راز یک ماهی عجیب اعماق دریا در کوه‌های زاگرس فاش شد؛ فسیلی که ۴۰ میلیون سال قدمت دارد

راز بقا: در دل کوه‌های زاگرس ایران، فسیلی پیدا شده که پنجره‌ای تازه به گذشته یکی از عجیب‌ترین ماهی‌های اعماق اقیانوس باز می‌کند؛ ماهی‌ای با بدنی کشیده و نواری‌شکل، دهانی بسیار تخصص‌یافته و ساختاری که به آن امکان می‌دهد غذا را مانند یک مکنده به درون دهان بکشد. این فسیل که در رسوبات سازند پابده در منطقه باباحیدر کشف شده، به حدود ۴۰ میلیون سال پیش و دوره ائوسن میانی تعلق دارد.

پژوهشگران با بررسی استخوان‌ها و ویژگی‌های آن، جنس و گونه‌ای کاملاً جدید به نام Parastylephorus anatoides معرفی کرده‌اند؛ کشفی که برای نخستین بار ردپای فسیلی گروهی از ماهی‌های عجیب موسوم به «چشم‌لوله‌ای‌ها» را آشکار می‌کند و نشان می‌دهد شکل بدنی تخصص‌یافته این جانوران میلیون‌ها سال پیش نیز وجود داشته است.

فسیلی از اعماق گذشته که در کوه‌های زاگرس پیدا شد

گاهی برای کشف رازهای اعماق اقیانوس لازم نیست به کف دریا سفر کرد؛ گاهی پاسخ این پرسش‌ها در دل سنگ‌هایی پنهان شده که میلیون‌ها سال پیش در بستر دریا شکل گرفته‌اند.

یکی از این داستان‌های شگفت‌انگیز در باباحیدر، منطقه‌ای در حوضه زاگرس در مرکز ایران، رقم خورده است. پژوهشگران در رسوبات سازند پابده به فسیلی از یک ماهی دست پیدا کردند که به دوره ائوسن میانی تعلق دارد؛ زمانی در حدود ۴۰ میلیون سال پیش که بخش‌های گسترده‌ای از این منطقه زیر آب دریا قرار داشتند.

این فسیل به اندازه‌ای ویژگی‌های تشریحی قابل تشخیص داشت که دانشمندان توانستند آن را به گروهی بسیار خاص از ماهی‌های استخوانی نسبت دهند؛ گروهی که تا پیش از این هیچ نماینده فسیلی شناخته‌شده‌ای از آن در اختیار دانشمندان نبود.

پژوهشگران پس از بررسی دقیق بقایای اسکلتی، این جانور را با نام علمی Parastylephorus anatoides معرفی کردند. این نام‌گذاری به معنای شناسایی یک جنس و گونه جدید است؛ بنابراین با یک گونه ناشناخته معمولی روبه‌رو نیستیم، بلکه یک شاخه فسیلی تازه به تاریخ تکاملی این گروه اضافه شده است.

نتایج این پژوهش در ۱۱ اوت ۲۰۲۶ در مجله علمی Papers in Palaeontology منتشر شد.

ماهی چشم‌لوله‌ای؛ یکی از عجیب‌ترین ساکنان اعماق اقیانوس

برای درک اهمیت این کشف، باید با خویشاوند امروزی این ماهی آشنا شویم؛ جانوری که به نام ماهی چشم‌لوله‌ای یا Tube-eye شناخته می‌شود.

نام علمی گونه زنده شناخته‌شده این گروه Stylephorus chordatus است. این ماهی از ساکنان آب‌های عمیق اقیانوس به شمار می‌رود و ظاهر آن با بسیاری از ماهی‌هایی که می‌شناسیم تفاوت دارد.

بدن آن بسیار کشیده، باریک و شبیه یک نوار بلند است. سر ماهی نیز ساختاری غیرمعمول دارد و دستگاه دهانی آن به شکلی تکامل یافته که می‌تواند برای مکیدن طعمه به کار گرفته شود.

یکی از ویژگی‌های شگفت‌انگیز این ماهی، توانایی بیرون‌زدن و تغییر موقعیت بخش‌هایی از جمجمه و فک است؛ قابلیتی که در زیست‌شناسی به آن جنبایی جمجمه یا Cranial Kinesis می‌گویند.

این سازوکار به ماهی کمک می‌کند دستگاه دهانی خود را برای شکار و مکیدن غذا به شکلی بسیار تخصص‌یافته به کار بگیرد.

نکته مهم این است که دانشمندان پیش از کشف فسیل زاگرس، برای مطالعه تاریخ تکاملی این گروه با یک مشکل اساسی مواجه بودند: هیچ فسیل شناخته‌شده‌ای از این تبار در اختیار نداشتند.

ماهی ۴۰ میلیون ساله چه شکلی بود؟

بررسی فسیل Parastylephorus anatoides نشان داد که این جانور بدنی بسیار کشیده و از دو طرف فشرده داشته است؛ ساختاری که به آن ظاهری شبیه یک نوار باریک می‌داده است.

اسکلت این ماهی در بخش‌هایی از بدن حفظ شده و پژوهشگران توانسته‌اند بیش از ۶۳ مهره را در ستون فقرات آن شناسایی کنند. این تعداد مهره، یکی از ویژگی‌های مهمی است که در تشخیص جایگاه تکاملی جانور نقش داشته است.

دهان و آرواره‌های ماهی نیز توجه پژوهشگران را جلب کرد. برخلاف بسیاری از ماهی‌ها، در استخوان‌های آرواره بالایی و پایینی این فسیل نشانه‌ای از دندان دیده نمی‌شود.

ساختار دهان و استخوان‌های اطراف آن نیز شباهت قابل‌توجهی به دستگاه تغذیه‌ای ماهی چشم‌لوله‌ای امروزی دارد؛ همان سامانه‌ای که برای مکیدن طعمه تخصص پیدا کرده است.

در این فسیل، باله سینه‌ای از هشت شعاع تشکیل شده بود و باله پشتی نیز ساختاری بسیار کشیده داشت. پژوهشگران در بخش‌های حفظ‌شده، دست‌کم ۱۲۰ شعاع ظریف برای باله پشتی شناسایی کردند.

البته باید توجه داشت که بخش انتهایی بدن، از جمله ناحیه دمی، در نمونه فسیلی باقی نمانده است. به همین دلیل طول کامل ماهی قابل اندازه‌گیری نیست.

تصویر بازسازی‌شده‌ای که در مقاله علمی منتشر شده، با استفاده از ساختارهای حفظ‌شده و مقایسه با خویشاوند زنده آن تهیه شده است. در این بازسازی، بخش‌هایی از باله مخرجی و دمی با کمک اطلاعات مربوط به Stylephorus chordatus تکمیل شده‌اند؛ بنابراین تمام جزئیات تصویر، مستقیماً از فسیل به دست نیامده‌اند.

تفاوت مهم ماهی باستانی زاگرس با خویشاوند امروزی‌اش

با وجود شباهت‌های فراوان، Parastylephorus anatoides دقیقاً نسخه قدیمی ماهی چشم‌لوله‌ای امروزی نبود.

یکی از تفاوت‌های مهم میان آن‌ها، وجود فلس‌های ظریف در امتداد خط جانبی بدن ماهی فسیلی است. این فلس‌ها در نمونه ایرانی به‌خوبی شناسایی شده‌اند، در حالی که گونه زنده Stylephorus chordatus در بخش عمده بدن خود فاقد چنین پوششی است.

تفاوت دیگر به ساختار جمجمه و استخوان‌های مرتبط با دستگاه تغذیه مربوط می‌شود. در گونه فسیلی، برخی از استخوان‌های اطراف دهان و جمجمه نسبت به نمونه امروزی بزرگ‌تر و کمتر کاهش‌یافته بودند.

همچنین ستون مهره‌های ماهی فسیلی بیش از ۶۳ مهره داشت، در حالی که تعداد مهره‌های گونه زنده معمولاً حدود ۵۰ تا ۵۳ عدد است.

این تفاوت‌ها به پژوهشگران کمک کرد تا فسیل را به‌عنوان یک جنس و گونه مستقل معرفی کنند؛ جانوری که از نظر ظاهری و ساختار کلی به ماهی چشم‌لوله‌ای شباهت داشت، اما ویژگی‌های تشریحی خاص خودش را حفظ کرده بود.

آیا شکل بدن این ماهی طی ۴۰ میلیون سال تغییر نکرده است؟

شاید مهم‌ترین بخش این کشف، فقط پیدا شدن یک ماهی ناشناخته نباشد؛ بلکه پیامی باشد که این فسیل درباره سرعت و مسیر تکامل برخی موجودات دریایی به همراه دارد.

مقایسه اسکلت Parastylephorus anatoides با گونه زنده Stylephorus chordatus نشان می‌دهد بسیاری از ویژگی‌های تخصص‌یافته این گروه، از حدود ۴۰ میلیون سال پیش وجود داشته‌اند.

بدن کشیده و نواری‌شکل، ساختار ویژه جمجمه و دستگاه دهانی مناسب برای مکیدن غذا، همگی در نمونه فسیلی قابل مشاهده‌اند.

پژوهشگران این وضعیت را نمونه‌ای از پایداری ریخت‌شناختی یا Morphological Stasis می‌دانند؛ پدیده‌ای که در آن شکل کلی بدن و ویژگی‌های تشریحی یک گروه از موجودات طی بازه‌ای طولانی تغییرات نسبتاً محدودی نشان می‌دهد.

البته این موضوع به معنای توقف کامل تکامل نیست. ماهی فسیلی و خویشاوند امروزی آن تفاوت‌های مشخصی دارند و برای اثبات میزان دقیق این پایداری، پژوهش‌های کمی و مقایسه‌های بیشتر لازم است.

آنچه این فسیل نشان می‌دهد، این است که بخش بزرگی از طرح بدنی خاص این ماهی‌ها بسیار زودتر از آنچه شواهد فسیلی پیشین نشان می‌داد، شکل گرفته بود.

چرا این کشف برای دیرینه‌شناسی ایران اهمیت دارد؟

سازند پابده در حوضه زاگرس یکی از مناطق شناخته‌شده برای مطالعه رسوبات دریایی دوران سنوزوئیک است. این سازند در گذشته نیز فسیل‌های متنوعی از جمله بقایای ماهی‌ها و دیگر موجودات دریایی را در خود حفظ کرده است.

اما کشف Parastylephorus anatoides از نظر جایگاه تکاملی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا برای نخستین بار یک نماینده فسیلی از راسته Stylephoriformes معرفی شده است.

این کشف به دانشمندان کمک می‌کند فاصله میان نمونه‌های امروزی و گذشته تکاملی این گروه را بهتر بشناسند و درباره زمان شکل‌گیری ویژگی‌های خاص آن‌ها اطلاعات دقیق‌تری به دست آورند.

به بیان دیگر، فسیلی که در دل سنگ‌های زاگرس حفظ شده، فقط بخشی از تاریخ طبیعی ایران را روایت نمی‌کند؛ بلکه به یکی از پرسش‌های مهم دیرینه‌شناسی دریایی جهان پاسخ می‌دهد: ماهی‌هایی با چنین بدن عجیب و دستگاه تغذیه‌ای تخصص‌یافته، از چه زمانی در اقیانوس‌ها حضور داشته‌اند؟

پاسخی که این بار از دل کوه‌های ایران بیرون آمده، دست‌کم به ۴۰ میلیون سال پیش بازمی‌گردد.

پرسش‌های متداول

ماهی Parastylephorus anatoides چیست؟

این ماهی یک جنس و گونه منقرض‌شده از گروه Stylephoriformes است که فسیل آن در رسوبات ائوسن میانی سازند پابده در زاگرس ایران پیدا شده است.

فسیل این ماهی در کدام منطقه ایران کشف شد؟

این فسیل در منطقه باباحیدر، در حوضه زاگرس و حدود ۱۰۰ کیلومتری جنوب غربی اصفهان، در نزدیکی شهرکرد، شناسایی شده است.

ماهی Parastylephorus anatoides چند میلیون سال قدمت دارد؟

این فسیل به مرحله بارتونین از دوره ائوسن میانی تعلق دارد و قدمت آن حدود ۴۰ میلیون سال برآورد شده است.

چرا این ماهی را چشم‌لوله‌ای می‌نامند؟

این نام به گروهی از ماهی‌های اعماق دریا اشاره دارد که خویشاوند امروزی آن‌ها ساختار چشمی و جمجمه‌ای ویژه‌ای دارد. نام انگلیسی این گروه Tube-eye است.

آیا ماهی فسیلی زاگرس هنوز زنده است؟

خیر. Parastylephorus anatoides گونه‌ای منقرض‌شده است. امروزه تنها یک گونه زنده شناخته‌شده از راسته Stylephoriformes وجود دارد که Stylephorus chordatus نام دارد.

این ماهی چگونه غذا می‌خورده است؟

ساختار دهان و جمجمه آن نشان می‌دهد که مانند خویشاوند زنده‌اش از دستگاه دهانی تخصص‌یافته برای مکیدن غذا استفاده می‌کرده است.

چرا فسیل این ماهی اهمیت علمی دارد؟

این فسیل نخستین نماینده شناخته‌شده از راسته Stylephoriformes در پرونده فسیلی است و نشان می‌دهد بسیاری از ویژگی‌های ظاهری و تغذیه‌ای این گروه دست‌کم ۴۰ میلیون سال قدمت دارند.

۱. مقاله پژوهشی اصلی، مجله Papers in Palaeontology، سال ۲۰۲۶:
onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/spp2.70114

۲. دانشگاه کپنهاگ، مشخصات کتاب‌شناختی و نسخه پژوهش:
researchprofiles.ku.dk

۳. مجموعه تصاویر و فسیل مرجع Parastylephorus anatoides:
commons.wikimedia.org/wiki/File:Parastylephorus_anatoides_(holotype,_IUGM_100897).png

۴. بازسازی اسکلت ماهی فسیلی:
commons.wikimedia.org/wiki/File:Parastylephorus_anatoides_(skeletal_reconstruction).png