راز بقا: شیرها معمولاً برای شکار به سراغ حیواناتی مانند گورخر، گاومیش و آهو میروند؛ طعمههایی که میتوانند با دندان، شاخ یا سرعت خود برای شکارچی دردسر درست کنند. اما در آفریقا جانوری زندگی میکند که حتی شیرها هم باید هنگام نزدیک شدن به آن محتاط باشند: تشی.
به گزارش راز بقا، تشی آفریقایی با خارهای بلند و محکمی که پشت و پهلوهایش را پوشاندهاند، میتواند در چند لحظه یک حمله حسابشده را به تجربهای دردناک برای شکارچی تبدیل کند. گاهی یک خار در بدن شیر فرو میرود و بیرون آوردن آن بهسادگی ممکن نیست. اگر خار به ناحیه حساسی مانند پوزه، دهان یا اندامهای حیاتی نفوذ کند، ممکن است حیوان را با عفونت، درد و ناتوانی در شکار روبهرو کند.
اما داستان زمانی عجیبتر میشود که بدانیم پژوهشگران در بررسی یک شیر آدمخوار در کنیا، خار بلندی از تشی را در بینی او پیدا کردند؛ خاری که بیش از ۱۵ سانتیمتر درون جمجمه حیوان نفوذ کرده بود. آیا همین جراحت باعث شده بود شیر به انسان حمله کند؟ و چطور یک جونده خاردار میتواند زندگی خطرناکترین شکارچی دشتهای آفریقا را تغییر دهد؟

تشیها از خانواده جوندگان هستند و برخلاف تصور رایج، نه جوجهتیغیاند و نه خارهایشان را مانند تیر به سمت دشمن پرتاب میکنند. آنها از یک سازوکار دفاعی طبیعی استفاده میکنند که در مواجهه با شکارچیان بسیار مؤثر است.
در آفریقا، تشی کاکلی یا تشی آفریقایی (African crested porcupine) یکی از بزرگترین جوندگان این قاره است. بدنش با مجموعهای از خارهای بلند پوشیده شده که از کراتین ساخته شدهاند؛ همان مادهای که مو و ناخن انسان نیز از آن تشکیل شده است.
خارهای این جانور در حالت عادی روی بدن قرار دارند، اما وقتی احساس خطر میکند، آنها را راست میکند و با تغییر وضعیت بدن، پشت و پهلوهای خاردارش را به سمت مهاجم میگیرد. در برخی برخوردها، تشی حتی به سمت شکارچی عقبعقب حرکت میکند یا ناگهان متوقف میشود تا حیوان تعقیبکننده با خارهایش برخورد کند.
نکته مهم این است که خارهای تشی آفریقایی برخلاف خارهای برخی گونههای آمریکای شمالی، قلابهای رو به عقب ندارند؛ اما همچنان میتوانند به عمق بافت نفوذ کنند، در بدن باقی بمانند و آسیب جدی ایجاد کنند.
به همین دلیل، حمله به تشی برای یک شیر همیشه تصمیم بیخطری نیست. شیر ممکن است بتواند این جونده را شکار کند، اما اگر هنگام گرفتن یا گاز گرفتن آن، خارها به دهان، پوزه یا پنجههایش فرو بروند، ممکن است خودش به قربانی این برخورد تبدیل شود.

شیرها در بالای زنجیره غذایی قرار دارند، اما این جایگاه به معنای شکستناپذیری آنها نیست. در واقع، یکی از خطرناکترین موقعیتها برای یک شیر زمانی اتفاق میافتد که برای به دست آوردن غذا، به سراغ طعمهای برود که دفاع مؤثری در برابر حمله دارد.
پژوهشی که در سال ۲۰۱۹ در نشریه علمی Journal of East African Natural History منتشر شد، به بررسی رابطه میان شیرها و تشیهای آفریقایی پرداخت. نویسندگان این پژوهش، جولین کربیس پیترهانس، گاستونه چلزیا و توماس گنوسکه، گزارشهای تاریخی، مطالعات جانورشناسی، تصاویر و ویدئوهای ثبتشده از برخورد این دو جانور را گردآوری کردند.
نتیجه بررسی آنها نشان داد که برخورد شیرها با تشیها گاهی به جراحتهای بسیار شدید و حتی مرگ منجر میشود. در گزارشهای گردآوریشده، مواردی از شیرهایی ثبت شده بود که خار در بدنشان فرو رفته بود و بعضی نیز بر اثر عوارض این جراحتها جان باخته بودند.
این پژوهش نشان میداد که خطر فقط به لحظه برخورد محدود نیست. خار ممکن است پس از نفوذ در بدن، باعث التهاب و عفونت شود. اگر جراحت عمیق باشد، عفونت میتواند گسترش پیدا کند و در نهایت به عفونت عمومی خون یا سپتیسمی منجر شود. در موارد دیگر، درد و ناتوانی حرکتی باعث میشود شیر نتواند غذای کافی به دست بیاورد و بهتدریج ضعیف شود.
به بیان ساده، ممکن است تشی در همان لحظه از چنگ شیر فرار کند، اما زخمی که بر جای گذاشته است، مدتها بعد هم شکارچی را گرفتار کند.

یکی از عجیبترین پروندههای بررسیشده در پژوهش سال ۲۰۱۹ به شیری در کنیا مربوط میشود که به نام «آدمخوار داراجانی» شناخته شده است.
این شیر نر در نزدیکی منطقه داراجانی، در حوالی مرز شمالشرقی پارک ملی ساوو شرقی کنیا زندگی میکرد. در ششم ژانویه ۱۹۶۵، پس از آنکه یک شکارچی محلی را کشت، هدف گلوله قرار گرفت و از پا درآمد.
اما آنچه پس از مرگش کشف شد، ماجرا را از یک حمله معمولی شیر به انسان فراتر برد.
وقتی پژوهشگران و متخصصان بقایای این شیر را بررسی کردند، متوجه شدند یک خار بلند تشی در سوراخ بینی سمت چپ او فرو رفته است. طول کامل خار حدود ۲۳٫۹ سانتیمتر بود و نزدیک به ۱۵٫۹ سانتیمتر آن داخل بدن شیر باقی مانده بود.
بدن این شیر نیز بهشدت نحیف شده بود؛ استخوانهای پشت، دندهها و بخشهایی از اندامهایش بهوضوح بیرون زده بودند. نشانههایی که با وضعیت یک شکارچی سالم و قدرتمند تفاوت زیادی داشت.
پژوهشگران برای بررسی دقیقتر جمجمه، از سیتیاسکن استفاده کردند. تصاویر نشان دادند که خار از حفره بینی عبور کرده و به فضای سینوس پیشانی نفوذ کرده است. نوک آن تنها حدود ۸٫۵ تا ۱۰ میلیمتر با صفحه غربالی جمجمه فاصله داشت؛ ساختاری استخوانی که در مرز میان حفره بینی و حفره مغزی قرار میگیرد.
به عبارت دیگر، خار تشی تا فاصله بسیار کمی از بخش حساس جمجمه پیش رفته بود.
چنین جسم خارجی عمیقی میتواند باعث التهاب، تورم و عفونت شود و عملکرد طبیعی بینی را مختل کند. برای حیوانی که بخش مهمی از زندگیاش به یافتن طعمه و شکار وابسته است، آسیب به ناحیه پوزه و بینی میتواند پیامدهای جدی داشته باشد.
پژوهشگران احتمال دادند که این جراحت توانایی شیر را برای شکار مختل کرده باشد. شیر نحیف شده بود و ممکن بود برای تأمین غذا به سراغ طعمههایی برود که گرفتنشان آسانتر است؛ از جمله انسان.
البته باید به یک نکته مهم توجه کرد: پژوهشگران نمیتوانند با قطعیت ثابت کنند که خار تشی تنها علت حمله این شیر به انسان بوده است. آنچه در دست داریم، یک جراحت مستند، شواهد تصویربرداری و فرضیهای علمی درباره ارتباط میان آسیب و تغییر رفتار شکارچی است.

شیرها بهطور معمول انسان را طعمه اصلی خود نمیدانند. آنها ترجیح میدهند حیواناتی را شکار کنند که در زیستگاه طبیعیشان فراواناند و انرژی لازم برای تعقیب و گرفتنشان با ارزش غذایی شکار تناسب دارد.
اما وقتی یک شیر به دلیل بیماری، جراحت یا کمبود غذا توانایی شکار طعمههای معمول خود را از دست میدهد، ممکن است رفتار غذایی متفاوتی نشان دهد.
برای مثال، شیر سالم میتواند به دنبال گورخر یا آهو برود و با کمک قدرت بدنی، سرعت و مهارت شکار خود، آنها را از پا درآورد. اما اگر پنجهاش آسیب دیده باشد، دندانهایش درد کنند یا جراحتی در پوزه و بینی داشته باشد، تعقیب و گرفتن چنین طعمههایی دشوارتر میشود.
در این شرایط، حیوان ممکن است به سمت شکارهایی برود که دسترسی به آنها آسانتر است. دامهای اهلی و در برخی موقعیتها انسانها میتوانند در این دسته قرار بگیرند.
پژوهشگران مقاله سال ۲۰۱۹ به گزارشهای تاریخی دیگری نیز اشاره کردهاند که در آنها شیرهای آسیبدیده بر اثر خار تشی، به شکار دام یا انسان روی آورده بودند.
این موضوع به معنای آن نیست که هر شیر زخمی به آدمخواری روی میآورد. تغییر رفتار شکارچیان به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ از شدت جراحت و توانایی باقیمانده حیوان گرفته تا وضعیت زیستگاه، دسترسی به طعمه و میزان تماس با انسان.
شاید این سؤال پیش بیاید که چرا شیر قدرتمندی که میتواند گورخر و گاومیش شکار کند، باید به سراغ جوندهای برود که بدنش با خارهای خطرناک پوشیده شده است؟
پاسخ را باید تا حد زیادی در شرایط محیطی جستوجو کرد.
شیرها معمولاً شکارچیان جانوران سمدار بزرگ هستند؛ اما در مناطق خشک و نیمهخشک آفریقا، شرایط همیشه به نفع آنها نیست. کاهش بارندگی، خشکسالی و کم شدن جمعیت طعمههای معمول میتواند دسترسی به غذا را دشوار کند.
در چنین شرایطی، تشیها ممکن است به یکی از گزینههای غذایی مهمتر برای شیرها تبدیل شوند؛ هرچند شکار آنها خطر بیشتری دارد.
پژوهش سال ۲۰۱۹ با مقایسه مطالعات مختلف نشان داد که در زیستگاههای خشک آفریقا، تشیها بهطور میانگین حدود ۲۸٫۱ درصد از شکارهای ثبتشده شیرها را تشکیل میدادند. در مقابل، این سهم در زیستگاههای پربارانتر به حدود ۳٫۸ درصد میرسید.
در یکی از مناطق بررسیشده، سهم تشیها از شکار شیرها حتی به حدود ۴۰٫۸ درصد رسیده بود.
این اعداد به معنای آن نیست که همه شیرهای آفریقا در خشکسالی به سراغ تشی میروند؛ بلکه نشان میدهد در برخی زیستگاههای خشک و در شرایط کمبود طعمههای معمول، این جونده میتواند بخش قابلتوجهی از رژیم غذایی شیرها را تشکیل دهد.
به بیان دیگر، شیر همیشه از روی انتخاب و علاقه به شکار تشی نمیرود. گاهی شرایط محیطی او را به سمت طعمهای سوق میدهد که شکار کردنش میتواند هزینه سنگینی داشته باشد.
یکی دیگر از یافتههای جالب پژوهش، ارتباط میان سن و جنسیت شیرها با خطر جراحت ناشی از تشی بود.
به نظر میرسد شیرهای نر جوان بیشتر از سایر گروهها درگیر چنین برخوردهایی میشوند. این موضوع میتواند چند دلیل داشته باشد.
شیرهای نر جوان پس از جدا شدن از گروه مادری یا رانده شدن از قلمرو، باید بهتنهایی شکار کردن را یاد بگیرند. آنها دیگر همیشه از حمایت و تجربه سایر اعضای گروه برخوردار نیستند و ممکن است برای پیدا کردن غذا تصمیمهای پرخطرتری بگیرند.
در مقابل، شیرهایی که در گروه زندگی میکنند، گاهی میتوانند از کمک یکدیگر برای تمیز کردن بدن یا خارج کردن اجسام خارجی از پوست و موهایشان بهره ببرند. یک شیر تنها چنین امکانی ندارد.
در بررسی پژوهشگران، از میان ۲۰ شیر زخمی یا کشتهشدهای که جنسیتشان مشخص شده بود، ۱۵ مورد نر و پنج مورد ماده بودند. البته این آمار بهتنهایی ثابت نمیکند که شیرهای نر ذاتاً بیشتر در معرض خطر هستند؛ اما با مشاهدات پیشین درباره رفتار پرخطر شیرهای نر جوان همخوانی دارد.
در واقع، برای یک شیر جوان که تازه زندگی مستقل را آغاز کرده، یک برخورد اشتباه با تشی ممکن است بسیار پرهزینهتر از شیری باشد که در یک گروه اجتماعی زندگی میکند.

بله؛ در برخی موارد، جراحت ناشی از خار تشی میتواند مرگبار باشد.
اگر خار به اندامهای حیاتی یا رگهای مهم نفوذ کند، ممکن است آسیب مستقیم و شدیدی ایجاد شود. در موارد دیگر، خطر اصلی به عفونت، التهاب و ناتوانی تدریجی حیوان مربوط میشود.
خارهایی که در ناحیه دهان، پوزه یا پنجه فرو میروند نیز میتوانند زندگی شیر را مختل کنند. شیر برای شکار به دندانها و آروارههای قدرتمند، حس بویایی و توانایی حرکت نیاز دارد. آسیب به هر یک از این بخشها ممکن است توانایی او را برای گرفتن طعمه کاهش دهد.
در برخی گزارشهای تاریخی، شیرهایی دیده شدهاند که پس از برخورد با تشی بهشدت لاغر شده و در نهایت بر اثر عوارض جراحت جان خود را از دست دادهاند.
بنابراین، خطر خار تشی فقط در لحظه برخورد نیست؛ گاهی پیامدهای آن بهتدریج و در طول روزها یا هفتههای بعد آشکار میشود.
تشیها برای دفاع از خود به خارهایشان متکی هستند، اما این دفاع همیشه منفعلانه نیست.
وقتی یک شکارچی به آنها نزدیک میشود، ممکن است تشی پشت خود را به سمت مهاجم بچرخاند، خارهایش را راست کند و در صورت ادامه تعقیب، به عقب حرکت کند. این رفتار میتواند باعث شود شکارچی با خارهای تیز برخورد کند.
پژوهشگران در مقاله سال ۲۰۱۹ به رفتارهایی اشاره میکنند که از آنها با عنوان «دفاع فعال» یاد میشود؛ یعنی تشی تنها منتظر نمیماند تا شکارچی به او حمله کند، بلکه با تغییر جهت بدن و حرکت به سمت مهاجم، از خارهایش برای دور کردن او استفاده میکند.
بااینحال، نباید تصور کرد تشیها برای شکار شیرها یا کشتن آنها برنامهریزی میکنند. هدف اصلی این رفتارها فرار از خطر و جلوگیری از خورده شدن است.
تشیها شکارچی نیستند؛ آنها فقط ابزار دفاعی بسیار مؤثری دارند که گاهی میتواند حتی جان یک شیر را به خطر بیندازد.

نام منطقه ساوو در کنیا برای بسیاری از علاقهمندان به حیات وحش با داستان دو شیر آدمخوار گره خورده است؛ دو شیری که در سال ۱۸۹۸ کارگران راهآهن را در جریان ساخت پل روی رودخانه ساوو شکار میکردند و بعدها داستانشان در کتابها و فیلم «شبح و تاریکی» (The Ghost and the Darkness) بازگو شد.
این دو شیر که بعدها به «آدمخواران ساوو» معروف شدند، در نهایت به دست سرهنگ جان هنری پترسون کشته شدند. پترسون در روایت خود مدعی شد که آنها ۱۳۵ نفر را کشتهاند؛ هرچند بررسیهای علمی بعدی با استفاده از شواهد ایزوتوپی، تعداد انسانهای مصرفشده را بسیار کمتر برآورد کرد.
اما ارتباط این دو شیر با تشی چیست؟
پژوهشگران در بررسیهای خود به قطعات خار تشی در شکستگی دندانهای این دو شیر اشاره کردهاند. این یافته احتمال میدهد که آنها نیز در دورهای با تشی برخورد داشته یا از آن تغذیه کرده باشند.
بااینحال، نمیتوان نتیجه گرفت که خار تشی علت آدمخواری شیرهای ساوو بوده است.
پژوهشی مستقل که در سال ۲۰۱۷ در نشریه Scientific Reports منتشر شد، دندانهای شیرهای آدمخوار ساوو و یک شیر آدمخوار دیگر از زامبیا را با روش بررسی ریزسایش سطح دندان مطالعه کرد. پژوهشگران دریافتند که مشکلات دندانی و آسیبهای فک در برخی از این شیرها میتوانسته توانایی آنها را برای گرفتن و خوردن طعمههای معمول مختل کند. کمبود طعمه نیز یکی دیگر از عوامل احتمالی بود.
پس داستان شیرهای ساوو را باید نتیجه مجموعهای از عوامل دانست؛ از جمله شرایط محیطی، کمبود طعمه، آسیبهای جسمی و احتمالاً تغییر رفتار شکار. وجود قطعات خار تشی در دندانهای آنها بهتنهایی رابطه علت و معلولی را ثابت نمیکند.
داستان شیر آدمخوار داراجانی نشان میدهد که در طبیعت، حتی قدرتمندترین شکارچیان نیز ممکن است در برابر یک آسیب کوچک آسیبپذیر شوند. تشی نه سرعت گورخر را دارد، نه قدرت گاومیش را و نه میتواند مانند شیر شکار کند؛ اما دفاع طبیعیاش گاهی برای تغییر سرنوشت یک شکارچی کافی است.
پژوهشگران تأکید میکنند که جراحت ناشی از خار تشی ممکن است توانایی شیر را برای شکار مختل کند و در شرایطی او را به سمت طعمههای آسانتر، از جمله دام و انسان، سوق دهد. این موضوع از نظر حفاظت از حیات وحش و کاهش تعارض میان انسان و گوشتخواران بزرگ نیز اهمیت دارد.
البته پیام اصلی این ماجرا این نیست که تشیها شیرها را به آدمخوار تبدیل میکنند؛ بلکه این است که در طبیعت، رفتار یک جانور را نمیتوان جدا از وضعیت جسمی، شرایط زیستگاه و دسترسی او به غذا بررسی کرد.
گاهی یک شیر برای شکار یک وعده غذایی به سراغ تشی میرود، اما بهای آن تصمیم را نه در همان لحظه، بلکه در روزها و هفتههای بعد میپردازد. این بار، سلاحی که برای دفاع از یک جونده کوچک تکامل یافته، میتواند زندگی سلطان دشت آفریقا را هم زیرورو کند.
بله. خارهای تشی در شرایطی میتوانند به اندامهای حیاتی شیر نفوذ کنند یا باعث عفونت شدید شوند. پژوهشهای تاریخی مواردی از مرگ شیرها بر اثر جراحت ناشی از خار تشی را مستند کردهاند.
بله. خارهای تشی میتوانند از بدن حیوان جدا شوند و در پوست یا بافت شکارچی باقی بمانند. خارج کردن آنها همیشه آسان نیست و در صورت نفوذ عمیق ممکن است به مداخله دامپزشکی نیاز باشد.
در مناطق خشک و هنگام کمبود طعمههای معمول، تشی میتواند به یکی از منابع غذایی شیر تبدیل شود. پژوهشها نشان دادهاند که سهم تشی در رژیم غذایی شیرها در برخی زیستگاههای خشک بسیار بیشتر از مناطق پرباران است.
خیر. خار تشی سمی نیست و از کراتین ساخته شده است. خطر آن به تیزی، نفوذ عمیق، آسیب مکانیکی و احتمال ایجاد التهاب و عفونت مربوط میشود.
خیر. تشی نمیتواند خارهایش را مانند تیر پرتاب کند. خارها هنگام تماس یا برخورد با بدن شکارچی جدا میشوند و در بافت او فرو میروند.
خیر. جراحت میتواند توانایی شکار شیر را کاهش دهد، اما تغییر رفتار به شدت آسیب، شرایط محیطی، دسترسی به طعمه و عوامل دیگر بستگی دارد. هیچ قاعدهای وجود ندارد که هر شیر زخمی به آدمخواری روی بیاورد.
۱. Kerbis Peterhans, J. C., Celesia, G. G. & Gnoske, T. P. (2019). Lion-Porcupine Interactions in Africa, Including Impacts on Lion Predatory Behavior. Journal of East African Natural History, 108(1), 1–15.
متن کامل پژوهش علمی
۲. Douglas Main (2019). When lions attack porcupines, humans suffer unexpected consequences. National Geographic.
گزارش نشنال جئوگرافیک
۳. Kerbis Peterhans, J. C. & Gnoske, T. P. (2001). The Science of ‘Man-Eating’ Among Lions Panthera leo With a Reconstruction of the Natural History of the ‘Man-Eaters of Tsavo’. Journal of East African Natural History, 90(1–2), 1–40.
مقاله علمی درباره شیرهای آدمخوار ساوو