کشف یک ماهی جدید در جنوب ایران؛ گونه‌ای که دانشمندان در رودخانه‌های مکران شناسایی کردند

راز بقا: در رودخانه‌های جنوب شرقی ایران، ماهی کوچکی زندگی می‌کند که تا همین اواخر برای علم به‌عنوان یک گونه مستقل شناخته نشده بود. پژوهشگران ایرانی در بررسی‌های جدید، گونه‌ای تازه از ماهیان خانواده کپورماهیان را در حوضه آبریز مکران شناسایی و با نام علمی Tariqilabeo iranicus (ماهی سنگ لیس ایرانی) معرفی کرده‌اند؛ ماهی‌ای که تاکنون از رودخانه‌های جگین، گابریک و نیکشهر گزارش شده است.

این پژوهش در ۱۰ آوریل ۲۰۲۵ در مجله علمی Zootaxa منتشر شد و حاصل همکاری پژوهشگرانی از دانشگاه شیراز، دانشگاه لرستان و اداره محیط زیست هرمزگان است.

ماهی جدید ایران چه نام دارد؟

نام علمی این گونه Tariqilabeo iranicus است؛ گونه‌ای از زیرخانواده Labeoninae در خانواده Cyprinidae یا کپورماهیان.

پسوند iranicus در نام علمی آن نیز به ایران اشاره دارد.

ماهی سنگ لیس ایرانی از نزدیک‌ترین خویشاوند خود، Tariqilabeo diplochilus، تفاوت‌هایی در شکل بدن و ویژگی‌های ژنتیکی دارد و به همین دلیل به‌عنوان گونه‌ای مستقل توصیف شده است.

نکته جالب اینجاست که نمونه‌های مورد استفاده برای معرفی علمی گونه در ۴ مارس ۲۰۲۴ از رودخانه‌های جنوب شرق ایران جمع‌آوری شده بودند؛ اما فرایند بررسی‌های ریخت‌شناسی و ژنتیکی و آماده‌سازی مقاله تا انتشار رسمی آن در سال ۲۰۲۵ ادامه پیدا کرد.

(ماهی سنگ لیس ایرانی) در کدام قسمت ایران زندگی می‌کند؟

فعلاً Tariqilabeo iranicus از سه شبکه رودخانه‌ای در حوضه مکران ایران شناخته شده است:

• رودخانه جگین

• رودخانه گابریک

• رودخانه نیکشهر

دو مورد نخست در محدوده شهرستان جاسک در استان هرمزگان قرار دارند و نمونه‌های اصلی گونه از همین منطقه به دست آمده‌اند. نمونه‌های ژنتیکی نیز از رودخانه گابریک و رودخانه نیکشهر در استان سیستان و بلوچستان بررسی شده‌اند.

بنابراین فعلاً نمی‌توان گفت این ماهی در تمام جنوب ایران پراکنده است؛ پراکنش شناخته‌شده آن به چند رودخانه از حوضه مکران محدود است.

همین محدود بودن اطلاعات، اهمیت ادامه بررسی‌های میدانی را بیشتر می‌کند.

ماهی تازه کشف‌شده چه شکلی است؟

Tariqilabeo iranicus(ماهی سنگ لیس ایرانی) ماهی بزرگی نیست.

نمونه اصلی یا هولوتایپ که برای توصیف رسمی گونه انتخاب شده، حدود ۷۱ میلی‌متر طول استاندارد داشته است؛ یعنی طول بدن آن بدون محاسبه بخش انتهایی باله دمی حدود ۷ سانتی‌متر بوده است. نمونه‌های دیگر بررسی‌شده نیز اندازه‌های متفاوتی داشته‌اند.

رنگ بدن این ماهی در حالت زنده، در بخش پشتی سبز مایل به زرد و در قسمت شکمی نقره‌ای گزارش شده است. روی سر و بدن نیز لکه‌های تیره دیده می‌شود و باله‌های شفاف آن دارای نقاط سیاه روی شعاع‌ها هستند.

یکی از ویژگی‌های قابل توجه آن، وجود یک لکه نقره‌ای روی سرپوش آبششی است که در نمونه‌های کوچک‌تر واضح‌تر دیده می‌شود.

دانشمندان از کجا فهمیدند که این یک گونه جدید است؟

پژوهشگران فقط ظاهر ماهی را بررسی نکردند. در طبقه‌بندی گونه‌های نزدیک به هم، ممکن است تفاوت‌های ظاهری بسیار ظریف باشند و به‌تنهایی برای تشخیص یک گونه مستقل کافی نباشند.

برای همین در این مطالعه، ویژگی‌های ریخت‌شناسی با داده‌های ژنتیکی ترکیب شد.

یکی از داده‌های مهم، بررسی ناحیه‌ای از DNA به نام COI بود که در شناسایی و مقایسه گونه‌های جانوری کاربرد زیادی دارد.

نتایج نشان داد فاصله ژنتیکی Tariqilabeo iranicus با نزدیک‌ترین خویشاوند آن، Tariqilabeo diplochilus، در ناحیه COI حدود ۴ درصد است. این تفاوت در کنار ویژگی‌های بدنی، شواهدی برای جدایی این دو گونه فراهم کرد.

تفاوت این ماهی با نزدیک‌ترین خویشاوندش چیست؟

یکی از نزدیک‌ترین گونه‌های آن Tariqilabeo diplochilus است؛ ماهی‌ای که پیش از این در بخش‌هایی از شرق و جنوب شرق ایران نیز شناخته شده بود.

گونه جدید چند ویژگی متمایز دارد؛ از جمله:

• وجود لکه نقره‌ای روی سرپوش آبششی

• پوزه کوتاه‌تر نسبت به طول پشت چشم

• تعداد مشخصی از فلس‌های خط جانبی

• الگوی متفاوت شعاع‌های باله‌ها

• وجود دو جفت سبیلک کوچک

• تفاوت‌های مشخص در برخی ساختارهای بدن

در نرهای Tariqilabeo iranicus نیز برخلاف برخی خویشاوندان، برجستگی‌های شاخی روی پوزه و گونه دیده نمی‌شود.

این تفاوت‌ها وقتی در کنار داده‌های ژنتیکی قرار گرفتند، به شناسایی آن به‌عنوان یک گونه مستقل کمک کردند.

چرا پیدا شدن یک ماهی جدید در مکران مهم است؟

ممکن است در نگاه اول کشف یک ماهی کوچک خبر بزرگی به نظر نرسد؛ اما ماجرا فراتر از یک نام علمی جدید است.

رودخانه‌های مکران در جنوب شرقی ایران بخشی از یک منطقه جغرافیایی ویژه هستند که به دلیل شرایط اقلیمی، کوهستانی و رودخانه‌ای خود، زیستگاه گونه‌های متنوعی از آبزیان است.

در واقع، هر گونه جدیدی که از این منطقه شناسایی می‌شود، قطعه دیگری از پازل تنوع زیستی آب‌های شیرین ایران را کامل می‌کند.

مطالعات پیشین نیز نشان داده‌اند که حوضه‌های مکران و ماشکید میزبان ماهیان آب شیرین متنوعی هستند و گونه‌هایی از جنس Tariqilabeo پیش از این نیز از رودخانه‌های جنوب شرقی ایران گزارش شده بودند.

اما تفاوت کشف جدید این است که پژوهشگران نشان داده‌اند جمعیتی که در حوضه مکران بررسی شده، در واقع نماینده یک گونه مستقل است.

آیا این ماهی فقط در ایران زندگی می‌کند؟

بر اساس اطلاعات فعلی، (سنگ لیس ایرانی) Tariqilabeo iranicus فقط از حوضه مکران در ایران شناخته شده است.

البته این با اثبات قطعی «بوم‌زاد بودن» به معنای آنکه هیچ‌گاه در خارج از ایران پیدا نخواهد شد، تفاوت دارد. ممکن است بررسی‌های آینده پراکنش آن را در نقاط دیگری از منطقه نیز مشخص کند.

اما در حال حاضر، سه شبکه رودخانه‌ای جگین، گابریک و نیکشهر تنها مناطقی هستند که این گونه از آنها گزارش شده است.

آیا ماهی جدید مکران در معرض خطر انقراض است؟

فعلاً نمی‌توان چنین حکمی صادر کرد.

دلیل ساده است: این گونه تازه در سال ۲۰۲۵ به‌طور رسمی توصیف شده و اطلاعات کافی درباره اندازه کل جمعیت، روند تغییر آن، وسعت واقعی پراکنش و تهدیدهای احتمالی در دست نیست.

بنابراین نباید صرفاً به دلیل اینکه گونه تازه شناسایی شده، آن را «در معرض انقراض» معرفی کنیم.

اما محدود بودن پراکنش شناخته‌شده آن به چند رودخانه، موضوعی است که ارزش بررسی‌های حفاظتی بیشتر را دارد.

در مورد آبزیان رودخانه‌ای، تغییر جریان آب، برداشت آب، تخریب زیستگاه رودخانه، آلودگی و تغییرات اقلیمی می‌توانند در آینده اهمیت زیادی پیدا کنند؛ با این حال برای نسبت دادن هر یک از این عوامل به وضعیت حفاظتی Tariqilabeo iranicus به مطالعات اختصاصی بیشتری نیاز است.

آیا قبل از این، ماهی مشابهی در مکران وجود داشت؟

بله.

گونه نزدیک Tariqilabeo diplochilus( سنگ لیس ایرانی) پیش از این از بخش‌هایی از شرق و جنوب شرق ایران گزارش شده بود و در حوضه‌های مکران و ماشکید نیز شناخته شده است.

همین شباهت یکی از دلایلی است که تشخیص گونه جدید را دشوار می‌کند.

ممکن است یک جمعیت از نظر ظاهری شبیه گونه‌ای باشد که قبلاً شناخته شده است، اما بررسی دقیق‌تر نشان دهد که مسیر تکاملی متفاوتی داشته است.

این دقیقاً همان چیزی است که در مورد Tariqilabeo iranicus اتفاق افتاد.

چرا DNA در کشف این ماهی مهم بود؟

DNA کمک می‌کند تفاوت‌هایی را ببینیم که همیشه با چشم قابل مشاهده نیستند.

در این مطالعه، پژوهشگران با مقایسه نشانگر COI توانستند فاصله ژنتیکی گونه جدید را با خویشاوند نزدیک آن بررسی کنند.

این روش به‌خصوص در گروه‌هایی اهمیت دارد که گونه‌های نزدیک به هم از نظر ظاهر شباهت زیادی دارند.

بنابراین کشف Tariqilabeo iranicus نمونه‌ای از این واقعیت است که امروزه شناسایی یک گونه جدید فقط با نگاه کردن به شکل ظاهری حیوان انجام نمی‌شود؛ ژنتیک می‌تواند بخشی از تاریخ تکاملی پنهان آن را آشکار کند.

نام این ماهی چه معنایی دارد؟

نام علمی گونه Tariqilabeo iranicus است.

بخش Tariqilabeo نام جنس و iranicus نام گونه است که به ایران اشاره دارد. این ماهی در ایران و مناطق محلی که (ماهی سنگ لیس ایرانی) نامگذاری شده است. 

این نام‌گذاری، گونه را در چارچوب رده‌بندی علمی ماهیان خانواده کپورماهیان قرار می‌دهد و نشان می‌دهد پژوهشگران آن را به‌عنوان یک گونه مستقل در این جنس معرفی کرده‌اند.

آیا ممکن است ماهی‌های ناشناخته دیگری هم در رودخانه‌های ایران وجود داشته باشند؟

احتمال آن وجود دارد.

ایران دارای چندین حوضه آبریز و رودخانه‌های جدا از یکدیگر است و برخی از آنها در مناطق جغرافیایی بسیار متفاوتی قرار گرفته‌اند. مطالعات فهرست‌برداری ماهیان آب شیرین ایران نیز طی سال‌های اخیر همچنان در حال به‌روزرسانی بوده است.

کشف Tariqilabeo iranicus نیز نشان می‌دهد که حتی در گروه‌هایی که سال‌ها مورد مطالعه بوده‌اند، ممکن است با بررسی دقیق‌تر نمونه‌ها، گونه‌های مستقل شناسایی شوند.

به همین دلیل، داستان این ماهی فقط درباره یک گونه جدید نیست؛ درباره این است که چقدر از تنوع زیستی رودخانه‌های ایران را هنوز به‌طور کامل نمی‌شناسیم.

ماهی جدید مکران در یک نگاه

یک ماهی کوچک و یک گوشه کمتر دیده‌شده از ایران

وقتی صحبت از کشف گونه‌های جدید در ایران می‌شود، معمولاً انتظار داریم با یک جانور بزرگ و عجیب روبه‌رو شویم؛ اما Tariqilabeo iranicus داستان دیگری دارد.

این ماهی کوچک در رودخانه‌های جنوب شرقی ایران زندگی می‌کند؛ منطقه‌ای که در مقایسه با زیستگاه‌های مشهور کشور کمتر در مرکز توجه عمومی قرار گرفته است.

پژوهشگران با ترکیب بررسی‌های ظاهری و ژنتیکی نشان دادند که این جمعیت، گونه‌ای مستقل است؛ گونه‌ای که تا پیش از انتشار پژوهش در سال ۲۰۲۵، در علم به این شکل شناخته نشده بود.

شاید مهم‌ترین پیام این کشف همین باشد: برای پیدا کردن تنوع ناشناخته ایران همیشه لازم نیست به جنگل‌های دوردست برویم؛ گاهی یک رودخانه کوچک در مکران می‌تواند هنوز ماهی‌ای داشته باشد که علم نامش را نمی‌دانسته است.

پرسش‌های متداول

ماهی جدید ایران چه نام دارد؟

نام علمی آن Tariqilabeo iranicus(ماهی سنگ لیس ایرانی) است؛ گونه‌ای جدید از خانواده کپورماهیان که در حوضه مکران ایران معرفی شده است.

این ماهی در کجا پیدا شده است؟

این گونه تاکنون از رودخانه‌های جگین، گابریک و نیکشهر در حوضه مکران ایران گزارش شده است.

ماهی Tariqilabeo iranicus(سنگ لیس ایرانی) چقدر بزرگ است؟

نمونه اصلی که به‌عنوان هولوتایپ ثبت شده، ۷۱ میلی‌متر طول استاندارد داشته است؛ یعنی حدود ۷ سانتی‌متر بدون احتساب بخش انتهایی باله دمی.

دانشمندان چگونه فهمیدند این ماهی گونه جدیدی است؟

با ترکیب ویژگی‌های ظاهری و ریخت‌شناسی با داده‌های ژنتیکی. در بررسی DNA، فاصله ژنتیکی آن با نزدیک‌ترین خویشاوندش در ناحیه COI حدود ۴ درصد گزارش شد.

آیا این ماهی فقط در ایران دیده شده است؟

در حال حاضر، Tariqilabeo iranicus فقط از حوضه مکران در ایران شناخته شده است؛ اما بررسی‌های آینده ممکن است دامنه پراکنش آن را تغییر دهد.

آیا ماهی جدید مکران در خطر انقراض است؟

هنوز اطلاعات کافی برای تعیین وضعیت حفاظتی آن وجود ندارد. برای چنین ارزیابی‌ای باید جمعیت، پراکنش و روند تغییرات آن در طول زمان دقیق‌تر بررسی شود.

مقاله کشف این ماهی چه زمانی منتشر شد؟

مقاله علمی معرفی Tariqilabeo iranicus در ۱۰ آوریل ۲۰۲۵ در مجله Zootaxa منتشر شد.

آیا نمونه‌های این ماهی قبل از انتشار مقاله جمع‌آوری شده بودند؟

بله. نمونه‌های اصلی در ۴ مارس ۲۰۲۴ از رودخانه جگین و گابریک جمع‌آوری شدند و سپس بررسی‌های علمی و ژنتیکی روی آنها انجام شد.

آیا این ماهی با گونه‌های دیگری در مکران اشتباه شده بود؟

گونه نزدیک Tariqilabeo diplochilus پیش از این در بخش‌هایی از شرق و جنوب شرق ایران، از جمله حوضه مکران، شناخته شده بود. تفاوت‌های ریخت‌شناسی و ژنتیکی به پژوهشگران اجازه داد گونه جدید را از آن جدا کنند.

آیا ممکن است در رودخانه‌های ایران گونه‌های ماهی دیگری هم کشف شوند؟

بله، این احتمال وجود دارد. بررسی‌های جدید روی ماهیان آب شیرین ایران همچنان در حال انجام است و کشف گونه Tariqilabeo iranicus نشان می‌دهد که بررسی دقیق‌تر جمعیت‌های رودخانه‌ای می‌تواند اطلاعات تازه‌ای درباره تنوع ماهیان ایران آشکار کند.