کدام جانوران می‌توانند در فضا زنده بمانند؟ موجوداتی که قوانین بقا را به چالش کشیده‌اند

راز بقا: فضا یکی از مرگبارترین محیط‌هایی است که می‌توان تصور کرد. در آنجا تقریباً هیچ اکسیژنی وجود ندارد، فشار هوا نزدیک به صفر است، دما می‌تواند از صد‌ها درجه زیر صفر تا صد‌ها درجه بالای صفر تغییر کند و پرتو‌های کیهانی و فرابنفش نیز به‌طور مداوم به هر موجود زنده‌ای آسیب می‌رسانند.

به گزارش راز بقا، با این شرایط، شاید تصور کنید هیچ جانوری نمی‌تواند حتی چند ثانیه در چنین محیطی دوام بیاورد. اما طبیعت بار دیگر همه را شگفت‌زده کرده است. چند جانور روی زمین وجود دارند که می‌توانند شرایطی را تحمل کنند که برای بیشتر موجودات، مرگ قطعی به همراه دارد.

البته یک نکته مهم وجود دارد؛ هیچ جانوری نمی‌تواند بدون تجهیزات، به‌طور دائمی در فضای باز زندگی کند یا تولیدمثل کند. آنچه دانشمندان آزمایش کرده‌اند، توانایی زنده ماندن در مدت محدود یا تحمل شرایط سخت فضاست، نه تشکیل یک جمعیت پایدار در آن محیط.

تاردیگرید یا خرس آبی؛ قهرمان بی‌رقیب بقا

بدون تردید مشهورترین جانور این فهرست تاردیگرید یا «خرس آبی» است. این جانور میکروسکوپی که تنها حدود نیم میلی‌متر طول دارد، رکورددار تحمل شرایطی است که برای بیشتر موجودات کشنده هستند.

وقتی محیط نامساعد می‌شود، تاردیگرید وارد حالتی به نام کریپتوبیوز می‌شود. در این وضعیت، تقریباً تمام فعالیت‌های زیستی بدنش متوقف می‌شود، میزان آب بدنش به کمتر از چند درصد می‌رسد و متابولیسم آن تقریباً به صفر نزدیک می‌شود.

در سال ۲۰۰۷، مأموریت FOTON-M۳ آژانس فضایی اروپا، گروهی از تاردیگرید‌ها را مستقیماً در معرض خلأ و تابش‌های فضایی قرار داد. بسیاری از آنها پس از بازگشت به زمین دوباره فعال شدند و حتی توانستند تولیدمثل کنند. این نخستین بار بود که یک جانور چندسلولی، پس از قرار گرفتن مستقیم در فضای باز، زنده می‌ماند.

نماتدها؛ کرم‌هایی که از سفر فضایی جان سالم به در بردند

نماتد‌ها یا کرم‌های گرد نیز از جمله موجودات مقاومی هستند که توانسته‌اند شرایط دشوار فضا را تحمل کنند. گونه معروف Caenorhabditis elegans بار‌ها در ایستگاه فضایی بین‌المللی برای مطالعه تأثیر بی‌وزنی بر موجودات زنده مورد استفاده قرار گرفته است.

این کرم‌ها می‌توانند چندین نسل در محیط ایستگاه فضایی زندگی و تولیدمثل کنند، اما اگر مستقیماً در خلأ فضا قرار بگیرند، مانند تاردیگرید مقاومت خارق‌العاده‌ای ندارند. بنابراین، بقای آنها به وجود محیطی محافظت‌شده بستگی دارد.

میگوی آب‌شور؛ استاد خواب طولانی

آرتمیا یا میگوی آب‌شور یکی دیگر از موجودات شگفت‌انگیز است. تخم‌های مقاوم این جانور که به «سیست» معروف هستند، می‌توانند سال‌ها بدون آب و در شرایط بسیار سخت زنده بمانند.

برخی از این تخم‌ها در آزمایش‌های فضایی در برابر تشعشعات و شرایط نامساعد مقاومت قابل‌توجهی نشان داده‌اند. البته خود آرتمیا در حالت فعال نمی‌تواند در فضای باز زنده بماند؛ بلکه این مرحله ویژه از چرخه زندگی اوست که چنین توانایی خارق‌العاده‌ای دارد.

چرا این جانوران زنده می‌مانند؟

راز اصلی در چند ویژگی مشترک نهفته است. این جانوران می‌توانند آب بدن خود را به‌شدت کاهش دهند، مولکول‌هایی تولید کنند که از پروتئین‌ها و غشای سلول‌ها محافظت می‌کنند و در برخی موارد، سازوکار‌های بسیار کارآمدی برای ترمیم آسیب‌های واردشده به DNA دارند.

برای مثال، تاردیگراد پروتئینی به نام Dsup تولید می‌کند که مانند یک سپر، از ماده ژنتیکی در برابر بخشی از آسیب‌های ناشی از پرتو‌های یون‌ساز محافظت می‌کند. همین ویژگی باعث شده است که این جانور به یکی از مهم‌ترین مدل‌های پژوهشی در زیست‌شناسی فضایی تبدیل شود.

آیا این جانوران واقعاً می‌توانند در فضا زندگی کنند؟

پاسخ علمی خیر است. میان «تحمل شرایط فضا» و «زندگی در فضا» تفاوت بزرگی وجود دارد. حتی تاردیگرید نیز برای ادامه زندگی، رشد، تغذیه و تولیدمثل به آب مایع و شرایط مناسب نیاز دارد. اگر برای همیشه در خلأ فضا رها شود، سرانجام از بین خواهد رفت.

بنابراین، تاکنون هیچ جانوری روی زمین شناخته نشده است که بتواند بدون حفاظت، یک چرخه کامل زندگی را در فضای باز بگذراند. با این حال، موجوداتی مانند تاردیگرید، نماتد‌ها و تخم‌های مقاوم آرتمیا نشان داده‌اند که مرز‌های تحمل حیات بسیار فراتر از آن چیزی است که زمانی تصور می‌شد.

این کشفیات تنها برای شناخت این جانوران اهمیت ندارند؛ بلکه به دانشمندان کمک می‌کنند بفهمند حیات تا چه اندازه می‌تواند با شرایط افراطی سازگار شود. شاید همین راز‌های کوچک، روزی مسیر جست‌وجوی حیات در سیاره‌های دیگر یا حتی سفر‌های طولانی انسان به اعماق فضا را هموارتر کنند.