۱۴ سال تنهایی برای نجات نجات کاکاپوها؛ داستان مردی که صدها پرندهٔ بی‌پرواز را با قایق به جزیره‌ای دورافتاده برد

راز بقا: در سال ۱۸۹۴، یک طبیعت‌شناس و حافظ محیط‌زیست در نیوزیلند تصمیمی شگفت‌انگیز گرفت: او صدها پرندهٔ بی‌پرواز را با قایق به جزیره‌ای دورافتاده منتقل کرد تا آنها را از شکارچیان مهاجم نجات دهد. سپس خودش نیز ۱۴ سال تقریباً در انزوا در همان جزیره زندگی کرد تا از پرندگان محافظت و جمعیت آنها را زیر نظر بگیرد.

نام او ریچارد هنری (Richard Henry) بود؛ مردی که امروزه از او به‌عنوان یکی از پیشگامان حفاظت از حیات‌وحش و به‌ویژه حفاظت از کاکاپو (kākāpō) یاد می‌شود؛ طوطی‌ای شب‌زی، زمینی و کاملاً بی‌پرواز که امروزه یکی از نادرترین پرندگان جهان است.

این اقدام هنری یکی از نخستین نمونه‌های واقعی چیزی بود که امروزه در زیست‌شناسی حفاظت از آن با عنوان انتقال حفاظتی گونه‌ها یاد می‌شود؛ یعنی جابه‌جایی هدفمند جانوران به زیستگاهی امن‌تر برای جلوگیری از انقراض آنها.

مردی که خطر را زودتر از دیگران دید

ریچارد هنری در سال ۱۸۴۵ در شهرستان کیلدر ایرلند به دنیا آمد و خانواده‌اش بعدها به استرالیا مهاجرت کردند. او در دهه ۱۸۷۰ به نیوزیلند رفت و در نزدیکی دریاچه تِ آنائو در جنوب‌غربی جزیره جنوبی ساکن شد.
هنری در طول زندگی خود شغل‌های مختلفی داشت؛ از شکارچی خرگوش و چوپان گرفته تا قایق‌ساز و راهنما. اما علاقه اصلی او مشاهده و شناخت پرندگان بومی نیوزیلند بود.

او متوجه شد که شکارچیان واردشده به نیوزیلند، از جمله راسوها، فِرِت‌ها و خدنگ‌مانندها، که در ابتدا برای کنترل جمعیت خرگوش‌ها وارد شده بودند، به تهدیدی جدی برای پرندگان بومی تبدیل شده‌اند. کاکاپو به دلیل زندگی روی زمین و ناتوانی در پرواز، یکی از آسیب‌پذیرترین گونه‌ها بود.

هنری بارها درباره این وضعیت هشدار داد، اما بسیاری از مردم حرف‌هایش را جدی نمی‌گرفتند. او تحصیلات دانشگاهی در علوم نداشت و ایده‌هایش در آن زمان غیرمعمول تلقی می‌شد. با این حال، دست از تلاش برنداشت و همچنان بر ایجاد جزایر امن برای پرندگان تأکید می‌کرد.

جزیره‌ای برای نجات پرندگان

سرانجام در سال ۱۸۹۱، دولت نیوزیلند جزیره ریزولوشن (Resolution Island) در منطقه دورافتاده فیوردلند را به‌عنوان ذخیره‌گاه طبیعی تعیین کرد.

سه سال بعد، در سال ۱۸۹۴، ریچارد هنری به‌عنوان سرپرست و نگهبان این جزیره منصوب شد.

وظیفه او ساده به نظر می‌رسید، اما در عمل بسیار دشوار بود: باید کاکاپوها و کیوی‌ها را در سرزمین اصلی پیدا و زنده‌گیری می‌کرد و سپس آنها را با قایق به جزیره‌ای منتقل می‌کرد که هنوز شکارچیان مهاجم به آن نرسیده بودند.

هنری برای پیدا کردن پرندگان در جنگل‌های انبوه از سگ فاکس‌تریر خود به نام لَسی (Lassie) کمک می‌گرفت. سگ پوزه‌بند داشت تا به پرندگان آسیبی نزند و زنگوله‌ای نیز به گردنش بسته شده بود تا هنری بتواند مسیر حرکت او را در جنگل پیدا کند.

در سال‌های بعد، هنری صدها پرنده را به جزیره منتقل کرد. او تقریباً به‌تنهایی در کلبه‌ای کوچک زندگی می‌کرد و در هر شرایط آب‌وهوایی با قایق میان جزیره و سرزمین اصلی رفت‌وآمد داشت.

اما جزیره امن نبود

برای مدتی، برنامه هنری موفق به نظر می‌رسید؛ اما در نهایت مشکل اصلی دوباره خودش را نشان داد. در اوت سال ۱۹۰۰، هنری یک راسوی اهلی‌نشده را در جزیره ریزولوشن مشاهده کرد.

راسوها شناگران بسیار خوبی هستند و توانسته بودند خود را به جزیره برسانند. به این ترتیب، همان شکارچیانی که هنری تلاش کرده بود پرندگان را از آنها دور کند، سرانجام به پناهگاه نیز راه یافتند.

هنری در سال ۱۹۰۸ جزیره را ترک کرد. در آن زمان جمعیت کاکاپوهایی که او با چنین زحمتی ایجاد کرده بود، دوباره رو به کاهش گذاشته بود.

او بعدها در جزیره کاپیتی به‌عنوان محیط‌بان فعالیت کرد و سرانجام در نزدیکی آکلند بازنشسته شد. ریچارد هنری در سال ۱۹۲۹ درگذشت، در حالی که تلاش‌هایش در زمان حیاتش آن‌طور که شایسته بود شناخته نشد.

تلاشی که شکست نخورده بود

اگر فقط به نتیجه کوتاه‌مدت نگاه کنیم، شاید بتوان تلاش هنری را یک شکست دانست. پناهگاه او نتوانست برای همیشه کاکاپوها را نجات دهد.

اما اهمیت واقعی کار او در جای دیگری بود.ایده او برای زنده‌گیری، انتقال با قایق و ایجاد جمعیت‌های جدید در جزایر عاری از شکارچیان بعدها به یکی از مهم‌ترین روش‌های حفاظت از کاکاپو و دیگر گونه‌های در معرض خطر تبدیل شد.

در سال ۱۹۷۵، دهه‌ها پس از مرگ هنری، پژوهشگران هنگام جست‌وجوی کاکاپو در فیوردلند یک نر تنها پیدا کردند. آنها این پرنده را به یاد همان مردی که نخستین تلاش جدی برای حفاظت از این گونه را انجام داده بود، ریچارد هنری نامیدند.

این پرنده بعدها به‌عنوان یکی از بنیان‌گذاران مهم دودمان ژنتیکی جمعیت امروزی کاکاپو شناخته شد. پژوهش‌های ژنومی نیز نشان داده‌اند که این دودمان در طول دوره شدید کاهش جمعیت گونه دوام آورده و در شکل‌گیری تنوع ژنتیکی جمعیت امروزی نقش داشته است.

بازگشت آهسته یک پرنده شگفت‌انگیز

جمعیت کاکاپو در سال ۱۹۹۵ به تنها ۵۱ پرنده کاهش یافته بود. اما با اجرای برنامه‌های دقیق حفاظتی، انتقال پرندگان به جزایر عاری از شکارچیان، کنترل تهدیدها و مدیریت علمی جمعیت، وضعیت این گونه به‌تدریج تغییر کرد.

بر اساس اطلاعات منتشرشده در اوایل سال ۲۰۲۶، تعداد کاکاپوهای زنده به ۲۳۶ فرد رسیده است و برنامه‌های تولیدمثل و حفاظت همچنان ادامه دارد.

ریچارد هنری هرگز فرصت ندید نتیجه تلاش‌هایش را مشاهده کند. او صدها پرنده را با قایق به مکانی امن‌تر منتقل کرد، ۱۴ سال تقریباً در تنهایی در جزیره‌ای دورافتاده زندگی کرد و در نهایت در حالی از دنیا رفت که احتمالاً تصور می‌کرد تلاشش شکست خورده است.

اما بیش از یک قرن بعد، مشخص شده است که او بسیار جلوتر از زمان خود فکر می‌کرد.

امروز روش‌هایی که هنری در سال ۱۸۹۴ با ابتدایی‌ترین امکانات به کار گرفت، از پایه‌های مهم حفاظت مدرن از گونه‌های در معرض انقراض به شمار می‌روند.