راز بقا: در اعماق اقیانوس آرام، جایی که نور خورشید هرگز به کف دریا نمیرسد و چشمانداز بیشتر شبیه دشتی بیانتها از گلولای است، سنگهایی تیره و بهظاهر بیجان روی بستر اقیانوس پراکنده شدهاند. در نگاه اول، این تودههای معدنی تفاوت چندانی با سنگهای معمولی ندارند؛ اما پژوهشی تازه نشان داده است که بعضی از آنها خانه صدها موجود زنده بسیار ریز هستند.
دانشمندان با بررسی ۲۴۴ گرهک چندفلزی از اعماق اقیانوس آرام، در مجموع ۴۱۳۹ جانور را در شکافها و حفرههای این سنگها شناسایی کردند. یکی از نمونهها بهتنهایی ۲۴۵ جانور را در خود جای داده بود؛ موجوداتی که بسیاری از آنها حتی از یک میلیمتر هم کوچکترند و در پناهگاههای باریک داخل سنگ زندگی میکنند.
این کشف فقط درباره تعداد زیادی جانور درون یک سنگ نیست. نکته مهمتر آن است که پژوهشگران متوجه شدند این حفرهها زیستگاهی متفاوت از رسوبات اطراف ایجاد میکنند؛ زیستگاهی که ممکن است با گسترش معدنکاری در اعماق دریا برای همیشه از میان برود. گرهکهایی که میلیونها سال برای شکلگیری آنها زمان لازم است، اکنون بهدلیل فلزات ارزشمندشان در فهرست منابع مورد توجه صنعت معدن قرار گرفتهاند.

این پژوهش در ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶ در مجله علمی Scientific Reports منتشر شد. یک گروه بینالمللی از دانشمندان به سرپرستی پژوهشگرانی از مؤسسه پژوهش دریایی سلطنتی هلند (NIOZ) و مرکز علوم محیطی دریایی دانشگاه برمن آلمان، ساختار درونی گرهکهای چندفلزی و جانورانی را بررسی کردند که در شکافهای آنها زندگی میکنند.
نمونههای مورد مطالعه از منطقهای در اقیانوس آرام مرکزی به نام «منطقه کلاریون-کلیپرتون» یا CCZ به دست آمده بودند؛ پهنهای وسیع در کف اقیانوس آرام که از نزدیکی هاوایی تا محدوده مکزیک امتداد دارد و یکی از مهمترین مناطق شناختهشده برای تجمع گرهکهای چندفلزی است.
دانشمندان ۲۴۴ گرهک را بررسی کردند: ۱۵۳ نمونه از محدوده اکتشافی آلمان و ۹۱ نمونه از محدوده اکتشافی شرکت بلژیکی GSR. پس از انتقال نمونهها به آزمایشگاه، آنها سنگها را با دقت بررسی و جانوران پنهانشده در شکافهایشان را استخراج کردند.
نتیجه بررسیها شگفتانگیز بود: در مجموع ۴۱۳۹ جانور از این نمونهها به دست آمد. البته همه سنگها به یک اندازه پرجمعیت نبودند. میانگین تعداد جانوران در هر گرهک حدود ۱۷ عدد بود، اما در یک نمونه ۲۴۵ جانور شناسایی شد؛ بیشترین تعداد ثبتشده در میان نمونههای بررسیشده.
این تفاوت نشان میدهد که اندازه، شکل و ساختار درونی گرهکها در میزان استفاده جانوران از آنها نقش دارد. هرچه حجم گرهک بیشتر باشد، معمولاً تعداد جانوران آن نیز افزایش پیدا میکند؛ هرچند این رابطه کاملاً متناسب نیست و سنگهای کوچکتر هم میتوانند میزبان تعداد قابلتوجهی از موجودات باشند.
این تودههای معدنی را «گرهکهای چندفلزی» یا Polymetallic Nodules مینامند. آنها معمولاً به رنگ قهوهای تیره یا سیاه دیده میشوند و ترکیب اصلیشان از اکسیدهای آهن و منگنز تشکیل شده است. در کنار این مواد، فلزات ارزشمندی مانند نیکل، مس و کبالت نیز در ساختار آنها وجود دارد.
گرهکها اغلب روی رسوبات نرم و گلآلود دشتهای ژرف اقیانوسی قرار دارند. شکل آنها معمولاً گرد، بیضی یا نامنظم است و اندازه برخی از آنها به یک مشت انسان میرسد.
شکلگیری این سنگها فرایندی بسیار کند است. مواد معدنی موجود در آب دریا و آب میاندانههای رسوبات، بهتدریج روی یک هسته کوچک رسوب میکنند و لایههایی از مواد معدنی را به وجود میآورند. این هسته ممکن است قطعهای از بقایای زیستی یا ذرهای معدنی باشد. با گذشت زمان، لایههای تازه روی لایههای قبلی قرار میگیرند و گرهک بهآرامی بزرگتر میشود.
سرعت رشد این ساختارها بسیار ناچیز است؛ در برخی فرایندهای تشکیل، تنها چند میلیمتر در یک میلیون سال به قطر آنها اضافه میشود. به همین دلیل، گرهکهای چندفلزی از کندرشدترین ساختارهای معدنی شناختهشده در طبیعت به شمار میروند.
همین زمان طولانی، اهمیت زیستمحیطی آنها را دوچندان میکند. اگر یک گرهک از کف دریا برداشته شود، جایگزین شدن آن در مقیاس زمانی زندگی انسان امکانپذیر نیست. حتی اگر رسوبات اطراف دوباره روی بستر قرار بگیرند، ساختار سخت و حفرهداری که آن سنگ طی میلیونها سال ایجاد کرده بود، بهسادگی بازنمیگردد.

شاید تصور زندگی درون یک سنگ، آن هم در عمق چند کیلومتری اقیانوس، عجیب به نظر برسد؛ اما شکافهای این گرهکها برای موجودات بسیار کوچک، پناهگاههایی مناسب فراهم میکنند.
بخش عمده جانوران شناساییشده در این پژوهش به چند گروه تعلق داشتند:
کرمهای نماتود: کرمهای بسیار ریز و باریک که در محیطهای دریایی، خاک و رسوبات زندگی میکنند. آنها بیشترین سهم را در میان جانوران استخراجشده از شکاف گرهکها داشتند.
پارویپایان یا کوپهپودها: سختپوستان بسیار کوچکی که در زنجیره غذایی محیطهای دریایی نقش مهمی دارند. بعضی از آنها آزادانه شنا میکنند و برخی در میان رسوبات و حفرهها زندگی دارند.
روزنداران: موجودات تکسلولی که بسیاری از آنها پوسته یا ساختار محافظی دارند و از اجزای مهم جوامع زیستی کف دریا محسوب میشوند.
کرمهای پرتار: گروهی از کرمهای دریایی که گونههای فراوانی از آنها در رسوبات و محیطهای زیرآبی زندگی میکنند.
درصد فراوانی این گروهها در نمونههای مختلف یکسان نبود. نماتودها حدود ۵۲٫۹ تا ۸۴ درصد جانوران هر مجموعه را تشکیل میدادند. سهم پارویپایان حدود ۷٫۴ تا ۱۳٫۴ درصد، روزنداران حدود ۵٫۶ تا ۲۹٫۴ درصد و کرمهای پرتار حدود ۲٫۲ تا ۲٫۵ درصد گزارش شد.
بسیاری از این موجودات کمتر از یک میلیمتر اندازه دارند. آنها به فضای بزرگی برای زندگی نیاز ندارند و شکافهای باریک، حفرهها و سطوح ناهموار درون سنگ میتواند پناهگاهی برایشان باشد.
یکی از مهمترین یافتههای پژوهش، تفاوت ترکیب زیستی جانوران داخل گرهکها با جانوران موجود در رسوبات اطراف بود.
در نگاه نخست شاید تصور کنیم این موجودات صرفاً بهطور اتفاقی وارد شکاف سنگها شدهاند؛ اما بررسیهای ژنتیکی نشان داد جوامع نماتودها و پارویپایان درون گرهکها با جوامع مشابه در رسوبات اطراف تفاوت دارند.
به بیان ساده، داخل این سنگها فقط یک پناهگاه تصادفی برای جانوران کف دریا نیست؛ بلکه محیطی با شرایط خاص است که گروه متفاوتی از موجودات را در خود جای میدهد.
ساختار سخت و سهبعدی گرهکها در دشتی که بیشتر از رسوبات نرم تشکیل شده، تفاوت مهمی ایجاد میکند. این سنگها سطحی برای چسبیدن و پناه گرفتن فراهم میکنند و شکافهایشان میتواند از جانوران کوچک در برابر شرایط محیطی محافظت کند.
نکته جالب دیگر این بود که ترکیب جوامع زیستی درون گرهکها، حتی در نمونههایی که از مناطق با فاصله حدود هزار کیلومتر جمعآوری شده بودند، شباهت قابلتوجهی داشت. در مقابل، این جوامع با موجودات رسوبات مجاور تفاوت نشان میدادند.
این نتیجه اهمیت زیستگاههای کوچک و پراکنده را در حفظ تنوع زیستی اعماق اقیانوس نشان میدهد؛ زیستگاههایی که ممکن است در نقشههای معمول اقیانوسی به چشم نیایند، اما برای گروههایی از موجودات کوچک اهمیت زیادی داشته باشند.
پژوهشگران برای شناخت بهتر ساختار گرهکها از روشهایی مانند میکروسکوپ الکترونی روبشی و بررسی ترکیب شیمیایی مواد استفاده کردند. آنها دریافتند که بخش قابلتوجهی از ساختار داخلی این سنگها متخلخل است.
بر اساس اندازهگیریهای انجامشده روی ۲۴ گرهک، میانگین تخلخل حدود ۲۳ درصد بود؛ یعنی تقریباً نزدیک به یکچهارم فضای اندازهگیریشده در ساختار این نمونهها را حفرهها و فضاهای خالی تشکیل میدادند.
البته این فضاها شبیه غارهای بزرگی نیستند که جانوران قابلمشاهده در آنها رفتوآمد کنند. بخش زیادی از شکافها بسیار کوچکاند و بیشتر برای موجودات میکروسکوپی و جانوران ریز کفزی مناسب هستند.
در تصاویر میکروسکوپی، پژوهشگران علاوه بر ساختارهای معدنی، بقایای زیستی و ریزفسیلهایی مانند دیاتومها، رادیولارها و اجزای اسفنجها را نیز مشاهده کردند. این شواهد نشان میدهد گرهکها از نظر ساختاری محیطهایی پیچیدهتر از یک توده فلزی ساده هستند.
با این حال، دانشمندان تأکید کردهاند که حضور این بقایا بهتنهایی زمان دقیق شکلگیری هر حفره یا آغاز زندگی جانوران در آن را مشخص نمیکند. ممکن است بعضی مواد زیستی هنگام رشد لایههای معدنی وارد ساختار شده باشند و برخی دیگر بعداً از طریق شکافها به درون سنگ راه یافته باشند.

گرهکهای چندفلزی فقط برای زیستشناسان جالب نیستند. آنها بهدلیل داشتن نیکل، کبالت و مس، از منابع معدنی مورد توجه صنعت و شرکتهای فعال در حوزه معدنکاری اعماق دریا به شمار میروند.
این فلزات در ساخت برخی باتریها، تجهیزات الکترونیکی و فناوریهای صنعتی کاربرد دارند. به همین دلیل، در سالهای اخیر توجه به استخراج منابع معدنی از کف اقیانوسها افزایش یافته است.
در روشهای پیشنهادی معدنکاری، دستگاههای بزرگ و کنترلشونده از راه دور روی بستر اقیانوس حرکت میکنند و گرهکها را از سطح رسوبات جمعآوری میکنند. این مواد سپس از طریق سامانههای انتقال به کشتیهای سطح آب فرستاده میشوند.
اما مشکل فقط برداشتن یک سنگ از کف دریا نیست. هر گرهک، سطحی سخت و دارای شکافهای متعدد است که میتواند زیستگاه جانوران مختلف باشد. وقتی دستگاه استخراج آن را جمعآوری میکند، هم خود سنگ و هم پناهگاههایی که درون آن شکل گرفتهاند از محیط حذف میشوند.
پژوهش تازه نشان میدهد این آسیب ممکن است فراتر از از دست رفتن چند جانور منفرد باشد؛ زیرا جامعه زیستی داخل گرهکها با جانوران رسوبات اطراف تفاوت دارد. بنابراین نمیتوان فرض کرد که موجودات ساکن سنگها پس از برداشته شدن آن، بهسادگی به محیط اطراف منتقل میشوند.
یکی از نمونههای قابلتوجه در این مطالعه، روزنداری با نام Thurammina sp. 1 است که در گرهکها فراوانی ویژهای دارد و به نظر میرسد با فضای محافظتشده شکافهای آنها سازگار شده باشد. پژوهشگران میگویند اگر این سنگها برداشته شوند، چنین موجوداتی ممکن است زیستگاه مناسب دیگری در دسترس نداشته باشند.
پاسخ قطعی به این پرسش هنوز مشخص نیست. پژوهشگران هشدار میدهند که حذف گرهکها میتواند به از دست رفتن زیستگاه و تنوع زیستی وابسته به آنها منجر شود؛ اما هنوز اطلاعات کافی برای تعیین اینکه این اتفاق در همه موارد به انقراض یک گونه یا نابودی یک جمعیت منجر میشود وجود ندارد.
سرنوشت این موجودات به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ از جمله اینکه تا چه اندازه به گرهکها وابستهاند، در چه محدوده جغرافیایی پراکنده شدهاند، آیا در مناطق دیگر هم زندگی میکنند و چه مقدار از زیستگاههای مشابه در بخشهای دستنخورده اقیانوس باقی میماند.
خود پژوهشگران نیز تأکید میکنند که ۲۴۴ گرهک بررسیشده، نمونه کوچکی در مقایسه با گستره عظیم منطقه کلاریون-کلیپرتون است. بنابراین هنوز نمیتوان درباره تمام تنوع زیستی این زیستگاهها قضاوت کرد.
اما همین محدودیت، اهمیت کشف را بیشتر میکند: اگر هنوز نمیدانیم چه موجوداتی در این سنگها زندگی میکنند، استخراج گسترده آنها پیش از شناخت کامل اکوسیستم میتواند پیامدهایی داشته باشد که ارزیابی و جبرانشان بسیار دشوار است.

نگرانی درباره استخراج گرهکهای چندفلزی تنها به این پژوهش محدود نیست. مطالعهای دیگر که در سال ۲۰۲۵ در مجله معتبر Nature منتشر شد، آثار یک آزمایش قدیمی معدنکاری در کف اقیانوس آرام را بررسی کرد.
در آن آزمایش، دستگاهی برای جمعآوری گرهکهای چندفلزی در سال ۱۹۷۹ روی بستر اقیانوس حرکت کرده بود. پژوهشگران پس از حدود ۴۴ سال به محل بازگشتند و دریافتند که آثار فیزیکی حرکت دستگاه همچنان قابل مشاهده است. برخی گروههای جانوری دوباره در منطقه حضور پیدا کرده بودند، اما جوامع زیستی بخشهای آسیبدیده هنوز با مناطق دستنخورده تفاوت داشتند.
این مطالعه نشان داد که حتی پس از چند دهه، آثار مستقیم برداشت گرهکها میتواند باقی بماند. البته شرایط آن آزمایش با تجهیزات و روشهای امروزی کاملاً یکسان نیست و نمیتوان نتیجه آن را بدون بررسی بیشتر به همه عملیاتهای آینده تعمیم داد.
با این حال، پیام مشترک این پژوهشها روشن است: اکوسیستمهای اعماق دریا بسیار کندتر از آنچه در زندگی روزمره تصور میکنیم تغییر میکنند و بازسازی برخی ساختارهای طبیعی در مقیاس زمانی انسان ممکن نیست.
در دنیای سطحی ما، سنگها اغلب اجسامی بیجان و ثابت به نظر میرسند؛ اما در کف اقیانوس، یک توده معدنی کوچک میتواند سطحی برای اتصال، پناهگاهی برای کرمهای ریز و زیستگاهی متفاوت برای موجودات تکسلولی باشد.
کشف ۲۴۵ جانور در یک گرهک چندفلزی، تصویری تازه از زندگی در اعماق اقیانوس به ما میدهد؛ جهانی که بخش بزرگی از آن هنوز ناشناخته است. شاید این جانوران آنقدر کوچک باشند که بدون ابزارهای آزمایشگاهی دیده نشوند، اما حضورشان نشان میدهد حتی کوچکترین شکافهای یک سنگ هم میتواند بخشی از یک اکوسیستم پیچیده باشد.
اکنون پرسش اصلی این است: آیا انسان پیش از آنکه این زیستگاههای میلیونها ساله را برای استخراج فلزات ارزشمند از میان ببرد، فرصت خواهد کرد زندگی پنهان در آنها را بهدرستی بشناسد؟
بله. در پژوهش منتشرشده در نوامبر ۲۰۲۶، دانشمندان ۲۴۴ گرهک چندفلزی را بررسی کردند و در مجموع ۴۱۳۹ جانور یافتند. بیشترین تعداد ثبتشده در یک نمونه ۲۴۵ جانور بود؛ میانگین تعداد جانوران در هر گرهک حدود ۱۷ عدد گزارش شد.
بسیاری از موجودات شناساییشده کمتر از یک میلیمتر اندازه دارند. نماتودها، پارویپایان، روزنداران و کرمهای پرتار از گروههای اصلی آنها هستند.
گرهکهای مورد بحث در دشتهای ژرف اقیانوس آرام و در عمق تقریبی ۴۰۰۰ تا ۶۰۰۰ متری قرار دارند.
این ساختارها حاوی فلزاتی مانند نیکل، کبالت و مس هستند که در صنایع مختلف، از جمله تولید باتریها و تجهیزات الکترونیکی، کاربرد دارند.
ممکن است به از دست رفتن زیستگاههای ویژه و کاهش تنوع زیستی منجر شود؛ اما هنوز برای تعیین اینکه این آسیب در همه موارد به انقراض گونهها منتهی میشود، اطلاعات کافی وجود ندارد.
۱. مقاله پژوهشی منتشرشده در Scientific Reports، با عنوان Polymetallic nodules provide a distinct habitat for abyssal meiofauna، ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶:
https://www.nature.com/articles/s41598-026-76737-w
۲. گزارش مؤسسه پژوهش دریایی سلطنتی هلند (NIOZ) درباره کشف جانوران درون گرهکهای اعماق دریا:
https://www.nioz.nl/en/news-and-blogs/news/tiny-marine-animals-found-living-inside-deep-sea-polymetallic-nodules
۳. گزارش مرکز پژوهش اقیانوسشناسی GEOMAR درباره سرعت رشد گرهکها و پیامدهای معدنکاری اعماق دریا:
https://www.geomar.de/en/service/kommunikation/singlepm/a-voyage-into-the-slow-motion-world-of-the-deep-sea