دو شکارچی مینیاتوری در ایران شناسایی شدند؛ عقرب‌هایی که دم ندارند و با چنگال‌هایشان شکار می‌کنند!

راز بقا: پژوهشگران در مطالعه‌ای تازه، دو گونه از موجودات کوچک و کمتر شناخته‌شده ایران را به‌عنوان گونه‌هایی جدید برای علم معرفی کرده‌اند؛ جانورانی که در نگاه اول به عقرب شباهت دارند، اما برخلاف عقرب‌های واقعی، دمی بلند و نیش انتهایی ندارند. این موجودات که «شبه‌عقرب» نامیده می‌شوند، از گروه عنکبوتیان هستند و با استفاده از چنگال‌های بزرگ خود، شکارهای بسیار کوچک را به دام می‌اندازند. دو گونه تازه با نام‌های علمی Olpium tenebris و Olpium lacustre در پژوهشی منتشرشده در فوریه ۲۰۲۶ توصیف شده‌اند. نمونه‌های شاخص این دو گونه از لواسانات تهران و اطراف دریاچه بزنگان در خراسان رضوی به دست آمده‌اند؛ کشفی که بار دیگر نشان می‌دهد بخشی از تنوع زیستی ایران هنوز در اندازه‌ای کوچک و دور از چشم انسان پنهان مانده است.

به گزارش راز بقا، در نگاه اول، ممکن است تصور کنید با یک عقرب کوچک روبه‌رو هستید؛ جانوری با دو چنگال درشت که آماده حمله است. اما اگر کمی دقیق‌تر نگاه کنید، متوجه می‌شوید چیزی در ظاهرش کم است: خبری از دم بندبند و نیش معروف عقرب‌ها نیست. این موجود کوچک نه عقرب واقعی است و نه عنکبوت؛ بلکه به گروهی از عنکبوتیان تعلق دارد که نامشان «شبه‌عقرب» است.

شبه‌عقرب‌ها از آن دسته جانورانی هستند که با وجود حضور در زیستگاه‌های مختلف، به‌دلیل جثه کوچک و زندگی پنهانی کمتر دیده می‌شوند. حالا پژوهشگران در مطالعه‌ای تازه، دو گونه از جنس Olpium را در ایران به‌عنوان گونه‌هایی جدید برای علم معرفی کرده‌اند؛ کشفی که جزئیات تازه‌ای از تنوع ناشناخته عنکبوتیان کشورمان را آشکار می‌کند.

دو گونه تازه؛ یکی از لواسانات و دیگری از کنار دریاچه بزنگان

این پژوهش در ۲۰ فوریه ۲۰۲۶ در مجله علمی Zootaxa منتشر شد. گروهی از پژوهشگران ایرانی و بین‌المللی، پس از بررسی نمونه‌های جمع‌آوری‌شده از مناطق مختلف ایران و مطالعه دقیق ویژگی‌های بدنی آن‌ها، دو گونه جدید از جنس Olpium را توصیف کردند.

نام این دو گونه Olpium tenebris و Olpium lacustre است. نمونه شاخص گونه نخست از منطقه لواسانات در شهرستان شمیرانات استان تهران به دست آمده و محل نمونه شاخص گونه دوم، دریاچه بزنگان در شهرستان سرخس استان خراسان رضوی بوده است.

نکته مهم این است که این دو محل، مکان‌های ثبت‌شده برای نمونه‌های مرجع علمی یا همان نمونه‌های تیپ هستند؛ بنابراین نباید تصور کرد هر گونه فقط در همان نقطه زندگی می‌کند. پژوهشگران در چکیده مقاله از پراکندگی گسترده این دو گونه در ایران سخن گفته‌اند.

اهمیت مطالعه فقط به معرفی دو نام تازه محدود نمی‌شود. پیش از این پژوهش، از جنس Olpium تنها دو گونه دیگر در ایران ثبت شده بود: Olpium omanense و Olpium lindbergi. پژوهش جدید با توصیف دو گونه دیگر و ارائه کلید شناسایی به‌روزشده، امکان تشخیص گونه‌های این جنس را برای پژوهشگران آسان‌تر کرده است.

شبه‌عقرب چیست و چرا شبیه عقرب به نظر می‌رسد؟

شبه‌عقرب‌ها اعضای راسته Pseudoscorpiones از رده عنکبوتیان هستند؛ همان گروه بزرگی که عنکبوت‌ها، عقرب‌ها و چندین گروه دیگر از بندپایان را در بر می‌گیرد.

شباهت آن‌ها به عقرب‌ها بیشتر از دو بخش بدنشان ناشی می‌شود: جثه نسبتاً فشرده و به‌ویژه چنگال‌های بزرگی که در جلوی بدن قرار گرفته‌اند. این چنگال‌ها در واقع اندام‌های تخصص‌یافته‌ای به نام «پدی‌پالپ» هستند؛ اندام‌هایی که در گرفتن، نگه‌داشتن و مهار شکار نقش دارند.

اما تفاوت اصلی در انتهای بدن دیده می‌شود. عقرب واقعی دمی بندبند دارد که در انتهای آن نیش قرار گرفته است؛ شبه‌عقرب چنین ساختاری ندارد. بخش انتهایی بدن این جانور کوتاه و بدون دم نیش‌دار است و همین ویژگی باعث می‌شود با وجود شباهت ظاهری، نتوان آن را در گروه عقرب‌های واقعی قرار داد.

شبه‌عقرب‌ها معمولاً بسیار کوچک‌اند و اندازه بسیاری از آن‌ها به چند میلی‌متر می‌رسد. همین جثه کوچک باعث می‌شود زندگی‌شان اغلب از چشم انسان پنهان بماند؛ آن‌ها را می‌توان در محیط‌هایی مانند زیر سنگ‌ها، میان برگ‌های پوسیده، زیر پوست درختان و شکاف‌های طبیعی پیدا کرد.

شکارچیانی کوچک با سلاحی متفاوت

اگرچه شبه‌عقرب‌ها دم و نیش عقرب‌های واقعی را ندارند، اما این به معنای ناتوان‌بودن آن‌ها در شکار نیست. چنگال‌های جلویی این جانوران فقط ابزار گرفتن طعمه نیستند؛ در برخی گروه‌های شبه‌عقرب، غدد زهر نیز در انگشتان همین چنگال‌ها قرار دارند.

به این ترتیب، جانور می‌تواند طعمه کوچک خود را با چنگال مهار کند و با استفاده از زهر، آن را از حرکت بیندازد. این سازوکار با روش عقرب‌های واقعی تفاوت دارد؛ عقرب زهر را از طریق نیش انتهای دم وارد بدن طعمه می‌کند، اما شبه‌عقرب در گونه‌های دارای غده زهر، از اندام‌های جلویی خود برای این کار استفاده می‌کند.

غذای این شکارچیان کوچک معمولاً بندپایان ریز مانند کنه‌ها، پادمان‌ها و حشرات بسیار کوچک است. آن‌ها در مقیاس زیستگاه خود شکارچیانی فعال‌اند و می‌توانند در کنترل جمعیت برخی بی‌مهرگان نقش داشته باشند.

البته وجود غدد زهر در چنگال‌های برخی شبه‌عقرب‌ها نباید باعث نگرانی درباره انسان شود. این جانوران به‌دلیل اندازه بسیار کوچک و ساختار اندام‌هایشان تهدیدی برای انسان محسوب نمی‌شوند و زهر آن‌ها برای مهار طعمه‌های ریز به کار می‌رود.

آیا شبه‌عقرب‌ها واقعاً خویشاوند عقرب‌ها هستند؟

شباهت ظاهری ممکن است این تصور را ایجاد کند که شبه‌عقرب‌ها نوعی عقرب کوچک یا مرحله‌ای از رشد آن‌ها هستند؛ اما چنین نیست. هر دو به رده عنکبوتیان تعلق دارند، ولی در راسته‌های جداگانه‌ای طبقه‌بندی می‌شوند.

در واقع، شبه‌عقرب‌ها یکی از گروه‌های مستقل عنکبوتیان هستند که در طول تکامل، چنگال‌هایی شبیه به عقرب‌ها پیدا کرده‌اند؛ اما ساختار بدن و شیوه استفاده از زهر در آن‌ها متفاوت است.

در طبیعت، شباهت ظاهری همیشه به معنای یکسان‌بودن خویشاوندی یا شیوه زندگی نیست. برای نمونه، عنکبوت‌ها نیز از اندام‌ها و سازوکارهای ویژه‌ای برای شکار استفاده می‌کنند؛ همان‌طور که در گزارش راز بقا درباره عنکبوتی که برای شکار مورچه‌ها تله‌ای شبیه منجنیق می‌سازد دیدیم، راهبردهای شکار در میان عنکبوتیان می‌تواند بسیار متنوع باشد.

چرا معرفی این دو گونه برای شناخت طبیعت ایران اهمیت دارد؟

ایران از نظر تنوع زیستگاه، از مناطق خشک و نیمه‌خشک گرفته تا جنگل‌ها، کوهستان‌ها و نواحی مرطوب، شرایط متنوعی برای زندگی بندپایان فراهم می‌کند. با این حال، بسیاری از گروه‌های کوچک جانوری هنوز به اندازه پستانداران، پرندگان یا خزندگان شناخته نشده‌اند.

شبه‌عقرب‌ها نمونه روشنی از همین وضعیت‌اند. این جانوران نه جثه بزرگی دارند، نه معمولاً در برابر چشم انسان ظاهر می‌شوند و نه مانند عقرب‌های واقعی به‌سادگی توجه مردم را جلب می‌کنند. شناسایی آن‌ها به نمونه‌برداری دقیق، بررسی جزئیات ظاهری و مقایسه ساختارهای بسیار ظریف بدن نیاز دارد.

پژوهشگران این مطالعه علاوه بر توصیف دو گونه تازه، یک کلید شناسایی به‌روزشده برای گونه‌های جنس Olpium نیز ارائه کرده‌اند. چنین ابزارهایی به متخصصان کمک می‌کند گونه‌های نزدیک به هم را با دقت بیشتری از یکدیگر تشخیص دهند.

شاید این دو شبه‌عقرب در مقایسه با جانوران بزرگ و مشهور ایران چندان چشمگیر به نظر نرسند؛ اما کشف آن‌ها یادآوری می‌کند که تنوع زیستی کشور فقط در جنگل‌ها و کوهستان‌ها یا در میان جانوران بزرگ خلاصه نمی‌شود. گاهی یک شکارچی چندمیلی‌متری، زیر سنگی در لواسان یا در نزدیکی دریاچه‌ای در خراسان، می‌تواند بخشی تازه از حیات پنهان ایران را به دانشمندان نشان دهد.

پرسش‌های متداول

شبه‌عقرب چیست؟

شبه‌عقرب جانوری کوچک از رده عنکبوتیان و راسته Pseudoscorpiones است که به‌دلیل داشتن چنگال‌های بزرگ جلویی به عقرب شباهت دارد، اما دم و نیش انتهایی عقرب‌های واقعی را ندارد.

دو گونه جدید شبه‌عقرب در ایران چه نام دارند؟

دو گونه معرفی‌شده در پژوهش سال ۲۰۲۶ عبارت‌اند از Olpium tenebris و Olpium lacustre.

این دو گونه در کدام مناطق ایران شناسایی شدند؟

محل نمونه مرجع Olpium tenebris در لواسانات، شهرستان شمیرانات تهران و محل نمونه مرجع Olpium lacustre دریاچه بزنگان در شهرستان سرخس خراسان رضوی است.

آیا شبه‌عقرب‌ها نیش دارند؟

خیر. شبه‌عقرب‌ها دم و نیش انتهایی ندارند. برخی از آن‌ها غدد زهر را در انگشتان چنگال‌های جلویی خود دارند و از این زهر برای مهار شکارهای کوچک استفاده می‌کنند.

آیا شبه‌عقرب برای انسان خطرناک است؟

خیر. شبه‌عقرب‌ها جانورانی بسیار کوچک‌اند و زهر برخی از آن‌ها برای شکار بندپایان ریز به کار می‌رود. این جانوران تهدیدی برای انسان محسوب نمی‌شوند.

شبه‌عقرب‌ها از چه چیزی تغذیه می‌کنند؟

آن‌ها شکارچی‌اند و معمولاً از بندپایان کوچک مانند کنه‌ها، پادمان‌ها و حشرات ریز تغذیه می‌کنند.

شبه‌عقرب‌ها کجا زندگی می‌کنند؟

بسته به گونه، در محیط‌های گوناگونی از جمله زیر سنگ‌ها، میان برگ‌های پوسیده، زیر پوست درختان، شکاف‌ها و گاهی غارها زندگی می‌کنند.

آیا شبه‌عقرب نوعی عنکبوت است؟

خیر. شبه‌عقرب و عنکبوت هر دو از رده عنکبوتیان هستند، اما به دو راسته متفاوت تعلق دارند.

منابع:

1. Latifi, Z., Mirshamsi, O., Aliabadian, M., Harms, D. & Novák, J. (2026). “Two new species of Olpium L. Koch, 1873 from Iran, with an identification key to all species of the genus.” Zootaxa, 5760(1), 75–93. DOI: 10.11646/zootaxa.5760.1.3 — mapress.com/zt/article/view/zootaxa.5760.1.3

2. World Arachnida Catalog — wac.nmbe.ch

3. American Arachnological Society — americanarachnology.org

4. Encyclopaedia Iranica، مدخل Invertebrate Animals — iranicaonline.org/articles/invertebrate-animals