چرا شامپانزه‌ها برای درمان زخم‌هایشان از حشرات استفاده می‌کنند؟

راز بقا: سال‌ها تصور می‌شد که تنها انسان‌ها از مواد طبیعی برای درمان زخم‌ها استفاده می‌کنند، اما کشفی شگفت‌انگیز این باور را تغییر داد. پژوهشگران هنگام مطالعه شامپانزه‌های وحشی در جنگل‌های گابن مشاهده کردند که برخی از آنها پس از زخمی شدن، حشره‌ای کوچک را شکار می‌کنند، آن را میان لب‌ها یا انگشتان خود نگه می‌دارند و بار‌ها روی زخم می‌مالند. این مشاهده که در شرق آفریقا ثبت شده در مجله نیچر منتشر شده است.

به گزارش راز بقا، نکته عجیب‌تر این بود که گاهی شامپانزه‌ها همین کار را برای زخم همنوعان خود نیز انجام می‌دادند؛ رفتاری که در میان جانوران بسیار نادر است و توجه زیست‌شناسان را به خود جلب کرده است.

شامپانزه دقیقاً چه کاری انجام می‌دهد؟

دانشمندان این رفتار را نخستین بار در پارک ملی لوآنگو در کشور گابن ثبت کردند. شامپانزه ابتدا یک حشره کوچک و بالدار را از روی برگ‌ها یا میان شاخه‌ها می‌گیرد، آن را برای لحظه‌ای بین لب‌هایش یا میان انگشتانش نگه می‌دارد و سپس چندین بار روی زخم باز می‌مالد. در پایان نیز حشره را دور می‌اندازد و آن را نمی‌خورد.

جالب اینکه این رفتار فقط محدود به درمان خود نیست. در چند مورد مشاهده شده است که یک شامپانزه همین فرایند را برای درمان زخم شامپانزه دیگری نیز انجام داده است؛ حتی در مواردی که میان آن دو رابطه خویشاوندی نزدیکی وجود نداشته است. این موضوع احتمال وجود نوعی رفتار مراقبتی و اجتماعی را مطرح می‌کند.

آیا حشره واقعاً خاصیت درمانی دارد؟

پاسخ قطعی هنوز مشخص نیست و همین موضوع، این رفتار را به یکی از جذاب‌ترین پرسش‌های جانورشناسی تبدیل کرده است.

دانشمندان هنوز نتوانسته‌اند گونه دقیق حشره را شناسایی کنند، زیرا شامپانزه‌ها آن را خیلی سریع شکار و استفاده می‌کنند. با این حال، سه فرضیه اصلی مطرح شده است:

نخست اینکه این حشرات ممکن است ترکیبات ضدباکتری، ضدقارچ یا ضدالتهاب داشته باشند. در دنیای حشرات، تولید مواد شیمیایی دفاعی پدیده‌ای رایج است و برخی از این ترکیبات می‌توانند رشد میکروب‌ها را مهار کنند.

فرضیه دوم این است که مالیدن حشره روی زخم، شاید بیشتر یک پاک‌سازی مکانیکی باشد و به خارج شدن آلودگی‌ها یا کاهش تحریک محل زخم کمک کند.

فرضیه سوم نیز این است که این رفتار ممکن است ترکیبی از اثرات فیزیکی و شیمیایی باشد، اما هنوز برای اثبات آن به آزمایش‌های بیشتری نیاز است. تاکنون هیچ پژوهشی نتوانسته با قطعیت نشان دهد که حشره مورد استفاده دارای خواص دارویی مشخص است.

آخرین تحقیقات چه می‌گویند؟

پس از کشف اولیه در گابن، بسیاری از پژوهشگران تصور می‌کردند این رفتار شاید فقط به یک گروه خاص از شامپانزه‌ها محدود باشد. اما نتایج یک پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۲۵ این تصور را تغییر داد.

دانشمندان در پارک ملی کیباله اوگاندا نیز همین رفتار را در شامپانزه‌های شرقی ثبت کردند. آنها مشاهده کردند که چندین شامپانزه، حشرات پرنده را روی زخم‌های خود و در یک مورد، روی زخم یک شامپانزه دیگر قرار دادند. این یافته نشان می‌دهد که استفاده از حشرات برای مراقبت از زخم‌ها احتمالاً رفتاری گسترده‌تر از آن چیزی است که ابتدا تصور می‌شد و شاید در چندین جمعیت مختلف شامپانزه وجود داشته باشد. پژوهشگران اکنون در حال بررسی این موضوع هستند که آیا این رفتار از طریق یادگیری اجتماعی میان نسل‌ها منتقل می‌شود یا به‌طور مستقل در گروه‌های مختلف شکل گرفته است.

آیا این رفتار شبیه پزشکی انسان است؟

دانشمندان با احتیاط به این پرسش پاسخ می‌دهند. آنها تأکید می‌کنند که نباید این رفتار را با پزشکی انسانی یکسان دانست، اما بدون تردید یکی از پیشرفته‌ترین نمونه‌های خوددرمانی (Self-medication) در میان جانوران است.

شامپانزه‌ها پیش از این نیز به خوردن گیاهان تلخ برای مقابله با انگل‌های روده‌ای یا استفاده از برگ‌ها برای تمیز کردن زخم‌ها معروف بودند. استفاده از حشره، این فهرست را کامل‌تر کرده و نشان می‌دهد که این نخستی‌های بزرگ، از منابع طبیعی محیط خود به شیوه‌ای هدفمند بهره می‌برند. حتی مشاهده درمان زخم همنوعان، این احتمال را مطرح کرده است که ریشه‌های رفتار‌های مراقبتی و کمک به دیگران، بسیار قدیمی‌تر از آن چیزی باشد که پیش‌تر تصور می‌شد.

راز کوچکی که هنوز حل نشده است

شاید شگفت‌انگیزترین بخش این داستان، این باشد که با وجود سال‌ها مطالعه روی شامپانزه‌ها، هنوز هیچ‌کس نمی‌داند آنها چرا دقیقاً همان حشرات خاص را انتخاب می‌کنند و آیا این حشرات واقعاً دارویی طبیعی هستند یا خیر. پاسخ این پرسش می‌تواند نه‌تنها به درک بهتر رفتار شامپانزه‌ها کمک کند، بلکه سرنخ‌هایی درباره منشأ رفتار‌های درمانی در نیاکان انسان نیز در اختیار دانشمندان قرار دهد.

تا آن زمان، این رفتار یکی از اسرار جذاب دنیای حیات وحش باقی می‌ماند؛ جایی که یک حشره کوچک شاید نقشی بسیار بزرگ‌تر از آنچه تصور می‌کنیم، در بقای نزدیک‌ترین خویشاوندان انسان ایفا می‌کند.