ارّه‌ماهی سبز؛ غول بی‌رحم ۷ متری خلیج فارس که با پوزه ارّه‌ای خود شکار می‌کند و نسلش به سرعت در حال نابودی است!

راز بقا: ارّه‌ماهی سبز (Pristis zijsron) یکی از بزرگ‌ترین و شگفت‌انگیزترین ماهیان غضروفی جهان است که زمانی در سواحل خلیج فارس، دریای عمان و گستره وسیعی از اقیانوس هند و غرب اقیانوس آرام زندگی می‌کرد. این گونه، به دلیل اندازه عظیم، رفتار منحصر‌به‌فرد و پوزه تیز و ارّه‌ای شکلش، همیشه مورد توجه محققان و دوستداران طبیعت بوده است. با این حال، امروزه جمعیت آن به شدت کاهش یافته و در آستانه انقراض قرار دارد.

معرفی گونه و نام علمی

به گزارش راز بقا، ارّه‌ماهی سبز با نام علمی Pristis zijsron، عضوی از خانواده Pristidae است که به گروه ارّه‌ماهی‌ها تعلق دارد. این ماهیان در واقع نوعی ریّه‌ک‌بالان هستند و بدنی شبیه کوسه دارند، اما از نظر تکامل به گروه پرتوماهیان نزدیک‌ترند. نام «ارّه‌ماهی» به دلیل پوزه بلند و دندانه‌دار آن انتخاب شده است، بخشی از بدن که به شکل یک ارّه پهن و طولانی است و نقش بسیار مهمی در تغذیه و دفاع گونه دارد.

ویژگی‌های فیزیکی و ظاهری

ارّه‌ماهی سبز یکی از بزرگ‌ترین و شاخص‌ترین گونه‌های ارّه‌ماهی است. طول معمول آن می‌تواند بین ۴ تا ۷ متر باشد و وزنش گاهی به چندصد کیلوگرم می‌رسد. بدن این ماهی از بالا سبز تا قهوه‌ای مایل به سبز و از زیر سفید است که به آن کمک می‌کند تا در آب‌های کم‌عمق استتار شود. به گزارش راز بقا پوزه بلند و ارّه‌ای آن معمولاً بین ۲۳ تا ۳۷ جفت دندان در هر طرف دارد که برای پیدا کردن و شکار طعمه در بستر شنی بسیار موثر است.

بدن پهن و باله‌های گسترده به این ماهی اجازه می‌دهند در کف دریا شنا کند و حرکت آرام و ظریفی داشته باشد. باله‌های پشتی و دمی نسبتاً بزرگ نیز به آن کمک می‌کنند تا در جریان‌های قوی آب بتواند کنترل خوبی روی حرکت خود داشته باشد.

زیستگاه و پراکندگی

اره‌ماهی سبز در مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری اقیانوس هند، خلیج فارس، دریای عمان و سواحل جنوب و جنوب‌شرق آسیا حضور داشته است. این گونه بیشتر در آب‌های کم‌عمق، مصب رودخانه‌ها، لجنزار‌های دریایی و حاشیه‌های مرجانی دیده می‌شد و برای تولید مثل به مناطق نزدیک ساحل مراجعه می‌کرد.

در گذشته، خلیج فارس یکی از زیستگاه‌های اصلی این گونه بود و نمونه‌هایی از آن در سواحل ایران، عربستان، بحرین و کویت ثبت شده است. با افزایش فعالیت‌های انسانی، تغییرات در محیط زیست و صید بی‌رویه، جمعیت آن به شدت کاهش یافته و در بسیاری از مناطق دیگر به سختی می‌توان آن را یافت.

رفتار و فعالیت‌ها

رفتار عمومی

به گزارش راز بقا ارّه‌ماهی سبز ماهی آرام و غیرتهاجمی است. این گونه بیشتر وقت خود را در کف دریا می‌گذراند و به آرامی شنا می‌کند. توانایی آن در حرکت نزدیک کف، باعث می‌شود بتواند در بستر شنی به دنبال طعمه بگردد و از چشم شکارچیان پنهان بماند.

تغذیه

اره‌ماهی سبز از ماهی‌های کوچک، میگو‌ها و دیگر بی‌مهره‌های کف‌زی تغذیه می‌کند. پوزه ارّه‌ای آن ابزار اصلی در تغذیه است؛ با ضربه زدن به بستر شنی، طعمه‌ها را برمی‌انگیزد و شکار می‌کند. این نوع تغذیه باعث می‌شود که نقش مهمی در تنظیم جمعیت گونه‌های کف‌زی و حفظ تعادل اکوسیستم داشته باشد.

شکارچیان طبیعی

با وجود اندازه بزرگ، ارّه‌ماهی سبز نیز شکارچیان طبیعی دارد. کوسه‌های بزرگ، برخی دلفین‌ها و حتی انسان به عنوان شکارچی اصلی این گونه عمل می‌کنند. اما تهدید اصلی در چند دهه اخیر، فعالیت‌های انسانی و صید بی‌رویه است که جمعیت آن را به شدت کاهش داده است.

تولید مثل و چرخه زندگی

اره‌ماهی سبز از نوع viviparity بدون جفت تولید مثل می‌کند؛ به این معنی که تخم‌ها در بدن مادر رشد کرده و نوزادان زنده متولد می‌شوند. هر بار تولد حدود ۱۲ بچه دیده شده و طول دوره بارداری و رشد نوزادان با توجه به شرایط محیطی متفاوت است. نوزادان ابتدا در آب‌های کم‌عمق نزدیک ساحل زندگی می‌کنند و به مرور که رشد می‌کنند، به آب‌های عمیق‌تر مهاجرت می‌کنند.

طول عمر این گونه ممکن است به ۳۰ سال و حتی بیشتر برسد، اما به دلیل تهدیدات انسانی، جمعیت آن کمتر فرصت رسیدن به سن کامل را دارد.

برای مطالعه بیش‌تر بخوانید:

ماهی دندان‌پزشک؛ ماهی رنگارنگی که در دریا مطب دندانپزشکی دارد و ماهی‌ها و کوسه‌ها برای تمیز کردن دندان‌هایشان نوبت می‌گیرند!

ماهی سلطان ابراهیم؛ ماهی صورتی رنگ خلیج فارس با گوشت سفید، نرم و لذیذ که قیمت نسبتا ارزانی دارد

ماهی بادکنکی ستاره‌ای؛ ماهی سمی معروف به «بادکنک زنده مرگ» با لب و دهانی شبیه انسان که سم‌اش سیستم عصبی را از کار می‌اندازد

اهمیت اکولوژیکی

ارّه‌ماهی سبز نقش بسیار مهمی در اکوسیستم‌های ساحلی دارد. به گزارش راز بقا با تغذیه از ماهی‌ها و بی‌مهره‌های کف‌زی، جمعیت این گونه‌ها را کنترل می‌کند و باعث حفظ تعادل غذایی در محیط می‌شود. همچنین حرکت آن در کف بستر دریایی باعث تهویه و گردش بستر می‌شود که برای حفظ کیفیت زیستگاه‌های دریایی حیاتی است.

حذف این گونه از اکوسیستم می‌تواند باعث بی‌ثباتی جمعیت گونه‌های دیگر و تخریب زیستگاه‌ها شود.

تهدید‌ها و چالش‌ها

صید بی‌رویه

صید غیرقانونی و ناخواسته با تور‌های کف‌زی و گیل‌نت‌ها بزرگ‌ترین تهدید برای ارّه‌ماهی سبز است. بسیاری از این ماهیان به طور تصادفی در تور‌ها گرفتار شده و جان خود را از دست می‌دهند.

تخریب زیستگاه

فعالیت‌های انسانی مانند آلودگی، ساخت‌وساز ساحلی، از بین رفتن لجنزار‌ها و بوته‌زار‌های دریایی، افزایش ترافیک دریایی و تغییرات آب و هوایی باعث کاهش زیستگاه‌های مناسب این گونه شده‌اند.

کاهش جمعیت

در نتیجه ترکیب تهدید‌های انسانی و محیطی، جمعیت ارّه‌ماهی سبز در اکثر زیستگاه‌های تاریخی به شدت کاهش یافته و در برخی مناطق، حتی ممکن است ناپدید شده باشد.

اقدامات حفاظتی

برای جلوگیری از انقراض ارّه‌ماهی سبز، اقدامات زیر در حال انجام است:

ممنوعیت صید: بسیاری از کشور‌ها صید این گونه را ممنوع کرده‌اند و شکار آن تحت قوانین حفاظت دریایی قرار دارد.

حفاظت بین‌المللی: ارّه‌ماهی سبز در پیوست I کنوانسیون CITES ثبت شده و تجارت بین‌المللی آن ممنوع است.

مناطق حفاظت‌شده: ایجاد مناطق حفاظت‌شده دریایی برای بازسازی جمعیت این گونه در بخش‌هایی از سواحل استرالیا و خاورمیانه.

آگاهی عمومی و آموزش: اطلاع‌رسانی به جوامع محلی درباره اهمیت حفاظت از ارّه‌ماهی سبز و جلوگیری از شکار غیرقانونی.

این اقدامات به ویژه در ایران و کشور‌های حاشیه خلیج فارس حیاتی هستند، چرا که هنوز شواهدی از حضور ارّه‌ماهی سبز در برخی زیستگاه‌های ساحلی وجود دارد.

ارتباط با خلیج فارس و اطراف ایران

خلیج فارس یکی از زیستگاه‌های تاریخی ارّه‌ماهی سبز بوده است. نمونه‌هایی از این گونه در سواحل ایران، عربستان و کویت گزارش شده‌اند. با این حال، در چند دهه اخیر، مشاهده مستقیم آن بسیار نادر شده است. پژوهش‌های محلی نشان می‌دهند که تغییرات محیطی و صید بی‌رویه اصلی‌ترین عوامل کاهش جمعیت هستند.

حفظ و بازسازی این گونه در خلیج فارس نیازمند همکاری بین‌المللی و حمایت جدی از سوی دولت‌ها و سازمان‌های حفاظت محیط زیست است.

اهمیت فرهنگی و اقتصادی

به گزارش راز بقا ارّه‌ماهی سبز نه تنها اهمیت اکولوژیکی دارد، بلکه در فرهنگ و تاریخ مردم حاشیه خلیج فارس نیز جایگاه ویژه‌ای داشته است. شکار و مشاهده این ماهی‌ها در گذشته با داستان‌ها و افسانه‌های محلی مرتبط بوده و وجود آن نماد تنوع زیستی و ثروت طبیعی دریایی منطقه محسوب می‌شده است.

اره‌ماهی سبز (Pristis zijsron) یکی از نماد‌های زندگی در اکوسیستم‌های ساحلی گرمسیری است. اندازه بزرگ، پوزه ارّه‌ای و رفتار آرام آن این گونه را از دیگر ماهیان متمایز می‌کند. وضعیت حفاظتی آن بسیار بحرانی است و بدون تلاش‌های جدی حفاظتی، احتمال انقراض کامل آن در آینده نزدیک بسیار بالاست.

حفظ این گونه نیازمند اقدامات قانونی، حفاظت زیستگاه، آموزش و همکاری بین‌المللی است تا این «غول آرام دریاها» بتواند نسل خود را حفظ کند و برای نسل‌های آینده باقی بماند.