معدن‌کاران به دنبال طلا بودند، اما به گنجینه‌ای ۳۹ هزار ساله رسیدند؛ مومیایی کرگدن عصر یخبندان!

راز بقا: در شمال‌شرقی سیبری، جایی که زمین برای بخش بزرگی از سال در سرمای شدید گرفتار است، معدن‌کارانی که برای استخراج طلا لایه‌های خاک را کنار می‌زدند، با کشفی روبه‌رو شدند که ارزش علمی آن از هر گنجینه معدنی فراتر می‌رفت: بقایای یک کرگدن پشمالو که نزدیک به ۳۹ هزار سال در دل زمین باقی مانده بود. بخش بزرگی از بدن این جانور، از جمله پوست و قسمت‌هایی از بافت‌های نرم، حفظ شده بود؛ فرصتی کم‌نظیر برای بازسازی بخشی از زندگی در عصر یخبندان.

کشفی اتفاقی در معدن طلای سیبری

ماجرا در ژوئن ۲۰۰۷ آغاز شد؛ زمانی که معدن‌کاران در یک معدن طلا در نزدیکی چرسکی، در جمهوری ساخا در شمال‌شرقی روسیه، مشغول کنار زدن رسوبات قدیمی بودند. در میان لایه‌های زمین، بقایای جانوری آشکار شد که هزاران سال پیش در این منطقه زندگی می‌کرد.

این جانور یک کرگدن پشمالو با نام علمی Coelodonta antiquitatis بود؛ گونه‌ای منقرض‌شده که در دوره پلیستوسن در بخش‌هایی از اروپا و آسیا زندگی می‌کرد.

آنچه این کشف را از پیدا شدن استخوان‌های معمولی متمایز می‌کرد، میزان قابل‌توجه حفظ‌شدگی بدن بود. پژوهشگران در بررسی‌های خود دریافتند که بخش بزرگی از سمت چپ بدن جانور همراه با پوست باقی مانده است. پوست سر و گوش، اندام‌های حرکتی، جمجمه، دو شاخ و فک پایین نیز از جمله بخش‌های حفظ‌شده بودند.

این نمونه در مقاله‌ای پژوهشی که سال ۲۰۱۱ در مجله علمی Quaternary Science Reviews منتشر شد، به‌طور مفصل بررسی شد.

چگونه بدن یک کرگدن پس از ۳۹ هزار سال هنوز باقی مانده بود؟

در شرایط معمول، پس از مرگ یک جانور، بافت‌های نرم به‌تدریج تجزیه می‌شوند و معمولاً استخوان‌ها و دندان‌ها شانس بیشتری برای باقی ماندن دارند. اما در مناطق سرد سیبری، شرایط متفاوت است.

لایه‌های زمین که برای مدت طولانی یخ‌زده باقی می‌مانند، می‌توانند سرعت فعالیت بسیاری از میکروارگانیسم‌های تجزیه‌کننده را کاهش دهند. در نتیجه، گاهی بدن جانوران باستانی نه‌فقط به شکل استخوان، بلکه همراه با پوست، مو و بخش‌هایی از اندام‌های داخلی حفظ می‌شود.

به این نوع بقایای طبیعی که بخش قابل‌توجهی از بافت‌های بدن در آن‌ها باقی مانده است، گاهی «مومیایی طبیعی» گفته می‌شود. این اصطلاح به معنای مومیایی‌کردن عمدی بدن نیست؛ بلکه نتیجه شرایط محیطی ویژه‌ای است که روند تجزیه را کند کرده‌اند.

کرگدن کشف‌شده در نزدیکی چرسکی نیز نمونه‌ای از همین حفظ‌شدگی استثنایی بود. البته تمام بدن آن سالم نمانده بود و بیشتر اندام‌های داخلی از بین رفته بودند؛ اما باقی ماندن معده، روده‌ها و محتویات آن‌ها اطلاعات ارزشمندی در اختیار پژوهشگران گذاشت.

راز مهمی که در معده کرگدن پنهان شده بود

اهمیت این کشف تنها به ظاهر شگفت‌انگیز بقایا یا قدمت آن‌ها محدود نمی‌شد. بخشی از داستان زندگی این جانور در جایی حفظ شده بود که شاید کمتر کسی انتظارش را داشت: محتویات دستگاه گوارش.

پژوهشگران با بررسی محتویات معده و مطالعه گرده‌های گیاهی و هاگ‌های موجود در آن توانستند سرنخ‌هایی درباره رژیم غذایی کرگدن به دست آورند.

نتایج بررسی نشان داد که علف‌ها و گیاهانی از گروه درمنه، از اجزای مهم غذای این جانور بوده‌اند. درمنه به گروهی از گیاهان تعلق دارد که برخی از گونه‌های آن در محیط‌های باز، خشک و سرد رشد می‌کنند.

این یافته به دانشمندان کمک کرد تا تصویری دقیق‌تر از پوشش گیاهی منطقه در ده‌ها هزار سال پیش ترسیم کنند. محتوای معده یک جانور باستانی می‌تواند اطلاعاتی درباره گیاهانی ارائه دهد که در محیط زندگی او وجود داشته‌اند؛ اطلاعاتی که از روی استخوان‌ها به‌تنهایی به دست نمی‌آیند.

به بیان دیگر، این کرگدن فقط نشانه‌ای از وجود یک گونه منقرض‌شده نبود؛ بقایای آن سرنخی از اکوسیستمی بود که در گذشته در شمال‌شرقی سیبری وجود داشت.

کرگدن پشمالو چه جانوری بود؟

کرگدن پشمالو با نام علمی Coelodonta antiquitatis یکی از پستانداران بزرگ گیاه‌خوار عصر یخبندان بود. بدن تنومند، پوشش ضخیم مو و شاخ‌های برجسته از ویژگی‌های شاخص آن به شمار می‌رفتند.

این جانور در بخش‌هایی از اوراسیا زندگی می‌کرد و برای زیستن در محیط‌های سرد سازگاری داشت. برخلاف تصور رایج، سرزمین‌های عصر یخبندان همه‌جا زیر لایه‌های عمیق برف و یخ قرار نداشتند. در بخش‌هایی از شمال اوراسیا، دشت‌های سرد و نسبتاً خشک با پوشش گیاهی مناسب وجود داشتند که می‌توانستند غذای جانوران بزرگ گیاه‌خواری مانند کرگدن پشمالو را تأمین کنند.

این گونه سرانجام منقرض شد؛ اما علت و زمان ناپدید شدن جمعیت‌های مختلف آن را نمی‌توان به یک عامل ساده محدود کرد. تغییرات اقلیمی و دگرگونی زیستگاه‌ها از موضوعات مهم در پژوهش‌های مربوط به انقراض پستانداران بزرگ اواخر پلیستوسن هستند.

دانشمندان چگونه قدمت این کرگدن را تعیین کردند؟

ظاهر باستانی یک نمونه به‌تنهایی برای تعیین سن دقیق آن کافی نیست. برای تخمین قدمت کرگدن کشف‌شده در معدن طلای سیبری، پژوهشگران از روش تاریخ‌گذاری رادیوکربن استفاده کردند.

در این روش، مقدار ایزوتوپ رادیواکتیو کربن-۱۴ در مواد آلی بررسی می‌شود تا زمان تقریبی مرگ موجود زنده برآورد شود. نتیجه آزمایش روی قطعه‌ای از دنده این کرگدن، قدمتی برابر با ۳۹ هزار و ۱۴۰ سال، با خطای حدود ۳۹۰ سال، پیش از زمان مرجع آزمایش به دست داد.

این عدد نشان می‌دهد که جانور در اواخر دوره پلیستوسن زندگی می‌کرد؛ دوره‌ای که بخش بزرگی از تاریخ آن با چرخه‌های سرد و گرم‌شدن اقلیم زمین همراه بود.

چرا این کشف برای شناخت عصر یخبندان اهمیت دارد؟

استخوان‌ها و دندان‌های جانوران منقرض‌شده اطلاعات زیادی درباره اندازه بدن، ساختار اسکلتی و برخی ویژگی‌های زیستی آن‌ها ارائه می‌کنند. اما وقتی پوست، مو یا محتویات دستگاه گوارش نیز حفظ شده باشد، امکان بررسی پرسش‌های بیشتری فراهم می‌شود.

دانشمندان می‌توانند از چنین نمونه‌هایی برای مطالعه رژیم غذایی، محیط زیست گذشته و برخی ویژگی‌های زیستی جانوران استفاده کنند. در مواردی که کیفیت و شرایط نمونه اجازه دهد، پژوهش‌های تخصصی دیگری نیز ممکن است اطلاعاتی درباره بافت‌ها و مواد ژنتیکی باقی‌مانده فراهم کنند.

البته هر نمونه محدودیت‌های خاص خود را دارد و نمی‌توان از یک جانور به‌تنهایی تمام شرایط اقلیمی یا رفتار یک گونه را بازسازی کرد. ارزش این بقایا زمانی بیشتر می‌شود که نتایج بررسی آن‌ها با شواهد زمین‌شناسی، گرده‌های گیاهی و دیگر فسیل‌های همان منطقه مقایسه شود.

گنج واقعی معدن‌کاران چه بود؟

معدن‌کاران برای استخراج طلا زمین را می‌شکافتند؛ اما در میان رسوبات قدیمی به بقایای جانوری رسیدند که مدت‌ها پیش از شکل‌گیری جهان امروزی در دشت‌های سرد سیبری زندگی می‌کرد.

این کرگدن دیگر نمی‌توانست حرکت کند یا از محیط اطرافش تغذیه کند، اما بخشی از بدنش به شکلی استثنایی باقی مانده بود تا هزاران سال بعد، پژوهشگران بتوانند درباره زندگی و محیط زیست آن تحقیق کنند.

داستان این کشف یادآوری می‌کند که زمین تنها ذخایر معدنی را در خود پنهان نمی‌کند. لایه‌های آن گاهی آرشیوی طبیعی از تاریخ حیات هستند؛ آرشیوی که در آن، حتی بقایای یک جانور می‌تواند اطلاعاتی درباره جهان ازدست‌رفته عصر یخبندان آشکار کند.

در این ماجرا، هدف معدن‌کاران طلا بود؛ اما یافته‌ای که به دست آمد، پنجره‌ای به گذشته‌ای نزدیک به ۴۰ هزار سال پیش گشود.

منبع: Boeskorov, G. G., et al. (2011). Woolly rhino discovery in the lower Kolyma River. Quaternary Science Reviews, 30(17–18), 2262–2272. DOI: 10.1016/j.quascirev.2011.02.010