کشف سوسک ناشناخته‌ای در تاریکی‌های یک غار در داراب؛ گونه‌ای تازه که نامش را از سهلک گرفته است

راز بقا: آن پایین، جایی که نور خورشید نمی‌رسد و دیواره‌های آهکی رطوبت را نگه داشته‌اند، موجودی راه می‌رود که احتمالاً کمتر کسی نامش را شنیده است. خفاش نیست، عنکبوت هم نیست. سوسکی است از تیره‌ای پرجمعیت که عمرش را میان شکاف‌ها و سنگ‌ها می‌گذراند و کمتر در معرض دید انسان قرار می‌گیرد.

در سال ۲۰۲۵ پژوهشگرانی از دانشگاه شیراز این سوسک را در غارهای سهلک، در جنوب زاگرس، به‌عنوان گونه‌ای تازه ثبت کردند. نامش Laemostenus (Antisphodrus) sahlakensis است. با ثبت همین یک گونه، شمار گونه‌های شناخته‌شده‌ی جنس Laemostenus در ایران به ۲۷ رسید. این عدد نشان می‌دهد حتی در گروهی به‌ظاهر آشنا مثل سوسک‌ها هم هنوز گوشه‌هایی از تنوع زیستی ایران ناشناخته مانده است.

کسانی که سوسک را پیدا کردند

مقاله‌ی معرفی این گونه را محمدجواد قاسم‌پور و صابر صادقی، از گروه زیست‌شناسی دانشگاه شیراز، نوشته‌اند. عنوانش «Laemostenus (Antisphodrus) sahlakensis: a new beetle species from Sahlak caves system in Iran» است و در مجله‌ی Zoology in the Middle East چاپ شده. نسخه‌ی آنلاین آن ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۵ منتشر شد و بعد در شماره‌ی چهارم از جلد ۷۱، صفحه‌های ۴۶۲ تا ۴۷۱، جا گرفت. نمونه‌ها از غاری در بخش جنوبی زاگرس جمع‌آوری شده بودند.

بخش قدردانی مقاله ساده است ولی چیزهای زیادی می‌گوید. نویسندگان از اهالی روستای چاه‌کندر تشکر کرده‌اند، چون به آن‌ها کمک کرده‌اند ورودی غار را پیدا کنند و مسیر سخت رسیدن به آن را طی کنند. کسی که کار میدانی در غار کرده باشد می‌داند این جمله‌ها از چه چیزی خبر می‌دهند. گاهی پیدا کردن دهانه‌ی غار و رسیدن به نقطه‌ای که بشود در آن نمونه‌برداری کرد، خودش نیمی از ماجراست.

طبق مطالعه‌ای مستقل درباره‌ی جانوران غارهای زاگرس، غار سهلک در محدوده‌ی شهرستان داراب و کنار روستای چاه‌کندر در استان فارس قرار دارد. غاری است کارستی و افقی، با طولی حدود ۳۳۰ متر.

شکارچی‌ای از خانواده‌ی سوسک‌های زمینی

نام علمی گونه بلند است، ولی هر تکه‌اش جایگاه جانور را در درخت طبقه‌بندی نشان می‌دهد. Laemostenus نام جنس است، Antisphodrus زیرجنس، و sahlakensis نام گونه که از محل کشف، یعنی سامانه‌ی غارهای سهلک، گرفته شده.

این سوسک به خانواده‌ی Carabidae تعلق دارد، همان سوسک‌های زمینی. خانواده‌ای بزرگ که بیشترشان شکارچی‌اند و زیر سنگ، لابه‌لای برگ‌های پوسیده و روی خاک زندگی می‌کنند. بدنشان نسبتاً سفت است و پاهایشان برای دویدن روی زمین ساخته شده. بسیاری‌شان شب‌ها فعال‌ترند و دنبال جانوران کوچک‌تر، لارو حشرات و بی‌مهرگان دیگر می‌روند. اما درباره‌ی خود سوسک سهلک نمی‌شود با اطمینان گفت چه می‌خورد، چون داده‌ی مستقیمی در این باره منتشر نشده.

زیرجنس Antisphodrus هم گروهی از همین سوسک‌هاست که در جاهای گوناگونی گزارش شده‌اند: کوهستان‌های بلند، جنگل و غار. پس غار برای این گروه جای ناآشنایی نیست، ولی همه‌ی اعضایش هم لزوماً در تاریکی مطلق زندگی نمی‌کنند.

چطور یک سوسک «گونه‌ی جدید» می‌شود؟

پیدا کردن حشره‌ای در غار هنوز به معنی کشف گونه‌ای جدید نیست. پژوهشگر باید ثابت کند آنچه در دست دارد با نزدیک‌ترین خویشاوندانش فرق دارد.

در این مقاله، Laemostenus sahlakensis را با دو گونه‌ی نزدیک مقایسه کرده‌اند: Laemostenus aequalis و Laemostenus zakariyiensis. نتیجه این بود که با همه‌ی نزدیکی، گونه‌ی سهلک در چند ویژگی ریخت‌شناختی با آن‌ها فرق دارد.

در دنیای سوسک‌ها، تفاوت‌ها اغلب در جزئیات است. شکل قسمت‌های مختلف بدن و ساختارهای کوچکی که با چشم غیرمسلح به‌سختی دیده می‌شوند می‌توانند دو گونه‌ی کاملاً شبیه را از هم جدا کنند. به همین خاطر توصیف یک گونه کار دقیق و زمان‌بری است: بررسی نمونه‌ها زیر میکروسکوپ، تهیه‌ی تصویر و مقایسه با نمونه‌های مرجع.

نویسندگان فقط به معرفی گونه بسنده نکرده‌اند. کلید شناسایی به‌روزشده‌ای هم برای گونه‌های غارزی زیرجنس Antisphodrus در ایران ارائه داده‌اند. این کلیدها ابزار کار حشره‌شناس‌اند؛ با پیروی از مجموعه‌ای از ویژگی‌های مشخص، قدم‌به‌قدم می‌شود به نام گونه رسید.

اهل تاریکی مطلق است یا فقط مهمان غار؟

جذاب‌ترین بخش ماجرا شاید رابطه‌ی این سوسک با دنیای زیرزمینی باشد، ولی اینجا باید دقت کرد.

جانورانی که در غار دیده می‌شوند به یک اندازه به آن وابسته نیستند. بعضی‌ها کل چرخه‌ی زندگی‌شان را در غار می‌گذرانند و بدون آن نمی‌توانند زنده بمانند. بعضی دیگر در غار زندگی می‌کنند، ولی به آن محدود نیستند.

در کلیدواژه‌های مقاله‌ی سوسک سهلک واژه‌ی «Troglophile» آمده، یعنی غارپسند. این اصطلاح برای جانورانی به کار می‌رود که غار را دوست دارند ولی ناچار نیستند فقط در آن بمانند. پس از اینکه سوسکی در غار پیدا شد نمی‌توان نتیجه گرفت که بیرون از آن زنده نمی‌ماند یا تمام عمرش را در تاریکی کامل سر می‌کند.

چکیده‌ی مقاله هم از نابینایی کامل، بی‌رنگی بدن یا سازگاری‌های قطعی با زندگی در تاریکی حرفی نزده است. اگر چنین ویژگی‌هایی وجود داشته باشد، جایش در متن کامل مقاله است، نه در محل کشف.

غار فقط خانه‌ی خفاش نیست

بیشتر ما با شنیدن واژه‌ی «غار» اول از همه خفاش‌هایی را تصور می‌کنیم که از سقف آویزان‌اند. ولی غار خانه‌ی گروه‌های دیگری هم هست: حشرات، سوسک‌ها، سخت‌پوستان ریز و کنه‌ها.

پژوهش مستقلی که بندپایان غارهای زاگرس را فهرست کرده، برای غار سهلک گونه‌هایی از خفاش، سوسک، جیرجیرک و خرخاکی ثبت کرده است. یعنی این غار فقط حفره‌ای خالی در دل سنگ نیست؛ جامعه‌ای کوچک از موجودات زنده است که با هم در ارتباطند.

در چنین جاهایی، مواد آلی که از بیرون به داخل می‌رسند یا بقایای جانورانی مثل خفاش می‌توانند غذای بعضی بی‌مهرگان باشند. فضولات خفاش در برخی غارها بخشی از زنجیره‌ی غذایی است. این توضیحی کلی درباره‌ی بوم‌شناسی غارهاست و بدون تحقیق مستقیم نمی‌شود آن را به سوسک سهلک نسبت داد.

یک سوسک ریز چه چیزی درباره‌ی ایران می‌گوید؟

با ثبت Laemostenus sahlakensis، شمار گونه‌های شناخته‌شده‌ی این جنس در ایران به ۲۷ رسید و ۱۴ تای آن‌ها به زیرجنس Antisphodrus تعلق دارند.

این عددها یادآوری می‌کنند که شناخت تنوع زیستی فقط ثبت جانوران درشت و معروف نیست. بخش بزرگی از حیات جانوری را موجوداتی تشکیل می‌دهند که کوچک‌اند، کم دیده می‌شوند و شناختنشان به متخصص نیاز دارد.

زاگرس با کوهستان‌های گسترده و ساختارهای زمین‌شناختی گوناگونش زیستگاه‌های فراوانی دارد. غارهای آهکی و سامانه‌های زیرزمینی‌اش هم می‌توانند خانه‌ی گونه‌هایی باشند که پراکنش و زیستشان هنوز کامل بررسی نشده.

کشف سوسک سهلک نشان می‌دهد جایی که از بیرون ساکت و بی‌جان به نظر می‌رسد، می‌تواند پر از زندگی باشد. و گاهی برای رسیدن به یک گونه‌ی تازه لازم نیست راهی دور و جنگلی دورافتاده در پیش بگیرید؛ یک چراغ پیشانی، تجهیزات غارنوردی و نگاهی دقیق به چند میلی‌متر از بدن یک سوسک کافی است.

پرسش‌های متداول

نام علمی سوسک تازه کشف‌شده در زاگرس چیست؟

نام علمی این گونه Laemostenus (Antisphodrus) sahlakensis است که در سال ۲۰۲۵ از غارهای سهلک در زاگرس جنوبی توصیف شد.

این سوسک در کدام منطقه ایران کشف شد؟

این گونه از غاری در سامانه غارهای سهلک در زاگرس جنوبی معرفی شده است. اطلاعات یک مطالعه مستقل، غار سهلک را در محدوده شهرستان داراب و روستای چاه‌کندر در استان فارس قرار می‌دهد.

چه کسانی این گونه را معرفی کردند؟

محمدجواد قاسم‌پور و صابر صادقی، پژوهشگران گروه زیست‌شناسی دانشگاه شیراز، این گونه را در مقاله‌ای علمی معرفی کردند.

با کشف سوسک سهلک چند گونه از جنس Laemostenus در ایران شناخته شده‌اند؟

پس از معرفی این گونه، تعداد گونه‌های شناخته‌شده جنس Laemostenus در ایران به ۲۷ گونه رسید که ۱۴ گونه آن در زیرجنس Antisphodrus قرار دارند.

آیا سوسک سهلک نابینا است؟

در چکیده مقاله معرفی این گونه، نابینایی کامل گزارش نشده است. بنابراین نمی‌توان صرفاً به‌دلیل کشف آن در غار، آن را نابینا دانست.

آیا این سوسک فقط در غار زندگی می‌کند؟

مقاله از اصطلاح Troglophile برای توصیف ارتباط آن با زیستگاه غار استفاده کرده است. این اصطلاح به معنی غارپسند بودن است و لزوماً نشان نمی‌دهد که گونه فقط در غار قادر به زندگی است.

سوسک‌های زمینی از چه چیزی تغذیه می‌کنند؟

بسیاری از سوسک‌های خانواده Carabidae شکارچی‌اند و از حشرات کوچک، لاروها و دیگر بی‌مهرگان تغذیه می‌کنند. با این حال، رژیم غذایی دقیق گونه تازه سهلک در اطلاعات چکیده مقاله مشخص نشده است.

منابع:

1. Ghasempoor, M. J. & Sadeghi, S. (2025). “Laemostenus (Antisphodrus) sahlakensis: a new beetle species from Sahlak caves system in Iran (Coleoptera: Carabidae: Sphodrini).” Zoology in the Middle East, 71(4), 462–471. DOI: 10.1080/09397140.2025.2562617 — tandfonline.com/doi/10.1080/09397140.2025.2562617

2. “Second Palearctic Record of the Genus Stereoglyphus Berlese (Acari: Acaridae) with Morpho-Molecular Description of a New Species from Zagros Mountains, Iran.” 2026 — pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13026107/

3. “A Checklist of Subterranean Arthropods of Iran.” Subterranean Biology, 2017. DOI: 10.3897/subtbiol.21.10573 — doi.org/10.3897/subtbiol.21.10573

4. “Study of Laemostenus species across Zagros and Central zone of Iran...” Zootaxa, 2017. DOI: 10.11646/zootaxa.4344.1.4 — biotaxa.org/Zootaxa/article/view/zootaxa.4344.1.4