راز بقا: تصور کنید در دشتی در شمالغرب ایران قدم میزنید؛ اما نه در ایران امروزی. حدود ۹ میلیون سال به عقب برگشتهاید؛ زمانی که چشمانداز این منطقه با امروز تفاوت زیادی داشت و در میان دشتهای پوشیده از گیاه، گروهی از اسبهای عجیب حرکت میکردند. آنها اسبهایی شبیه اسبهای امروزی نبودند؛ روی هر پایشان سه انگشت وجود داشت و ردپایشان داستان متفاوتی از تکامل اسبها روایت میکرد.
این حیوانات که در گروهی از اسبهای منقرضشده به نام «هیپاریونها» قرار میگیرند، زمانی در منطقه مراغه در آذربایجان شرقی زندگی میکردند. فسیلهای کشفشده در این منطقه نشان میدهد که مراغه در اواخر دوره میوسن، یکی از زیستگاههای مهم و متنوع پستانداران در اوراسیا بوده است.
اما ماجرای این اسبها فقط به سه انگشت عجیبشان محدود نمیشود. دانشمندان با بررسی استخوانهای پا و حتی آثار ساییدگی روی دندانهای فسیلی آنها توانستهاند اطلاعاتی درباره تنوع گونهها، شیوه زندگی و غذایی که میخوردند به دست بیاورند.

هیپاریون نامی است که برای گروهی از اسبسانان منقرضشده به کار میرود. این جانوران از خانواده اسبیان بودند، اما برخلاف اسبهای امروزی که در هر پا یک سم اصلی دارند، در هر پای خود سه انگشت داشتند.
در ساختار پای آنها، انگشت میانی بزرگتر و مهمتر بود و دو انگشت کناری در دو طرف آن قرار میگرفتند. این تفاوت ظاهری یکی از ویژگیهای شاخص هیپاریونها محسوب میشود.
البته نباید تصور کرد همه اسبهای سهانگشتی دقیقاً یک اندازه، یک شکل یا یک شیوه زندگی داشتند. هیپاریونها گروهی متنوع بودند و گونههای مختلف آنها در اندازه بدن، تناسب اندام و ویژگیهای استخوانی تفاوت داشتند.
در واقع، آنچه امروز از این حیوانات میدانیم حاصل کنار هم گذاشتن قطعاتی از یک پازل بسیار قدیمی است؛ از دندانها و استخوانهای پا گرفته تا بخشهایی از جمجمه و دیگر بقایای فسیلی.
حوضه فسیلی مراغه در استان آذربایجان شرقی، یکی از محوطههای شناختهشده دیرینهشناسی در ایران و منطقه اوراسیاست. لایههای فسیلی این منطقه مجموعهای ارزشمند از بقایای پستانداران اواخر میوسن را در خود جای دادهاند.
قدمت بخشهای مختلف این مجموعه تقریباً به بازه ۹.۵ تا ۷ میلیون سال پیش میرسد. به همین دلیل، وقتی از اسبهای مراغه صحبت میکنیم، با حیواناتی روبهرو هستیم که میلیونها سال پیش از ظهور انسان امروزی در این منطقه زندگی میکردند.
مراغه فقط محل کشف یک گونه اسب نبوده است. پژوهشهای دیرینهشناسی نشان میدهد چندین گونه از اسبهای هیپاریونمانند در لایههای مختلف این منطقه شناسایی شدهاند.
پژوهشگران در مطالعهای که سال ۲۰۱۶ در نشریه علمی Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments منتشر کردند، با بررسی استخوانهای مختلف اندام حرکتی، از جمله استخوانهای مچ، پاشنه، انگشتان و استخوانهای کف پا، ترکیب گونهای اسبهای مراغه را دوباره بررسی کردند.
نتیجه این پژوهش، شناسایی و تفکیک چند گروه و گونه از اسبسانان این منطقه بود؛ از جمله:
Hipparion gettyi
Hippotherium brachypus (با انتساب نزدیک یا مشروط در پژوهش)
Cremohipparion aff. moldavicum
Cremohipparion matthewi
Hipparion campbelli
این فهرست نشان میدهد که مراغه در آن دوران فقط میزبان یک نوع اسب سهانگشتی نبوده، بلکه چندین شکل متفاوت از اسبسانان در این منطقه زندگی میکردند.

شاید در نگاه اول تشخیص گونههای مختلف اسبهای فسیلی از یکدیگر کار سادهای به نظر برسد؛ اما برای دیرینهشناسان، این کار یکی از بخشهای دشوار پژوهش است.
وقتی میلیونها سال از مرگ یک حیوان گذشته باشد، معمولاً اسکلت کامل آن باقی نمیماند. گاهی پژوهشگر تنها یک دندان، بخشی از استخوان پا یا قطعهای از جمجمه را در اختیار دارد.
در چنین شرایطی، اندازه استخوانها، نسبت طول و عرض آنها، شکل مفصلها و تفاوتهای ظریف در ساختار دندانها اهمیت زیادی پیدا میکند.
در پژوهش سال ۲۰۱۶ درباره هیپاریونهای مراغه، محققان استخوانهای اندام حرکتی را با روشهای مقایسهای و اندازهگیریهای ریختشناختی بررسی کردند. آنها توانستند چند گروه متفاوت را از نظر ویژگیهای استخوانی از یکدیگر تفکیک کنند.
این پژوهش همچنین نشان داد که اسبسانان مراغه در لایههای مختلف زمینشناسی حضور داشتهاند و ترکیب گونهای آنها در طول زمان تغییر کرده است.
به بیان دیگر، فسیلهای مراغه فقط وجود اسبهای سهانگشتی را ثابت نمیکنند؛ بلکه به دانشمندان کمک میکنند تغییرات جمعیت و تنوع این جانوران را در گذر زمان دنبال کنند.
یکی از جذابترین بخشهای داستان هیپاریونهای ایران، چیزی است که پژوهشگران از روی دندانهای آنها کشف کردهاند.
دندانها فقط برای جویدن غذا نیستند؛ آنها میتوانند مانند دفترچهای از زندگی یک حیوان عمل کنند. نوع غذا، میزان سایندگی گیاهان و حتی ویژگیهای محیطی که حیوان در آن زندگی میکرده، ممکن است ردهایی روی سطح دندان باقی بگذارد.
در سال ۲۰۲۳، گروهی از پژوهشگران با استفاده از روشهای بررسی ساییدگی میکروسکوپی و ماکروسکوپی دندان، رژیم غذایی هیپاریونهای مراغه را مطالعه کردند.
این پژوهش در نشریه Rivista Italiana di Paleontologia e Stratigrafia منتشر شد و نمونههایی از سه محل فسیلی روهانیون، عظیم و سیزدهعبان را بررسی کرد.
پژوهشگران آثار ساییدگی مینای دندان شش نمونه فسیلی را مطالعه و نتایج را با اطلاعات مربوط به جانوران علفخوار امروزی مقایسه کردند.
نتیجه چه بود؟
اسبهای هیپاریون مراغه از ترکیبی از گیاهان تغذیه میکردند، اما در رژیم غذایی آنها علفها سهم بیشتری داشتند. الگوی ساییدگی دندانها به الگوی جانوران علفچر و علفخوارانی شباهت داشت که بخش عمده غذایشان را گیاهان علفی تشکیل میدهد.
این یافته با بازسازیهای محیطی پیشین از منطقه مراغه نیز سازگار بود؛ بازسازیهایی که از وجود پهنههای باز علفزاری در کنار بخشهای پوشیدهتر از درخت و بوته حکایت دارند.
بنابراین، دندانهای این اسبهای منقرضشده سرنخی از چشمانداز میلیونها سال پیش شمالغرب ایران به دست میدهند.
وقتی از ایران چند میلیون سال پیش صحبت میکنیم، نباید چشمانداز امروزی کشور را به همان دوران تعمیم بدهیم.
اقلیم، پوشش گیاهی و ترکیب جانوران در طول میلیونها سال بارها تغییر کردهاند. منطقهای که امروز ممکن است با شرایط جغرافیایی و پوشش گیاهی متفاوتی شناخته شود، در گذشته میتوانسته زیستگاهی مناسب برای گروههای متنوعی از پستانداران باشد.
مطالعه رژیم غذایی هیپاریونها نشان میدهد که در اواخر میوسن، بخشهایی از محیط زندگی آنها از علفزارهای باز تشکیل شده بود؛ البته این به معنای آن نیست که تمام منطقه مراغه یک دشت یکپارچه و بدون درخت بوده است.
پژوهشگران از ترکیب علفزارهای باز و بخشهای درختی سخن میگویند؛ محیطی موزاییکی که میتوانسته گونههای مختلفی از علفخواران را پشتیبانی کند.
این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا وجود گونههای مختلف اسبسانان در یک منطقه میتواند نشانهای از تنوع زیستگاهها و تفاوت در شیوه استفاده جانوران از منابع غذایی باشد.

اسبهای امروزی و هیپاریونها هر دو به خانواده اسبیان تعلق دارند، اما نباید هیپاریون را بهسادگی جد مستقیم و قطعی اسبهای امروزی معرفی کرد.
تکامل اسبها یک مسیر مستقیم و ساده نبوده است که در آن یک حیوان سهانگشتی بهتدریج به اسب امروزی تبدیل شده باشد. در طول میلیونها سال، شاخههای گوناگونی از اسبسانان به وجود آمدهاند؛ بعضی از آنها منقرض شدهاند و برخی دیگر در مسیرهای تکاملی متفاوتی قرار گرفتهاند.
هیپاریونها یکی از شاخههای مهم و موفق اسبسانان منقرضشده بودند که در بخشهای وسیعی از دنیای قدیم، از جمله اروپا و آسیا، پراکندگی داشتند.
وجود فسیلهای آنها در مراغه نشان میدهد که ایران نیز بخشی از این تاریخ تکاملی گسترده بوده است.
به همین دلیل، بهتر است هیپاریون را خویشاوندی منقرضشده از خانواده اسبیان بدانیم، نه الزاماً نیای مستقیم اسبهای امروزی.
فسیلهای مراغه بخشی از داستان بزرگتر حیات در ایران باستان را روایت میکنند. میلیونها سال پیش، پستانداران متنوعی در بخشهای مختلف این سرزمین زندگی میکردند؛ از اسبسانان و زرافهسانان گرفته تا کرگدنها و خویشاوندان فیلها.
برای نمونه، در مقاله دیگری درباره فیلهای منقرضشده ایران میتوان با شواهد حضور خویشاوندان فیلهای امروزی در مناطق مختلف کشور، از جمله فسیلهای ماستودون ورزقان، آشنا شد.
بیشتر بخوانید: فیل سوری و فیلهای پلیستوسن؛ راز فیلهای منقرضشده ایران در خوزستان و اردبیل چیست؟
در سوی دیگر، بقایای کرگدنهای باستانی نیز تصویری از تنوع جانوران بزرگجثه ایران در گذشته به دست میدهند. یکی از نمونههای جالب، کرگدن پوزهباریک معرفیشده در مقاله مربوط به فسیلهای کرمانشاه است.
این فسیلها در کنار بقایای هیپاریونها نشان میدهند که تاریخ طبیعی ایران بسیار فراتر از جانورانی است که امروز در کوهستانها، جنگلها و دشتهای کشور میشناسیم.
پرسش مهمی که درباره این اسبهای باستانی مطرح میشود، سرنوشت آنهاست. چرا جانورانی که زمانی در بخشهای گستردهای از اوراسیا زندگی میکردند، دیگر وجود ندارند؟
پاسخ ساده و قطعی برای انقراض همه گونههای هیپاریون وجود ندارد. تغییرات اقلیمی، دگرگونی پوشش گیاهی، تغییر زیستگاهها و رقابتهای زیستی میتوانند در طول زمان بر جمعیت جانوران اثر بگذارند.
پژوهشهای مربوط به مراغه نیز نشان میدهند که محیط این منطقه در اواخر میوسن ثابت و بدون تغییر نبوده است. تغییرات اقلیمی و دگرگونیهای پوشش گیاهی در این بازه زمانی میتوانسته بر جانوران علفخوار تأثیر بگذارد.
با این حال، نمیتوان تنها بر اساس فسیلهای بررسیشده در مراغه ادعا کرد که یک عامل مشخص باعث انقراض هیپاریونها شده است. برای پاسخ دقیقتر باید تاریخ پراکندگی گونهها و شواهد محیطی مناطق مختلف در کنار یکدیگر بررسی شوند.
آنچه روشن است، این است که هیپاریونها سرانجام از میان رفتند و تنها بقایای استخوانی و دندانهایشان در لایههای زمین باقی ماند؛ بقایایی که امروز به دانشمندان اجازه میدهند بخشی از زندگی آنها را بازسازی کنند.
این اسبها در گروه هیپاریونها یا اسبسانان هیپاریونمانند قرار میگرفتند. پژوهشهای انجامشده روی فسیلهای مراغه چند گونه از این گروه، از جمله Hipparion gettyi و Hipparion campbelli را معرفی کردهاند.
فسیلهای هیپاریونهای مراغه به اواخر دوره میوسن تعلق دارند. لایههای مختلف این مجموعه تقریباً بین ۹.۵ تا ۷ میلیون سال قدمت دارند.
زیرا در هر پای آنها سه انگشت وجود داشت. انگشت میانی بزرگتر و دو انگشت کناری کوچکتر بودند؛ ساختاری متفاوت با پای اسبهای امروزی که یک سم اصلی دارند.
بررسی آثار ساییدگی دندانهای فسیلی نشان داده است که آنها از ترکیبی از گیاهان تغذیه میکردند، اما علفها سهم بیشتری در رژیم غذاییشان داشتند.
نمیتوان هیپاریون را بهطور قطعی جد مستقیم اسبهای امروزی دانست. این جانوران شاخهای از خانواده اسبیان بودند و تاریخ تکامل اسبها شامل شاخههای متعدد و گونههای منقرضشده بسیاری است.
یکی از مهمترین مجموعههای فسیلی این اسبها در حوضه فسیلی مراغه، در استان آذربایجان شرقی، کشف و مطالعه شده است.
۱. Bernor, R. L., Mirzaie Ataabadi, M., Meshida, K., & Wolf, D. (2016). The Maragheh hipparions, late Miocene of Azarbaijan, Iran. Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments, 96, 453–488.
https://doi.org/10.1007/s12549-016-0235-2
۲. Niknahad, M., Vaziri, M. R., Lotfabad Arab, A., & Rivals, F. (2023). Dietary traits of Late Miocene hipparions from Maragheh revealed through dental wear. Rivista Italiana di Paleontologia e Stratigrafia.
https://doi.org/10.54103/2039-4942/19394