه برای سال ۲۰۱۸ به دست آمد.

بنابراین هر دو عدد در تاریخ پژوهش دمای لوت جایگاه خودشان را دارند.

جدول واقعیت‌های دشت لوت

پس پاسخ سؤال اول چیست؟

زمین ایران کجا به ۸۰ درجه می‌رسد؟

در دشت لوت؛ بر اساس داده‌های ماهواره‌ای دمای سطح زمین، در سال ۲۰۱۸ دمایی حدود ۸۰.۸۳ درجه سانتی‌گراد ثبت شده است.

اما اگر سؤال این باشد که:

«کجا در ایران دمای هوای ۸۰ درجه ثبت شده؟»

این ادعا با این داده‌ها ثابت نمی‌شود.

و همین تفاوت، جذاب‌ترین بخش ماجراست.

دشت لوت برای رسیدن به یکی از بالاترین دماهای ثبت‌شده سطح زمین، لازم نیست هوای ۸۰ درجه داشته باشد.

کافی است خورشید، خشکی، سنگ‌های تیره، رطوبت اندک، آسمان صاف و ساختار خاص زمین دست به دست هم بدهند تا خود زمین به یک کوره طبیعی تبدیل شود.

شاید به همین دلیل است که بهترین تصویر از لوت نه یک دماسنج، بلکه تصویری از فضاست:

سرزمینی که از بالا، یکی از داغ‌ترین لکه‌های سطح سیاره زمین به نظر می‌رسد.

منابع:

• NASA Earth Observatory – Iran's Lut Desert: اطلاعات به‌روز درباره دمای سطح ۸۰.۸ درجه و داده‌های MODIS.

• Azarderakhsh et al. (2020) – Satellite-Based Analysis of Extreme Land Surface Temperatures and Diurnal Variability Across the Hottest Place on Earth؛ مطالعه علمی گزارش‌کننده دمای ۸۰.۸۳ درجه در لوت در سال ۲۰۱۸.

• NASA Earth Observatory – Where Is the Hottest Place on Earth?؛ توضیح تفاوت دمای سطح زمین و دمای هوا و تحلیل داده‌های MODIS.

• NASA Earth Observatory – Finding the Hottest Spots on Earth by Satellite؛ سابقه رکورد ۷۰.۷ درجه در لوت در سال ۲۰۰۵.

• UNESCO World Heritage Centre – پرونده رسمی دشت لوت؛ جغرافیا، زمین‌چهره‌ها، گندم‌بریان و ثبت دمای ۷۰.۷ درجه در محدوده میراث جهانی.

• NASA MODIS – اطلاعات فنی درباره نحوه اندازه‌گیری دمای سطح زمین با MODIS.