آخوندک عجیب زاگرس؛ حشره‌ای که ۱۰ سال پس از کشف، گونه‌ای تازه از آب درآمد!

راز بقا: در جنگل‌های بلوط زاگرس، در استان لرستان، گونه‌ای از آخوندک‌ها زندگی می‌کند که تفاوت‌هایش با خویشاوندان شناخته‌شده تا سال‌ها از دید دانشمندان پنهان مانده بود. این حشره که Rivetina archibaldi نام‌گذاری شده، در سال ۲۰۲۶ به‌عنوان گونه‌ای جدید برای علم معرفی شد؛ درحالی‌که نمونه‌ای از آن حدود یک دهه پیش در نزدیکی پل‌دختر جمع‌آوری شده بود.

برخلاف آخوندک‌های سبزرنگی که بیشتر مردم می‌شناسند، این گونه بدنی خاکستری متمایل به قهوه‌ای دارد و از گروه آخوندک‌های زمین‌زی است. کشف آن فقط به شناسایی یک حشره تازه محدود نمی‌شود؛ این یافته نشان می‌دهد که حتی در زیستگاه‌های شناخته‌شده ایران، هنوز جزئیات مهمی از تنوع جانوری منتظر کشف و بررسی علمی است.

آخوندکی که در زاگرس پنهان مانده بود

در نگاه اول، ممکن است این حشره تفاوت چندانی با دیگر آخوندک‌های قهوه‌ای‌رنگ نداشته باشد. اما در علم جانورشناسی، شباهت ظاهری همیشه به معنای تعلق به یک گونه نیست. گاهی تفاوت‌هایی ظریف در شکل بدن، نسبت اندام‌ها یا ساختارهای اختصاصی، مرز میان دو گونه را مشخص می‌کنند؛ تفاوت‌هایی که تشخیص آن‌ها به بررسی دقیق و مقایسه با نمونه‌های شناخته‌شده نیاز دارد.

ماجرای Rivetina archibaldi از جنگل‌های بلوط لرستان آغاز شد؛ جایی که پژوهشگران هنگام بررسی آخوندک‌های منطقه با نمونه‌هایی روبه‌رو شدند که ویژگی‌هایشان با گونه‌های شناخته‌شده این گروه مطابقت کامل نداشت.

این حشره به جنس Rivetina تعلق دارد؛ گروهی از آخوندک‌ها که عمدتاً روی زمین زندگی می‌کنند و گونه‌های آن در بخش‌هایی از خاورمیانه، آسیای غربی و مناطق پیرامون مدیترانه پراکنش دارند. بااین‌حال، نمونه‌های لرستانی ویژگی‌هایی داشتند که آن‌ها را از گونه‌های مشابه متمایز می‌کرد.

نتیجه بررسی‌ها در ۱۲ ژوئن ۲۰۲۶ در مجله علمی Journal of Orthoptera Research منتشر شد و این آخوندک به‌عنوان گونه‌ای جدید برای علم معرفی شد.

چرا شناسایی این آخوندک حدود یک دهه طول کشید؟

یکی از نکات جالب این کشف، فاصله زمانی میان جمع‌آوری نمونه و معرفی رسمی گونه است.

بر اساس گزارش مربوط به این پژوهش، یک نمونه نر از این آخوندک در ژوئن ۲۰۱۶ در جنگلی از بلوط‌های زاگرس، در نزدیکی پل‌دختر و در ارتفاع ۱۱۲۸ متری از سطح دریا جمع‌آوری شده بود. بااین‌حال، تاریخ یافتن یک جانور با تاریخ شناسایی و توصیف رسمی آن به‌عنوان گونه‌ای جدید یکسان نیست.

برای آنکه پژوهشگران بتوانند گونه‌ای را به‌طور علمی معرفی کنند، باید نشان دهند که ویژگی‌های آن با گونه‌های پیش‌تر توصیف‌شده تفاوت دارد. در این مطالعه، شکل ظاهری بدن و ساختارهای تشخیصی، از جمله اندام‌های تناسلی نر، بررسی شدند و نمونه‌ها با گونه‌های شناخته‌شده ایران و مناطق همسایه مقایسه شدند.

پژوهشگران همچنین نمونه‌های نابالغ را جمع‌آوری و در شرایط آزمایشگاهی تا بلوغ پرورش دادند تا ویژگی‌های مراحل مختلف رشد و شکل نهایی بدن آن‌ها را بررسی کنند.

به این ترتیب، آنچه در ابتدا ممکن بود یک آخوندک معمولی به نظر برسد، با بررسی دقیق‌تر به گونه‌ای مستقل تبدیل شد؛ گونه‌ای که پیش از انتشار پژوهش، نام علمی جداگانه‌ای نداشت.

آخوندک آرچیبالدی چه ظاهری دارد؟

Rivetina archibaldi برخلاف تصویر رایج از آخوندک‌های سبزرنگی که روی برگ‌ها کمین می‌کنند، بدنی با رنگ‌های خاکستری و قهوه‌ای دارد. این رنگ‌آمیزی با محیط زمینی و پوشش طبیعی زیستگاهش سازگار به نظر می‌رسد؛ هرچند برای نتیجه‌گیری دقیق درباره نقش استتار آن، به پژوهش رفتاری اختصاصی نیاز داریم.

طول بدن نرها به‌طور میانگین حدود ۵۵٫۵ میلی‌متر گزارش شده است. ماده‌ها نیز بدنی نسبتاً تنومندتر دارند و طول بدن آن‌ها در اندازه‌گیری‌های پژوهش حدود ۵۶ میلی‌متر بوده است.

یکی از ویژگی‌های قابل توجه این گونه، کوتاه‌بودن بال‌هاست. بال‌های ماده‌ها به‌ویژه کوتاه‌اند و بال‌های نرها نیز به انتهای شکم نمی‌رسند. بنابراین، نباید ظاهر این جانور را با تصویر آخوندک‌های بال‌بلندی که در باغ‌ها و مزارع دیده می‌شوند، یکسان فرض کرد.

در شناسایی این گونه، تنها رنگ بدن یا اندازه آن تعیین‌کننده نبود. پژوهشگران نسبت بخش‌های مختلف بدن و ساختارهای تشخیصی را نیز بررسی کردند؛ جزئیاتی که برای مخاطب عادی ممکن است به‌سختی قابل مشاهده باشند، اما در طبقه‌بندی علمی اهمیت زیادی دارند.

نام این آخوندک از کجا آمده است؟

نام علمی Rivetina archibaldi به افتخار جورج آرچیبالد انتخاب شده است؛ چهره‌ای شناخته‌شده در حفاظت از حیات‌وحش که بخش بزرگی از فعالیت‌های حرفه‌ای خود را به حفاظت از درناها و دیگر پرندگان اختصاص داده است.

این نام‌گذاری یادآور نکته‌ای جالب در دنیای علم است: نام علمی گونه‌ها همیشه توصیف‌کننده رنگ، شکل یا محل زندگی آن‌ها نیست. گاهی پژوهشگران نام فردی را انتخاب می‌کنند که خدمات برجسته‌ای به علم، شناخت تنوع زیستی یا حفاظت از طبیعت داشته است.

در این مورد، نام گونه جدید به فعالیت‌های چنددهه‌ای آرچیبالد در حفاظت از پرندگان، به‌ویژه درناها، اشاره دارد؛ موضوعی که در توضیح نام‌گذاری رسمی گونه آمده است.

کشف یک آخوندک تازه چه چیزی درباره طبیعت ایران می‌گوید؟

اهمیت این کشف فقط در اضافه‌شدن نام یک گونه به فهرست جانوران شناخته‌شده نیست. پژوهشگران تأکید کرده‌اند که بخش‌هایی از ایران، به‌ویژه مناطقی که از نظر جانورشناسی کمتر بررسی شده‌اند، هنوز ظرفیت بالایی برای کشف و توصیف گونه‌های جدید دارند.

آخوندک‌های جنس Rivetina از نظر ظاهری شباهت زیادی به یکدیگر دارند. همین شباهت می‌تواند باعث شود گونه‌های متفاوت در بررسی‌های اولیه با یکدیگر اشتباه گرفته شوند؛ به‌خصوص زمانی که نمونه‌ها محدود باشند یا اطلاعات کافی درباره پراکنش و ویژگی‌های آن‌ها وجود نداشته باشد.

جنگل‌های بلوط زاگرس نیز فقط زیستگاه پستانداران بزرگ و پرندگان شاخص نیستند. در کنار گونه‌های شناخته‌شده، مجموعه بزرگی از حشرات و بی‌مهرگان در این زیست‌بوم زندگی می‌کنند که شناخت علمی آن‌ها هنوز کامل نشده است.

البته کشف Rivetina archibaldi به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که این گونه در معرض خطر انقراض قرار دارد یا فقط در یک نقطه از لرستان زندگی می‌کند. برای تعیین پراکنش واقعی آن، به بررسی‌های میدانی بیشتر نیاز است.

آنچه این پژوهش نشان می‌دهد، ساده اما مهم است: شناخت تنوع زیستی یک منطقه تنها با مشاهده حیوانات بزرگ و مشهور کامل نمی‌شود. گاهی یک حشره کوچک در میان برگ‌های خشک و خاک جنگل، پرسشی تازه درباره تنوع حیات در یکی از زیست‌بوم‌های مهم ایران پیش روی دانشمندان می‌گذارد.

منابع:
1. Kolnegari, M., Handal, E. & Zare Khormizi, M. (2026). Rivetina archibaldi sp. nov. (Mantodea, Rivetinidae), a new praying mantis from the Zagros oak forests of Iran. Journal of Orthoptera Research, 35(2), 283–292.
https://doi.org/10.3897/jor.35.174839
2. نسخه آزاد مقاله و اطلاعات کتاب‌شناختی در مخزن Zenodo:
https://zenodo.org/records/20686852
3. گزارش خبری درباره کشف گونه، جزئیات محل جمع‌آوری نمونه و ویژگی‌های ظاهری:
https://westernmorning.news/2026/10/16/new-praying-mantis-species-discovered-hiding-in-plain-sight-in-iran/