زرافه‌ها واقعاً می‌توانند جمع و تفریق کنند؟ آزمایشی عجیب که هوش عددی آنها را فاش کرد

راز بقا: زرافه معمولاً برای ما حیوانی نیست که وقتی حرف از هوش می‌شود، در ردیف اول قرار بگیرد.

تصویر آشنای آن، حیوانی آرام است که بیشتر وقتش را صرف کندن برگ‌های درختان می‌کند؛ گردنش را بالا می‌برد، زبان بلندش را دور شاخه می‌پیچد و دوباره سراغ درخت بعدی می‌رود.

ولی زندگی یک زرافه فقط به پیدا کردن برگ ختم نمی‌شود. برای حیوانی که در محیطی با منابع غذایی پراکنده زندگی می‌کند، تشخیص اینکه کدام منبع ارزش بیشتری دارد می‌تواند اهمیت داشته باشد. همین موضوع سال‌هاست توجه پژوهشگران رفتار حیوانات را جلب کرده است.

زرافه‌ها می‌توانند مقدارهای مختلف غذا را از هم تشخیص دهند. حالا یک مطالعه تازه یک قدم جلوتر رفته و پرسیده است: آیا زرافه می‌تواند دو مقدار را که در زمان‌های مختلف دیده، در ذهن با هم ترکیب کند؟

آزمایش ساده به نظر می‌رسد، اما پاسخ آن به یکی از پرسش‌های جالب درباره ذهن حیوانات مربوط می‌شود.

ماجرای چند تکه هویج

چهار زرافه ساکن باغ‌وحش بارسلونا در این آزمایش شرکت کردند. پژوهشگران ابتدا مقداری غذا را در معرض دید حیوان قرار می‌دادند. سپس مقدار دیگری به یکی از گزینه‌ها اضافه می‌شد؛ در نهایت زرافه باید انتخاب می‌کرد کدام گزینه غذای بیشتری دارد.

نکته اصلی اینجا بود که حیوان نمی‌توانست در لحظه انتخاب، همه مراحل را دوباره ببیند.

اگر در مرحله اول دو تکه غذا دیده بود و بعد دو تکه دیگر به همان مجموعه اضافه می‌شد، برای انتخاب درست باید اطلاعات مربوط به مقدار اول را در ذهن نگه می‌داشت و آن را با مقدار دوم ترکیب می‌کرد.

این همان بخشی است که پژوهشگران را به فکر «جمع» انداخته است.

البته نه جمع به معنای چیزی که در مدرسه یاد گرفته‌ایم. زرافه نه عدد می‌دید، نه علامت «+» و نه قرار بود پاسخ را به زبان بیاورد. آنچه آزمایش می‌سنجید، توانایی حیوان در ترکیب ذهنی مقدارها بود.

نتیجه هم برای همه چهار زرافه یکسان نبود.

دو حیوان توانستند در آزمون ترکیب مقدارها عملکردی بهتر از چیزی داشته باشند که صرفاً از انتخاب تصادفی انتظار می‌رود. دو زرافه دیگر چنین عملکرد روشنی نشان ندادند.

همین تفاوت کوچک، یکی از دلایلی است که پژوهشگران با احتیاط درباره نتایج صحبت می‌کنند.

زرافه‌ها پیش از این هم ما را غافلگیر کرده بودند

این نخستین باری نیست که زرافه‌ها در آزمایش‌های مربوط به مقدار غذا ظاهر می‌شوند.

در پژوهش‌های قبلی، زرافه‌ها توانسته بودند بین مجموعه‌های غذایی با مقدار متفاوت تمایز بگذارند. به زبان ساده، اگر دو گزینه روبه‌روی آنها قرار می‌گرفت، در شرایط مناسب می‌توانستند تشخیص دهند کدام‌یک غذای بیشتری دارد.

در نگاه اول شاید این توانایی چندان عجیب نباشد. بسیاری از حیوانات می‌توانند بین مقدار کم و زیاد تمایز بگذارند.

مسئله از جایی جالب می‌شود که مقدارها دیگر همزمان جلوی چشم حیوان نباشند.

در این حالت، حیوان باید چیزی از اطلاعات قبلی را در حافظه نگه دارد. این همان چیزی است که مطالعه جدید تلاش کرده بررسی کند.

پژوهشگران برای همین، آزمایش‌های مختلفی طراحی کردند تا ببینند آیا زرافه‌ها فقط به ظاهر یک ظرف واکنش نشان می‌دهند یا واقعاً می‌توانند اطلاعات مربوط به مقدار را با هم ترکیب کنند.

نتیجه نشان داد دست‌کم در دو زرافه، توضیح رفتار با یک انتخاب ساده و تصادفی چندان قانع‌کننده نیست.

ولی تفریق، داستان دیگری داشت

اگر زرافه‌ها واقعاً می‌توانند مقدارها را با هم ترکیب کنند، سؤال بعدی طبیعی بود: آیا می‌توانند برعکس این کار را هم انجام دهند؟

یعنی اگر مقداری از یک مجموعه کم شود، بفهمند چه مقدار باقی مانده است؟

پژوهشگران این موضوع را هم آزمایش کردند.

اینجا دیگر نتیجه به نفع زرافه‌ها نبود. عملکرد آنها در آزمون‌هایی که نیازمند جدا کردن یا کم کردن مقدار بود، به سطحی نرسید که بتوان از وجود توانایی مشابه با آزمون ترکیب مقدارها صحبت کرد.

بنابراین عبارت «زرافه‌ها جمع و تفریق می‌کنند» اگر بدون توضیح استفاده شود، تصویر اشتباهی به مخاطب می‌دهد.

آنچه فعلاً می‌دانیم این است که بعضی از زرافه‌ها در شرایط آزمایشگاهی توانسته‌اند مقدارهایی را که در زمان‌های مختلف دیده‌اند، به شکلی ذهنی با هم ترکیب کنند؛ اما در همین مطالعه، شواهد مشابهی برای تفریق به دست نیامد.

این تفاوت اتفاقاً ارزش علمی یافته را بیشتر می‌کند. اگر حیوان در همه آزمون‌ها فقط به دنبال یک نشانه ساده می‌گشت، انتظار نداشتیم بین دو نوع مسئله چنین تفاوتی دیده شود.

چرا یک زرافه باید به مقدار غذا اهمیت بدهد؟

برای پیدا کردن پاسخ، لازم نیست زرافه را به یک ریاضی‌دان تبدیل کنیم.

یک زرافه در طبیعت با مسئله‌ای بسیار ساده‌تر روبه‌روست: کجا غذا بیشتر است؟

غذا همیشه به یک اندازه در دسترس نیست. بعضی درختان برگ‌های بیشتری دارند و بعضی کمتر. گاهی یک بخش از زیستگاه منابع غذایی بهتری دارد و گاهی حیوان باید مسافت بیشتری را برای پیدا کردن غذای مناسب طی کند.

توانایی تشخیص مقدار، حتی اگر به شکل یک محاسبه آگاهانه نباشد، می‌تواند در چنین شرایطی مفید باشد.

به همین دلیل، دانشمندان مدت‌هاست بررسی می‌کنند که حیوانات مختلف چگونه «کمیت» را درک می‌کنند.

این توانایی محدود به پستانداران بزرگ هم نیست. پرندگان، نخستی‌ها و حتی بعضی جانوران بسیار دورتر از ما در درخت تکاملی، توانایی‌هایی برای تشخیص تعداد یا مقدار نشان داده‌اند.

پس شاید آنچه ما به عنوان «ریاضی» می‌شناسیم، در طبیعت ابتدا شکل بسیار ساده‌تری داشته باشد: تشخیص تفاوت میان چند گزینه و استفاده از این تفاوت برای تصمیم‌گیری.

یک آزمایش کوچک با یک سؤال بزرگ

اهمیت مطالعه زرافه‌ها دقیقاً در همین جاست.

دانشمندان نمی‌خواهند ثابت کنند زرافه‌ها در مدرسه‌ای خیالی نشسته‌اند و جدول ضرب حفظ می‌کنند. مسئله این است که بفهمند توانایی‌های عددی چگونه می‌توانند در مغز جانورانی با ساختارهای متفاوت شکل گرفته باشند.

اگر یک حیوان بتواند مقدارهای مختلف را تشخیص دهد، آنها را در حافظه نگه دارد و بعد از ترکیب اطلاعات قبلی و جدید تصمیم بگیرد، دیگر با یک مقایسه کاملاً ساده روبه‌رو نیستیم.

البته فاصله زیادی میان این توانایی و ریاضیات انسانی وجود دارد.

انسان می‌تواند «چهار» را بدون وجود چهار شیء در مقابلش تصور کند. می‌تواند نماد ۴ را روی کاغذ بنویسد، آن را با عددهای دیگر ترکیب کند و یک مسئله انتزاعی را حل کند.

هیچ‌کدام از اینها در مطالعه زرافه‌ها نشان داده نشده است.

آنچه دیده شده، بسیار ابتدایی‌تر اما از نظر شناخت حیوانی مهم است.

چرا فقط چهار زرافه؟

این هم یکی از نکاتی است که در انتشار چنین خبری نباید پنهان شود.

نمونه این مطالعه بسیار کوچک بود: فقط چهار زرافه.

بنابراین نمی‌توان نتیجه گرفت که «زرافه‌ها» به طور کلی چنین توانایی‌ای دارند. ممکن است تفاوت‌های فردی میان حیوانات زیاد باشد؛ همان‌طور که در همین آزمایش هم دو زرافه عملکرد بهتری از دو زرافه دیگر داشتند.

از طرف دیگر، آزمایش در باغ‌وحش انجام شده و نه در دشت‌های آفریقا.

زرافه‌های باغ‌وحش محیطی کنترل‌شده‌تر دارند و با انسان‌ها نیز تعامل بیشتری دارند. بنابراین هنوز مشخص نیست همین عملکرد را بتوان در شرایط طبیعی و میان جمعیت‌های مختلف زرافه هم مشاهده کرد یا نه.

پژوهش‌های بعدی باید روی تعداد بیشتری از حیوانات و در شرایط متفاوت انجام شود.

اما در پژوهش‌های شناختی، گاهی یک آزمایش کوچک هم می‌تواند سؤال بزرگی را باز کند.

این مطالعه دقیقاً چنین نقشی دارد.

آیا این یعنی زرافه‌ها باهوش‌تر از چیزی هستند که فکر می‌کردیم؟

احتمالاً بهتر است سؤال را این‌طور مطرح کنیم:

ما درباره ذهن زرافه‌ها کمتر از چیزی می‌دانیم که تصور می‌کنیم.

هوش یک جدول رتبه‌بندی نیست که بتوان حیوانات را از یک تا صد مرتب کرد.

یک حیوان ممکن است در حل یک مسئله فوق‌العاده باشد و در مسئله‌ای دیگر عملکرد ضعیفی داشته باشد. پرنده‌ای که مسیرهای طولانی مهاجرت را به خاطر می‌سپارد، الزاماً در آزمون دیگری که برای یک حیوان دیگر ساده است موفق نیست.

زرافه هم همین‌طور است.

آنچه برای دانشمندان اهمیت دارد این نیست که ثابت کنند زرافه «باهوش» است. آنها می‌خواهند بدانند این حیوان چگونه اطلاعات را دریافت، ذخیره و برای تصمیم‌گیری استفاده می‌کند.

و آزمایش هویج‌ها سرنخ جالبی در این زمینه به دست داده است.

یک قدم کوچک به سوی فهم ذهن حیوانات

سال‌ها تصور می‌شد توانایی‌های پیچیده شناختی عمدتاً ویژگی نخستی‌هاست؛ حیواناتی که از نظر تکاملی به ما نزدیک‌ترند.

اما هرچه پژوهش‌های بیشتری روی گونه‌های مختلف انجام می‌شود، تصویر پیچیده‌تر می‌شود.

کلاغ‌ها، طوطی‌ها، فیل‌ها، دلفین‌ها و حتی بعضی ماهی‌ها در آزمایش‌های شناختی رفتارهایی نشان داده‌اند که زمانی تصور نمی‌کردیم در آنها وجود داشته باشد.

زرافه هم حالا یک قطعه دیگر به این پازل اضافه کرده است.

نه به این دلیل که ناگهان مشخص شده «ریاضی بلد است»، بلکه چون نشان داده ذهن این حیوان می‌تواند اطلاعات مربوط به مقدار را پیچیده‌تر از یک نگاه ساده به ظرف غذا پردازش کند.

شاید در طبیعت اصلاً لازم نباشد زرافه بداند «دو به علاوه دو می‌شود چهار».

کافی است بداند چیزی که الان می‌بیند، با چیزی که لحظه‌ای قبل دیده، ارتباط دارد.

همین توانایی کوچک می‌تواند برای یک حیوان گرسنه، تفاوت میان انتخاب خوب و انتخاب بد باشد.

و شاید به همین دلیل است که پشت آن چهره آرام و گردن بلند، ذهنی بسیار پیچیده‌تر از تصویری که معمولاً از زرافه داریم پنهان شده است.

منابع:

• Scientific Reports / Nature (2026) — پژوهش اصلی درباره توانایی زرافه‌ها در ترکیب و تفکیک مقدارها.

• University of Barcelona (2026) — گزارش پژوهشگران دانشگاه بارسلونا درباره نتایج آزمایش.

• National Geographic (2026) — گزارش مستقل درباره توانایی‌های عددی زرافه‌ها و محدودیت تعبیر «جمع».

• Smithsonian Magazine (2026) — گزارش درباره عملکرد متفاوت زرافه‌ها در آزمون ترکیب و تفکیک مقدار.

• Scientific Reports (2023) — پژوهش پیشین درباره استفاده زرافه‌ها از اطلاعات آماری در تصمیم‌گیری.

• Animal Cognition / PubMed — مطالعات قبلی درباره تشخیص مقدار غذا در زرافه‌ها.