اگر لاشه یک گاو یک تُنی را در عمق ۱۶۲۹ متری دریا رها کنیم چه می‌شود؟

راز بقا: تصور کنید لاشه یک گاو در تاریکی مطلق، به عمق بیش از یک‌ونیم کیلومتری اقیانوس فرستاده شود؛ جایی که فشار آب صدها برابر فشار سطح دریاست و نور خورشید هرگز به بستر آن نمی‌رسد. چه اتفاقی می‌افتد؟ آیا لاشه به‌آرامی تجزیه می‌شود یا بوی غذا شکارچیان پنهان اعماق را به سوی خود می‌کشاند؟ پژوهشگران چینی برای بررسی زندگی در این محیط، لاشه یک گاو را در عمق ۱۶۲۹ متری دریای چین جنوبی قرار دادند و دوربینی را به تماشای آن گماشتند. آنچه در تصاویر ثبت شد، فراتر از مشاهده چند جانور کوچک بود: هشت کوسه خواب اقیانوس آرام به سوی طعمه آمدند؛ کوسه‌هایی چندمتری که حضورشان در این منطقه پیش از آن به‌طور علمی ثبت نشده بود.

یک لاشه در تاریکی مطلق؛ آزمایشی که کوسه‌ها را از مخفیگاه بیرون آورد

به گزارش راز بقا، در اعماق اقیانوس، پیدا کردن غذا همیشه آسان نیست. برخلاف آب‌های سطحی که نور خورشید به رشد جلبک‌ها و شکل‌گیری شبکه‌های غذایی کمک می‌کند، بخش بزرگی از بستر دریا به مواد آلی‌ای وابسته است که از لایه‌های بالاتر به پایین سقوط می‌کنند. بقایای جانوران مرده، فضولات و ذرات آلی می‌توانند منبع غذایی مهمی برای موجودات این محیط باشند.

گاهی لاشه یک جانور بزرگ، مانند نهنگ، به بستر دریا می‌رسد و برای مدت طولانی به منبع غذا و زیستگاه مجموعه‌ای از موجودات تبدیل می‌شود. دانشمندان این پدیده را «سقوط نهنگ» یا Whale Fall می‌نامند؛ رویدادی که می‌تواند زنجیره‌ای از تغییرات زیستی را در اطراف لاشه به راه بیندازد.

اما بررسی چنین فرایندی در اعماق دریا دشوار است. پژوهشگران نمی‌توانند به‌سادگی در کنار لاشه بنشینند و ساعت‌ها رفتار جانوران را زیر نظر بگیرند. به همین دلیل، گروهی از دانشمندان چینی تصمیم گرفتند از یک طعمه بزرگ و دوربین‌های زیرآبی استفاده کنند.

در ۳ نوامبر ۲۰۲۲، لاشه یک گاو که به دو بخش تقسیم شده و اندام‌های داخلی آن برداشته شده بود، در عمق ۱۶۲۹ متری بستر دریای چین جنوبی، در جنوب‌شرقی جزیره هاینان، قرار گرفت. پژوهشگران دوربینی را در کنار آن نصب کردند تا جانورانی را که برای تغذیه نزدیک می‌شوند، ثبت کنند.

هدف اصلی، بررسی فرایندهای مرتبط با رسیدن لاشه یک جانور بزرگ به بستر دریا و مشاهده رفتار جانوران اعماق بود. اما دوربین‌ها به‌زودی مهمانانی را ثبت کردند که حضورشان برای پژوهشگران اهمیت ویژه‌ای داشت: کوسه‌های خواب اقیانوس آرام.

هشت کوسه از دل تاریکی ظاهر شدند

در تصاویر ثبت‌شده، هشت کوسه خواب اقیانوس آرام Somniosus pacificus در اطراف لاشه مشاهده شدند. پژوهشگران با مقایسه ویژگی‌های ظاهری آن‌ها توانستند هشت فرد متفاوت را از یکدیگر تشخیص دهند.

طول این کوسه‌ها بین حدود ۱٫۹ تا ۵٫۱ متر برآورد شد. بنابراین، با جانورانی روبه‌رو بودند که برخی از آن‌ها تقریباً به‌اندازه یک خودروی بزرگ طول داشتند.

کوسه خواب اقیانوس آرام از شکارچیان بزرگ دریاست که به‌دلیل زندگی در آب‌های عمیق، حرکت نسبتاً آهسته و دشواری مشاهده در زیستگاه طبیعی، هنوز به‌خوبی شناخته نشده است. این گونه عمدتاً از آب‌های شمال اقیانوس آرام، از جمله اطراف آلاسکا و دریای برینگ، گزارش شده است.

ثبت این کوسه‌ها در دریای چین جنوبی اهمیت ویژه‌ای داشت؛ زیرا نشان می‌داد محدوده شناخته‌شده پراکنش آن‌ها به آب‌های جنوب‌غربی‌تری از آنچه پیش‌تر تصور می‌شد، می‌رسد.

البته این مشاهده به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که کوسه‌ها به‌تازگی وارد این منطقه شده‌اند. ممکن است این جانوران پیش‌تر نیز در این آب‌ها حضور داشته، اما به‌دلیل دشواری مشاهده، از چشم پژوهشگران دور مانده باشند.

وقتی یک گاو به طعمه‌ای برای شکارچیان چندمتری تبدیل شد

تصاویر نشان دادند که همه کوسه‌ها به یک شکل به لاشه نزدیک نمی‌شوند. تفاوت اندازه آن‌ها با تفاوت‌هایی در رفتار تغذیه نیز همراه بود.

کوسه‌های بزرگ‌تر از حدود ۲٫۷ متر، هنگام حمله به لاشه رفتار تهاجمی‌تری نشان می‌دادند و با قدرت بیشتری از گوشت جدا می‌کردند. در مقابل، کوسه‌های کوچک‌تر محتاط‌تر بودند و پیش از نزدیک‌شدن به طعمه، اطراف آن می‌چرخیدند.

این تفاوت رفتاری نشان می‌دهد که حتی در محیط تاریک و کم‌بررسی‌شده اعماق دریا، اندازه بدن می‌تواند با شیوه نزدیک‌شدن به غذا و میزان جسارت هنگام تغذیه ارتباط داشته باشد. البته برای نتیجه‌گیری قطعی درباره رفتار عمومی این گونه، به مشاهدات بیشتری نیاز است.

یکی از نکات جالب فیلم‌ها، رفتاری بود که پژوهشگران آن را نوعی تغذیه نوبتی یا صف‌مانند توصیف کردند. به نظر می‌رسید برخی از کوسه‌هایی که از پشت به سمت لاشه می‌آمدند، در موقعیت تغذیه قرار می‌گرفتند و اولویت دسترسی به غذا میان افراد جابه‌جا می‌شد.

این مشاهده با تصور رایج از کوسه‌ها به‌عنوان شکارچیانی که همیشه به‌صورت انفرادی غذا می‌خورند، تفاوت دارد. بااین‌حال، نباید آن را نشانه همکاری اجتماعی پیچیده دانست؛ آنچه در فیلم‌ها دیده شد، رفتاری در موقعیت خاص تغذیه بود و هنوز برای شناخت کامل سازوکار آن به پژوهش بیشتری نیاز است.

چرا کوسه‌ها هنگام غذا خوردن چشم‌هایشان را به عقب می‌کشیدند؟

یکی از عجیب‌ترین جزئیات ثبت‌شده در این آزمایش، حرکت چشم کوسه‌ها هنگام تغذیه بود.

پژوهشگران متوجه شدند که کوسه‌ها در زمان حمله به لاشه، چشم‌های خود را به عقب می‌کشند. این رفتار می‌تواند یک واکنش محافظتی باشد؛ زیرا کوسه‌های جنس Somniosus برخلاف بسیاری از کوسه‌های دیگر، غشای پلکی محافظ موسوم به غشای چشمک‌زن را ندارند.

هنگام جداکردن تکه‌های گوشت، تماس با بافت لاشه یا برخورد احتمالی با اجسام اطراف می‌تواند چشم جانور را در معرض آسیب قرار دهد. عقب‌کشیدن چشم‌ها ممکن است راهی برای کاهش این خطر باشد.

بااین‌حال، پژوهشگران این توضیح را به‌عنوان فرضیه‌ای برای کارکرد رفتار مشاهده‌شده مطرح کرده‌اند، نه سازوکاری که تمام جزئیات آن به‌طور قطعی اثبات شده باشد.

همین جزئیات نشان می‌دهد چرا ثبت ویدئویی رفتار جانوران در زیستگاه طبیعی اهمیت دارد. دوربین‌ها فقط حضور یک گونه را تأیید نمی‌کنند؛ گاهی حرکاتی را آشکار می‌کنند که مشاهده آن‌ها در شرایط عادی تقریباً غیرممکن است.

در عمق ۱۶۲۹ متری، فشار آب چقدر است؟

عمقی که این آزمایش در آن انجام شد، حدود ۱۶۳۰ متر زیر سطح دریا بود. در چنین عمقی، فشار آب تقریباً ۱۶۰ برابر فشار جو در سطح دریاست؛ اگر فشار جو را هم در محاسبه لحاظ کنیم، فشار مطلق به حدود ۱۶۰ تا ۱۶۵ اتمسفر می‌رسد.

نور خورشید نیز در این عمق به بستر دریا نمی‌رسد. بنابراین، دوربین‌ها برای ثبت تصاویر به سامانه نورپردازی زیرآبی نیاز داشتند.

چنین شرایطی برای انسان بدون تجهیزات تخصصی قابل تحمل نیست، اما بسیاری از جانوران اعماق دریا سازگاری‌های فیزیولوژیکی ویژه‌ای دارند که امکان زندگی در فشار زیاد و محیط سرد و تاریک را برایشان فراهم می‌کند.

کوسه خواب اقیانوس آرام از جمله این جانوران است. این گونه می‌تواند در عمق‌های بیش از هزار متر زندگی کند و حضور آن در این آزمایش نشان می‌دهد که چگونه یک منبع غذایی متمرکز می‌تواند شکارچیان بزرگ را به نقطه‌ای مشخص در بستر دریا بکشاند.

آیا اگر لاشه یک گاو هزارکیلویی را در دریا رها کنیم، همین اتفاق می‌افتد؟

پاسخ کوتاه این است: ممکن است جانوران مختلفی به سوی آن جذب شوند، اما نمی‌توان تضمین کرد که هشت کوسه یا حتی یک کوسه به آن برسد.

در آزمایش دریای چین جنوبی، پژوهشگران هشت کوسه را ثبت کردند، اما این نتیجه به شرایط همان محل و همان زمان مربوط است. جریان‌های آب، دمای محیط، حضور جانوران در نزدیکی محل، وضعیت لاشه و دسترسی شکارچیان به آن می‌توانند بر نتیجه تأثیر بگذارند.

در مورد لاشه‌های بزرگ، معمولاً چند مرحله از تجزیه و مصرف مواد آلی رخ می‌دهد. جانوران لاشه‌خوار می‌توانند بافت‌های نرم را مصرف کنند؛ موجودات کوچک‌تر از بقایای باقی‌مانده تغذیه می‌کنند و در ادامه، میکروب‌ها و دیگر جانداران در تجزیه مواد نقش دارند. سرعت و ترتیب این مراحل به شرایط محیطی و اندازه و ترکیب لاشه وابسته است.

در این آزمایش نیز علاوه بر کوسه‌ها، جانورانی مانند آمفی‌پودها، از گروه سخت‌پوستان کوچک، و ماهی‌های حلزون‌ماهی در تصاویر مشاهده شدند. اما نمی‌توان تمام مراحل تجزیه یک لاشه را صرفاً از روی این تصاویر بازسازی کرد.

یک نکته دیگر هم مهم است: مقاله علمی وزن دقیق لاشه را اعلام نکرده است. بنابراین، اگرچه می‌توان برای تصور بهتر درباره لاشه یک گاو هزارکیلویی صحبت کرد، نباید این وزن را مشخصات قطعی طعمه استفاده‌شده در آزمایش دانست.

این کشف چه چیزی درباره اعماق اقیانوس به ما می‌گوید؟

اهمیت این آزمایش فقط در تصاویر تماشایی هشت کوسه نیست. پژوهشگران با ثبت حضور کوسه خواب اقیانوس آرام در دریای چین جنوبی، اطلاعات تازه‌ای درباره پراکنش این گونه به دست آوردند؛ گونه‌ای که بخش مهمی از زندگی آن در محیط‌هایی می‌گذرد که مشاهده مستقیمشان دشوار است.

این مشاهدات همچنین پرسش‌های تازه‌ای درباره منابع غذایی شکارچیان بزرگ در این منطقه ایجاد کرد. اگر کوسه‌های بزرگی در این آب‌ها حضور دارند، چه منابع غذایی طبیعی از جمعیت آن‌ها پشتیبانی می‌کند؟ آیا حضور آن‌ها در این منطقه از گذشته وجود داشته یا تغییرات محیطی در پراکنششان نقش داشته است؟

این مطالعه به‌تنهایی پاسخ قطعی به این پرسش‌ها نمی‌دهد، اما راهی برای بررسی آن‌ها باز می‌کند.

ماجرای لاشه گاو در عمق ۱۶۲۹ متری دریا یادآوری می‌کند که اقیانوس فقط سطح آبی نیست که از خشکی می‌بینیم. در زیر آن، محیطی گسترده و پیچیده وجود دارد که در آن حتی یک لاشه می‌تواند به نقطه‌ای برای تجمع جانوران، رقابت بر سر غذا و ثبت رفتارهای ناشناخته تبدیل شود.

دوربین پژوهشگران برای مشاهده یک فرایند طبیعی در بستر دریا نصب شده بود؛ اما در نهایت، تصاویری ثبت کرد که به گسترش دانش ما درباره یکی از مرموزترین شکارچیان اعماق اقیانوس کمک کرد.

منابع:

1. مقاله پژوهشی اصلی در مجله Animals، منتشرشده در سال ۲۰۲۴: Southwestward Expansion of the Pacific Sleeper Shark’s Known Distribution into the South China Sea — شامل روش آزمایش، عمق ۱۶۲۹ متر، ثبت هشت کوسه و برآورد طول آن‌ها. 

2. مقاله تحلیلی منتشرشده در مجله Ocean-Land-Atmosphere Research در سال ۲۰۲۵: Predating Behavior of the Pacific Sleeper Shark in the Deep Waters of South China Sea — درباره رفتار تغذیه، تفاوت رفتار کوسه‌های بزرگ و کوچک و عقب‌کشیدن چشم‌ها. 

3. گزارش خبری Discover Wildlife، منتشرشده در ۲۳ ژوئیه ۲۰۲۶: Scientists sunk a cow into the South China Sea. Then a gigantic animal appeared — منبع زاویه روایی گزارش. 

4. گزارش IFLScience درباره ثبت هشت کوسه در کنار لاشه گاو — منبع مکمل برای شرح رفتار تغذیه.