گیاهی که ۸۷ سال گم شده بود؛ گیاهی که بعد از ۸۷ سال در زاگرس پیدا شد چه نام دارد؟

راز بقا: یک گیاه بسیار نادر که ۸۷ سال هیچ نمونه‌ای از آن در طبیعت پیدا نشده بود، دوباره در زاگرس دیده شد. پژوهشگران در شهرستان کوهرنگ استان چهارمحال‌وبختیاری موفق به یافتن دوباره Nepeta koeieana شده‌اند؛ گونه‌ای بومی و بسیار محدود که پس از دهه‌ها بی‌خبری، حتی احتمال انقراض آن مطرح شده بود. اما بازگشت این گیاه یک خبر کاملاً خوشحال‌کننده نیست؛ بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد جمعیت باقی‌مانده آن بسیار کوچک و محدود است و پژوهشگران آن را در رده بحرانی (CR) قرار داده‌اند.

گیاهی که تصور می‌شد دیگر وجود ندارد

داستان Nepeta koeieana از دهه ۱۹۴۰ آغاز می‌شود؛ زمانی که این گونه برای نخستین بار از غرب ایران ثبت و توصیف شد. پس از آن، برای ۸۷ سال نمونه‌ای تازه از آن در طبیعت ثبت نشد.

در گیاه‌شناسی، چنین فاصله‌ای اهمیت زیادی دارد. وقتی یک گونه سال‌ها یا دهه‌ها دوباره دیده نمی‌شود، پژوهشگران ممکن است احتمال انقراض محلی یا حتی انقراض کامل آن را مطرح کنند؛ به‌خصوص اگر گونه از ابتدا پراکنش بسیار محدودی داشته باشد.

اما در مورد N. koeieana این داستان در زاگرس پایان نیافت.

پژوهشگران در بررسی‌های میدانی شهرستان کوهرنگ در چهارمحال‌وبختیاری جمعیتی از این گیاه را پیدا کردند و با مقایسه نمونه‌های تازه با منابع گیاه‌شناسی و نمونه‌های هرباریومی، هویت آن را تأیید کردند.

کشف دوباره دقیقاً چه زمانی منتشر شد؟

نتایج این پژوهش در مقاله‌ای با عنوان:

Rediscovery of Nepeta koeieana (Lamiaceae): A Presumed Extinct Nepeta From Zagros Mountains, Iran منتشر شده است.

این مقاله نوشته Amin Zeraatkar و Hamzehali Shirmardi است و نخستین بار در ۱۵ ژانویه ۲۰۲۵ به‌صورت آنلاین در مجله Feddes Repertorium منتشر شد. نسخه چاپی آن در جلد ۱۳۶، شماره ۱، صفحات ۳۸ تا ۴۷ قرار گرفته است.

بنابراین با یک خبر قدیمی یا بازنشر چندساله مواجه نیستیم؛ اصل پژوهش در سال ۲۰۲۵ منتشر شده است.

Nepeta koeieana چه گیاهی است؟

این گیاه به جنس Nepeta از خانواده نعناعیان (Lamiaceae) تعلق دارد؛ همان خانواده بزرگی که بسیاری از گیاهان معطر و شناخته‌شده مانند نعناع، آویشن، مریم‌گلی و پونه در آن قرار دارند.

بر اساس پایگاه معتبر Plants of the World Online متعلق به باغ گیاه‌شناسی سلطنتی کیو، نام Nepeta koeieana همچنان به‌عنوان یک گونه پذیرفته‌شده ثبت شده و دامنه بومی آن غرب ایران است. این گیاه یک گونه یک‌ساله معرفی شده است.

اما چیزی که آن را از بسیاری از گونه‌های معمولی جنس Nepeta جدا می‌کند، پراکنش بسیار محدود و نادر بودن آن است.

پژوهشگران نیز در مقاله جدید آن را یک گونه «بسیار نادر و به‌شدت محدود به یک منطقه» توصیف کرده‌اند.

چرا ۸۷ سال هیچ‌کس آن را پیدا نکرد؟

این سؤال شاید جذاب‌ترین بخش داستان باشد. ناپدید شدن یک گیاه الزاماً به معنی نابودی آن نیست.

گیاه ممکن است در یک محدوده بسیار کوچک باقی بماند، اما به دلایل مختلف سال‌ها توسط گیاه‌شناسان مشاهده نشود؛ به‌خصوص در مناطق کوهستانی که دسترسی دشوار است و بررسی‌های گیاه‌شناسی در همه دره‌ها، دامنه‌ها و زیستگاه‌های کوچک به‌طور منظم انجام نمی‌شود.

کوهرنگ و بخش‌هایی از زاگرس چهارمحال‌وبختیاری نیز از مناطقی هستند که تنوع گیاهی بالایی دارند و در سال‌های اخیر چند گونه نادر و بوم‌زاد از همین محدوده‌ها شناسایی یا دوباره بررسی شده‌اند.

حتی در پژوهشی دیگر که در سال ۲۰۲۵ درباره یک گیاه جدید از کوهرنگ منتشر شد، نویسندگان بر دشواری دسترسی به مناطق کوهستانی و ناکافی بودن کاوش‌های گیاه‌شناسی در برخی نقاط این منطقه تأکید کرده‌اند.

بنابراین نمی‌توان گفت Nepeta koeieana حتماً تمام این ۸۷ سال در یک نقطه مشخص پنهان بوده است. چیزی که با اطمینان می‌دانیم این است که ۸۷ سال پس از آخرین ثبت شناخته‌شده، دوباره جمعیت آن در طبیعت پیدا شد.

دانشمندان چگونه مطمئن شدند همان گیاه است؟

اینجا بخش علمی ماجرا اهمیت پیدا می‌کند.

پژوهشگران فقط بر اساس شباهت ظاهری گیاه تصمیم نگرفتند. آنها منابع تاکسونومیک مربوط به جنس Nepeta را بررسی کردند و نمونه‌های تازه را با نمونه‌های هرباریومی و گونه‌های نزدیک مقایسه کردند. این مقایسه با استفاده از استریومیکروسکوپ انجام شد و ویژگی‌های ریخت‌شناسی گیاه مورد بررسی قرار گرفت.

مقاله علاوه بر توصیف دوباره گیاه بر اساس نمونه‌های تازه، تصاویر رنگی از گیاه زنده و زیستگاه، نقشه پراکنش و مقایسه با گونه‌های نزدیک را نیز ارائه کرده است.

یعنی این اتفاق صرفاً «دیدن یک گل شبیه عکس قدیمی» نبود؛ هویت گیاه با بررسی علمی دوباره تأیید شد.

این گیاه در کجای ایران پیدا شد؟

محل بازکشف آن در شهرستان کوهرنگ، استان چهارمحال‌وبختیاری و در محدوده زاگرس قرار دارد.

این منطقه از نظر تنوع گیاهی اهمیت زیادی دارد و بخشی از یکی از مهم‌ترین پهنه‌های کوهستانی ایران محسوب می‌شود.

جالب اینکه نام کوهرنگ در چند پژوهش گیاه‌شناسی جدید نیز دیده می‌شود؛ از جمله در مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۵ به معرفی یک گونه جدید از جنس Jurinea در ارتفاعات همین شهرستان پرداخت. آن پژوهش نیز کوهرنگ را منطقه‌ای کوهستانی با بخش‌هایی با دسترسی دشوار و سابقه کاوش گیاه‌شناسی محدود توصیف کرده است.

این موضوع یک نکته مهم را نشان می‌دهد:

ممکن است هنوز بخش‌هایی از فلور کوهستانی زاگرس به‌طور کامل بررسی نشده باشد.

وضعیت این گیاه چقدر جدی است؟

اینجا خبر خوبِ بازکشف، خیلی زود با یک هشدار جدی همراه می‌شود.

پژوهشگران Nepeta koeieana را بر اساس جمعیت بسیار کوچک و پراکنش محدود، در رده بحرانی یا Critically Endangered (CR) ارزیابی کرده‌اند.

بنابراین بازگشت این گیاه به طبیعت به معنی نجات آن نیست.

در واقع، می‌توان ماجرا را این‌طور خلاصه کرد: این گیاه از انقراض احتمالی برگشته، اما هنوز از خطر انقراض واقعی فاصله زیادی ندارد.

همین نکته ارزش حفاظتی کشف را بیشتر می‌کند.

آیا این گیاه واقعاً منقرض شده بود؟

نه؛ و این تفاوت مهم است.

عنوان علمی مقاله از عبارت Presumed Extinct استفاده می‌کند؛ یعنی گونه‌ای که احتمال داده می‌شد منقرض شده باشد، نه گونه‌ای که انقراض آن به‌طور قطعی اثبات شده بود.

به همین دلیل بهتر است در مورد آن نگوییم:

«گیاه منقرض‌شده دوباره پیدا شد»

بلکه دقیق‌تر است بگوییم: «گیاهی که احتمال می‌رفت منقرض شده باشد، پس از ۸۷ سال دوباره پیدا شد.»

این تفاوت کوچک از نظر علمی بسیار مهم است.

چرا این کشف برای تنوع زیستی زاگرس اهمیت دارد؟

زاگرس فقط سرزمین بلوط‌های معروف نیست. این رشته‌کوه مجموعه‌ای از زیستگاه‌های متفاوت را در خود جای داده و بسیاری از گونه‌های گیاهی در محدوده‌های کوچک و گاه کاملاً محدود به یک منطقه رشد می‌کنند.

در چنین شرایطی، یک گونه ممکن است فقط در چند دامنه، دره یا لکه زیستگاهی باقی مانده باشد.

پژوهش‌های گیاه‌شناسی سال‌های اخیر نیز نشان می‌دهند که هنوز گونه‌های جدید و جمعیت‌های بسیار محدود گیاهی در مناطق کوهستانی غرب ایران شناسایی می‌شوند. برای نمونه، Jurinea kuhrangensis در سال ۲۰۲۵ به‌عنوان گونه‌ای جدید از منطقه کوهرنگ معرفی شد و پژوهشگران آن را در زیستگاه‌های محدود ارتفاعات زاگرس ثبت کردند.

از این منظر، بازکشف Nepeta koeieana فقط داستان یک گیاه نیست؛ بخشی از تصویری بزرگ‌تر است که نشان می‌دهد شناخت ما از تنوع گیاهی زاگرس هنوز کامل نشده است.

آیا Nepeta koeieana همان پونه یا نعناع معمولی است؟

نه. جنس Nepeta در خانواده نعناعیان قرار دارد و بسیاری از گونه‌های این جنس از نظر ظاهری و بویایی ممکن است یادآور پونه یا گیاهان معطر مشابه باشند، اما Nepeta koeieana یک گونه مشخص و جداگانه است.

نباید صرفاً بر اساس قرار گرفتن آن در خانواده نعناعیان، خواص دارویی یا خوراکی گیاهان دیگر این خانواده را به آن نسبت داد.

در ایران جنس Nepeta تنوع قابل توجهی دارد و پژوهش‌های گیاه‌شناسی، گونه‌های بومی و بوم‌زاد متعددی را برای آن ثبت کرده‌اند. یک مرور علمی درباره گیاهان دارویی و معطر بوم‌زاد ایران، جنس Nepeta را یکی از گروه‌های مهم فلور ایران معرفی کرده است.

بنابراین «نعناعی بودن» به‌تنهایی دلیل مناسبی برای مصرف یا استفاده از این گیاه نیست.

آیا می‌توان این گیاه را در باغ یا مزرعه پرورش داد؟

این پژوهش درباره بازکشف و وضعیت حفاظتی گونه است، نه درباره روش پرورش تجاری آن.

از طرف دیگر، وقتی یک گونه بسیار نادر و دارای جمعیت محدود است، جمع‌آوری نمونه از طبیعت یا انتقال آن بدون مجوز می‌تواند برای جمعیت باقی‌مانده مشکل‌ساز باشد.

به همین دلیل، درباره این گیاه بهتر است به جای توصیه به جمع‌آوری یا تکثیر خانگی، روی حفاظت از زیستگاه و مطالعات علمی بیشتر تمرکز شود.

چرا حفاظت از یک گیاه کوچک اهمیت دارد؟

در نگاه اول ممکن است یک گیاه کوچک و کم‌شناخته‌شده در مقایسه با گونه‌هایی مانند پلنگ یا یوز اهمیت کمتری داشته باشد.

اما هر گونه، بخشی از یک شبکه اکولوژیک است. از طرف دیگر، وقتی جمعیت یک گیاه بسیار کوچک باشد، از بین رفتن همان جمعیت می‌تواند به معنی از دست رفتن یک بخش منحصربه‌فرد از تنوع ژنتیکی منطقه باشد.

در مورد Nepeta koeieana وضعیت حتی حساس‌تر است؛ زیرا پژوهشگران آن را یک گونه بسیار نادر و محدود توصیف کرده‌اند و بر اساس اندازه و پراکنش کوچک جمعیت، وضعیت آن را بحرانی ارزیابی کرده‌اند.

آیا تغییرات اقلیمی هم می‌تواند برای آن خطرناک باشد؟

از پژوهش بازکشف Nepeta koeieana نمی‌توان به‌تنهایی نتیجه گرفت که تغییر اقلیم عامل تهدید مستقیم این گونه است.

اما به‌طور کلی، گونه‌هایی که پراکنش بسیار محدودی دارند، در برابر تغییر شرایط زیستگاه آسیب‌پذیرتر هستند؛ چون امکان جابه‌جایی آنها به مناطق مناسب‌تر ممکن است محدود باشد.

در همین منطقه، پژوهش‌های دیگری نیز تأثیر تغییرات اقلیمی بر پراکنش گیاهان بومی و در معرض خطر زاگرس را بررسی کرده‌اند. برای نمونه، مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۵ تغییرات احتمالی مناسب‌بودن زیستگاه Allium stipitatum و Kelussia odoratissima را در زاگرس مرکزی مدل‌سازی کرده است.

بنابراین درباره N. koeieana بهتر است فعلاً بگوییم تغییرات اقلیمی یکی از موضوعاتی است که ارزش بررسی بیشتر دارد، نه اینکه بدون شواهد اختصاصی آن را تهدید قطعی این گونه معرفی کنیم.

آیا ممکن است گیاهان «گمشده» دیگری هم در ایران وجود داشته باشند؟

احتمال آن وجود دارد.

در فلور ایران، به‌خصوص در مناطق کوهستانی و صعب‌العبور، گونه‌هایی وجود دارند که بسیار کم جمع‌آوری شده‌اند یا پس از نخستین توصیف برای مدت طولانی دوباره مشاهده نشده‌اند.

پژوهشگران در مطالعات گیاه‌شناسی زاگرس نیز به این مشکل اشاره کرده‌اند؛ برخی گونه‌های بومی پس از توصیف اولیه دوباره جمع‌آوری نشده‌اند و برای شناخت پراکنش واقعی آنها به بررسی‌های میدانی بیشتری نیاز است.

به همین دلیل، بازکشف Nepeta koeieana یک پیام مهم برای گیاه‌شناسی ایران دارد:

گاهی «پیدا نشدن» یک گونه به معنی «وجود نداشتن» آن نیست؛ ممکن است هنوز جایی در طبیعت باقی مانده باشد که کسی به اندازه کافی دنبالش نگشته است.

Nepeta koeieana در یک نگاه

یک گیاه گمشده، یک هشدار برای زاگرس

داستان Nepeta koeieana از آن داستان‌هایی نیست که بتوان پایانش را با جمله «و گیاه دوباره نجات یافت» تمام کرد.

این گیاه بعد از ۸۷ سال دوباره پیدا شده، اما جمعیتش آن‌قدر کوچک و پراکنشش آن‌قدر محدود است که پژوهشگران آن را در رده بحرانی قرار داده‌اند.

شاید مهم‌ترین بخش ماجرا همین باشد.

گاهی کشف دوباره یک گونه، پایان داستان نیست؛ تازه آغاز تلاش برای نجات آن است.

زاگرس هنوز گیاهانی دارد که به‌خوبی نمی‌شناسیم؛ بعضی شاید تازه کشف شوند و بعضی دیگر، مانند Nepeta koeieana، ممکن است سال‌ها بی‌سروصدا در گوشه‌ای از کوهستان باقی مانده باشند.

این بار، یک گیاه ۸۷ ساله از «گم‌شدن» برگشته است؛ اما اینکه چند سال دیگر بتوانیم آن را در زاگرس ببینیم، به سرنوشت زیستگاهش بستگی دارد.

پرسش‌های متداول

گیاهی که بعد از ۸۷ سال در زاگرس پیدا شد چه نام دارد؟
نام علمی آن Nepeta koeieana است؛ گونه‌ای بسیار نادر از خانواده نعناعیان که در شهرستان کوهرنگ چهارمحال‌وبختیاری دوباره پیدا شده است.

آیا این گیاه واقعاً منقرض شده بود؟
خیر. پژوهشگران آن را «احتمالاً منقرض‌شده» یا presumed extinct توصیف کرده‌اند، نه گونه‌ای که انقراض آن به‌طور قطعی اثبات شده باشد.

این گیاه بعد از چند سال دوباره پیدا شد؟
پس از ۸۷ سال دوباره در طبیعت ثبت شد.

Nepeta koeieana کجا پیدا شد؟
در شهرستان کوهرنگ در استان چهارمحال‌وبختیاری و در محدوده زاگرس.

آیا این گیاه در معرض خطر انقراض است؟
بله. پژوهشگران بر اساس جمعیت بسیار کوچک و پراکنش محدود، آن را در رده بحرانی (CR) ارزیابی کرده‌اند.

آیا Nepeta koeieana همان نعناع یا پونه است؟
خیر. این گیاه متعلق به جنس Nepeta در خانواده نعناعیان است، اما یک گونه مستقل است و نباید خواص یا کاربردهای گیاهان دیگر این خانواده را بدون شواهد به آن نسبت داد.

مقاله بازکشف این گیاه چه زمانی منتشر شد؟
مقاله علمی در ۱۵ ژانویه ۲۰۲۵ به‌صورت آنلاین منتشر شد و در جلد ۱۳۶ مجله Feddes Repertorium قرار گرفت.

چطور مطمئن شدند گیاه پیدا شده همان گونه گمشده است؟
پژوهشگران نمونه‌های تازه را با منابع گیاه‌شناسی، نمونه‌های هرباریومی و گونه‌های نزدیک مقایسه کردند و ویژگی‌های ریخت‌شناسی را زیر استریومیکروسکوپ بررسی کردند.

آیا ممکن است گونه‌های گیاهی گمشده دیگری هم در ایران وجود داشته باشند؟
بله، این احتمال وجود دارد. برخی گونه‌های بومی مناطق کوهستانی ایران پس از توصیف اولیه برای مدت طولانی دوباره جمع‌آوری نشده‌اند و پژوهشگران بر نیاز به بررسی‌های میدانی بیشتر تأکید کرده‌اند.