جنگل‌های هیرکانی چگونه از عصر دایناسور‌ها تاکنون زنده مانده‌اند؟

راز بقا: وقتی درباره جنگل‌های هیرکانی صحبت می‌شود، معمولاً این جمله را زیاد می‌شنویم: «این جنگل‌ها از زمان دایناسور‌ها باقی مانده‌اند. اما آیا این ادعا واقعاً درست است؟

به گزارش راز بقا، پاسخ کوتاه این است که هم بله و هم نه. جنگل‌های امروزی هیرکانی دقیقاً همان جنگلی نیستند که دایناسور‌ها در آن قدم می‌زدند، اما بسیاری از گونه‌های گیاهی و ساختار اکولوژیکی آنها، بازمانده جنگل‌هایی هستند که ریشه‌شان به بیش از ۵۰ تا ۱۰۰ میلیون سال پیش می‌رسد. به همین دلیل، دانشمندان از هیرکانی به‌عنوان «موزه زنده گیاه‌شناسی» یا «فسیل زنده یک اکوسیستم» یاد می‌کنند.

زمانی که دایناسور‌ها هنوز بر زمین حکومت می‌کردند

در اواخر دوره کرتاسه، یعنی حدود ۷۰ تا ۱۰۰ میلیون سال پیش، بخش بزرگی از نیمکره شمالی با جنگل‌های پهن‌برگ و مرطوب پوشیده شده بود. در آن دوران هنوز رشته‌کوه البرز به شکل امروزی وجود نداشت و آب‌وهوای زمین بسیار گرم‌تر از امروز بود. درختانی که اجداد راش، ممرز، بلوط، شمشاد، نارون و افرا‌های امروزی محسوب می‌شوند، در این جنگل‌های وسیع رشد می‌کردند.

در آن زمان، دایناسور‌ها ممکن بود در میان جنگل‌هایی زندگی کنند که از نظر ترکیب گیاهی، شباهت‌هایی با اجداد جنگل‌های هیرکانی داشتند؛ اما باید توجه داشت که جنگل امروزی هیرکانی در طول میلیون‌ها سال بار‌ها تغییر کرده، گونه‌هایی را از دست داده و گونه‌های جدیدی را پذیرفته است.

عصر یخبندان؛ آزمونی که بیشتر جنگل‌های جهان در آن شکست خوردند

راز اصلی ماندگاری هیرکانی نه در عصر دایناسورها، بلکه در دوران یخبندان نهفته است.

حدود ۲٫۶ میلیون سال پیش، زمین وارد چرخه‌ای از عصر‌های یخبندان شد. با سرد شدن شدید هوا، بخش بزرگی از اروپا و شمال آسیا زیر لایه‌های ضخیم یخ مدفون شد. بیشتر جنگل‌های باستانی این مناطق نابود شدند یا گونه‌های گیاهی آنها به کلی تغییر کرد.

اما در جنوب دریای خزر شرایط متفاوت بود. دریای خزر مانند یک مخزن بزرگ گرما عمل می‌کرد و رشته‌کوه البرز نیز مانند دیواری عظیم، جلوی نفوذ کامل هوای بسیار سرد شمال را می‌گرفت. این دو عامل باعث شدند که نوار باریکی از جنگل‌های مرطوب در شمال ایران از سرمای کشنده در امان بماند.

به زبان ساده، اگر عصر یخبندان را یک آتش‌سوزی بزرگ برای جنگل‌های نیمکره شمالی تصور کنیم، هیرکانی یکی از معدود پناهگاه‌هایی بود که شعله‌ها هرگز به آن نرسیدند.

فسیل زنده؛ اما نه به معنایی که تصور می‌کنیم

وقتی دانشمندان می‌گویند جنگل‌های هیرکانی «بازمانده عصر دایناسورها» هستند، منظورشان این نیست که تک‌تک درختان امروزی میلیون‌ها سال عمر دارند. درختان راش، ممرز یا بلوط معمولاً چند صد سال بیشتر عمر نمی‌کنند.

آنچه از گذشته باقی مانده، تبار ژنتیکی و اکوسیستم است. برخی از گونه‌های گیاهی هیرکانی از نسل گیاهانی هستند که پیش از عصر یخبندان در سراسر اروپا و غرب آسیا گسترده بودند، اما پس از تغییرات شدید اقلیمی فقط در این منطقه دوام آوردند. به همین دلیل، جنگل‌های هیرکانی را می‌توان نوعی پناهگاه تکاملی دانست؛ جایی که بسیاری از بازماندگان یک دنیای بسیار قدیمی هنوز نفس می‌کشند.

کتاب زنده‌ای از تاریخ زمین

امروز جنگل‌های هیرکانی با قدمتی حدود ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال برای شکل‌گیری اکوسیستم کنونی، یکی از کهن‌ترین جنگل‌های جهان به شمار می‌روند. هرچند نمی‌توان گفت جنگل امروزی بدون تغییر از زمان دایناسور‌ها باقی مانده است، اما می‌توان با اطمینان گفت که ریشه‌های تکاملی آن به دوران زندگی دایناسور‌ها می‌رسد.

شاید به همین دلیل است که قدم زدن در میان مه، راش‌های بلند، شمشاد‌های کهنسال و دره‌های سرسبز هیرکانی، حس سفر در زمان را به انسان می‌دهد. این جنگل‌ها فقط مجموعه‌ای از درختان نیستند؛ آنها بخشی از حافظه زنده سیاره زمین‌اند، میراثی که از دل تغییرات اقلیمی، برخورد صفحات زمین‌ساختی و حتی انقراض دایناسور‌ها جان سالم به در برده و امروز در شمال ایران همچنان به رشد خود ادامه می‌دهد.