مارمولکی که روی دیوارهای یک روستای قم زندگی می‌کرد، گونه‌ای ناشناخته از آب درآمد!

راز بقا: در روستای وشنوه، در جنوب شرقی شهر قم، مارمولک کوچکی روی دیوارهای کاهگلی و سیمانی دیده می‌شد که شاید در نگاه اول تفاوتی با گکوهای معمولی نداشت. اما بررسی دقیق نمونه‌های این جانور، داستان متفاوتی را آشکار کرد. پژوهشگران با ترکیب بررسی ویژگی‌های ظاهری، اندازه‌گیری دقیق شکل سر و فلس‌ها و تحلیل DNA میتوکندریایی دریافتند که با گونه‌ای مستقل و پیش‌تر توصیف‌نشده روبه‌رو هستند. این مارمولک کوچک که نام علمی Mediodactylus veshnavahensis را گرفته، اکنون به فهرست خزندگان شناخته‌شده ایران اضافه شده است؛ گونه‌ای که نامش را از همان روستایی گرفته که نمونه‌هایش در آنجا جمع‌آوری شده‌اند.

کشف یک گونه جدید در روستایی نزدیک قم

گاهی کشف یک گونه جانوری جدید به سفرهای طولانی در جنگل‌های انبوه، کوهستان‌های دورافتاده یا غارهای تاریک نیاز ندارد. گاهی کافی است جانوران کوچکی را که در اطراف محل زندگی انسان حضور دارند، با دقت بیشتری بررسی کنیم.

ماجرای شناسایی Mediodactylus veshnavahensis از روستای وشنوه در استان قم آغاز شد؛ منطقه‌ای در حدود ۶۰ کیلومتری جنوب شرقی شهر قم که در ارتفاع حدود ۱۹۸۶ متری از سطح دریا قرار دارد.

پژوهشگران در جریان بررسی‌های میدانی، نمونه‌هایی از یک گکوی کوچک را در این روستا جمع‌آوری کردند. این جانوران شب‌ها روی دیوارهای کاهگلی و سیمانی مشاهده شده بودند؛ محیطی که برخلاف تصور رایج، می‌تواند زیستگاه مناسبی برای برخی خزندگان کوچک باشد.

نکته مهم این است که نمونه‌های این گونه در ماه مه سال ۲۰۱۹ جمع‌آوری شدند، اما شناسایی و توصیف علمی آن‌ها پس از انجام بررسی‌های تخصصی و مقایسه با گونه‌های نزدیک صورت گرفت. نتیجه این پژوهش، معرفی گونه‌ای تازه از جنس Mediodactylus بود که نام آن از روستای وشنوه گرفته شده است.

این مارمولک کوچک چه ویژگی‌هایی دارد؟

گونه تازه‌شناسایی‌شده از خانواده گکوها (Gekkonidae) است؛ خانواده‌ای از مارمولک‌ها که بسیاری از اعضای آن به دلیل توانایی بالا در بالا رفتن از سطوح، فعالیت شبانه و زندگی در نزدیکی سکونتگاه‌های انسانی شناخته می‌شوند.

Mediodactylus veshnavahensis جثه کوچکی دارد. طول بدن آن از نوک پوزه تا مخرج، بدون احتساب دم، در بزرگ‌ترین نمونه گزارش‌شده به ۴۱٫۵ میلی‌متر می‌رسد.

بدن این مارمولک دارای ردیف‌هایی از برجستگی‌های فلس‌مانند است و در بخش پشتی آن شش نوار باریک و تیره میان اندام‌ها دیده می‌شود. دم نیز الگوی نوارهای تیره مشخصی دارد.

اما تشخیص این گونه فقط با نگاه‌کردن به رنگ و اندازه بدن امکان‌پذیر نیست. برخی از ویژگی‌های مهم آن در آرایش فلس‌های زیر چانه، فلس‌های سطح زیرین دم و ساختار انگشتان قرار دارند؛ جزئیاتی که برای افراد غیرمتخصص ممکن است تفاوت چندانی با گونه‌های نزدیک نداشته باشند.

پژوهشگران برای تشخیص دقیق‌تر این جانور، ۱۷ ویژگی ریخت‌شناختی را بررسی کردند و شکل سر و آرایش فلس‌های آن را نیز با روش‌های اندازه‌گیری هندسی مقایسه کردند.

راز اصلی در DNA پنهان بود

یکی از مهم‌ترین بخش‌های پژوهش، بررسی ژنتیکی این مارمولک بود.

دانشمندان برای مقایسه خویشاوندی گونه‌های مختلف جنس Mediodactylus، بخشی از ژن میتوکندریایی سیتوکروم b یا Cytb را بررسی کردند. این قطعه ژنتیکی ۶۲۹ جفت‌باز طول داشت و در تحلیل مجموعه‌ای از نمونه‌های متعلق به ۱۴ گونه مورد استفاده قرار گرفت.

نتایج نشان داد جمعیت وشنوه در درخت تبارزایی، شاخه‌ای مستقل تشکیل می‌دهد. جایگاه این شاخه در تحلیل بیزی با احتمال پسین ۱۰۰ درصد پشتیبانی شد؛ به بیان ساده، داده‌های مورد بررسی حمایت بسیار قدرتمندی از مستقل‌بودن این دودمان ژنتیکی نشان دادند.

یکی از مقایسه‌های جالب پژوهش با گونه Mediodactylus stevenandersoni انجام شد؛ گونه‌ای که از نظر برخی ویژگی‌های ظاهری به مارمولک تازه‌شناسایی‌شده شباهت دارد.

با این حال، فاصله ژنتیکی گزارش‌شده میان این دو بیش از ۱۹ درصد بود. کمترین فاصله ژنتیکی گزارش‌شده میان گونه جدید و سایر گونه‌های بررسی‌شده نیز ۸٫۲ درصد بود که به Mediodactylus aspratilis مربوط می‌شد.

این یافته نشان می‌دهد شباهت ظاهری همیشه به معنای نزدیکی تکاملی نیست. گاهی دو جانور ممکن است در نگاه اول بسیار شبیه باشند، اما بررسی DNA نشان دهد مسیر تکاملی متفاوتی را طی کرده‌اند.

چرا دانشمندان نام وشنوه را برای این گونه انتخاب کردند؟

در نام‌گذاری علمی گونه‌های تازه، پژوهشگران گاهی از نام محل کشف، ویژگی‌های ظاهری جانور یا نام افراد اثرگذار در پژوهش استفاده می‌کنند.

در این مورد، نام veshnavahensis از روستای وشنوه گرفته شده است؛ محلی که نمونه‌های مورد بررسی از آنجا به دست آمده‌اند.

این نام‌گذاری علاوه بر ثبت یک گونه تازه در طبقه‌بندی جانورشناسی، پیوند مستقیمی میان یک جانور کوچک و کمتر شناخته‌شده با جغرافیای ایران برقرار می‌کند.

البته نام‌گذاری بر اساس یک محل به این معنا نیست که گونه الزاماً فقط در همان روستا زندگی می‌کند. در حال حاضر، وشنوه تنها محل شناخته‌شده برای این گونه است و برای مشخص‌شدن محدوده واقعی پراکندگی آن به بررسی‌های میدانی بیشتری نیاز داریم.

دیوارهای روستایی؛ پناهگاهی برای تنوع زیستی پنهان

یکی از جنبه‌های جالب این کشف، محل مشاهده مارمولک است. نمونه‌های این گونه روی دیوارهای کاهگلی و سیمانی روستای وشنوه جمع‌آوری شده‌اند و تاکنون در زیستگاه‌های طبیعی کوهستانی اطراف آن گزارش نشده‌اند.

این موضوع نشان می‌دهد سازه‌های انسانی در بعضی شرایط می‌توانند برای جانوران کوچک نقش زیستگاه یا پناهگاه داشته باشند. دیوارها، شکاف‌ها و فضاهای باریک ممکن است محل استراحت یا فعالیت برخی خزندگان باشند.

با این حال، هنوز نمی‌توان با اطمینان گفت این گکو به زندگی در کنار انسان وابسته است یا فقط در نمونه‌برداری‌های انجام‌شده در همین محیط مشاهده شده است. برای پاسخ به این پرسش باید مناطق طبیعی اطراف و روستاهای همسایه نیز به‌طور هدفمند بررسی شوند.

از سوی دیگر، اگر جمعیت این گونه واقعاً به سازه‌های قدیمی روستایی وابسته باشد، تغییر شیوه ساخت‌وساز و جایگزینی دیوارهای قدیمی می‌تواند بر زیستگاه محلی آن اثر بگذارد. پژوهشگران بر ضرورت بررسی‌های بیشتر و پایش جمعیت این جانور تأکید کرده‌اند؛ هرچند در اطلاعات منتشرشده، اقدام حفاظتی فوری برای آن ضروری اعلام نشده است.

ایران هنوز گونه‌های ناشناخته زیادی دارد

شناسایی Mediodactylus veshnavahensis فقط اضافه‌شدن یک نام تازه به فهرست خزندگان ایران نیست. این پژوهش بار دیگر نشان می‌دهد که بررسی دقیق جمعیت‌های جانوری، حتی در مناطق مسکونی و نزدیک شهرها، می‌تواند به کشف تنوع زیستی ناشناخته منجر شود.

جنس Mediodactylus از گروه‌هایی است که طبقه‌بندی گونه‌های آن در گذشته بارها مورد بازنگری قرار گرفته است. شباهت ظاهری میان گونه‌ها، محدودبودن نمونه‌های مقایسه‌ای و کمبود اطلاعات ژنتیکی از عواملی بوده‌اند که تشخیص مرز گونه‌ها را دشوار کرده‌اند.

در پژوهش تازه، دانشمندان با کنار هم قراردادن اطلاعات ظاهری، اندازه‌گیری‌های هندسی و داده‌های ژنتیکی توانستند جمعیت وشنوه را از خویشاوندان نزدیکش متمایز کنند.

شاید مهم‌ترین پیام این کشف همین باشد: بخشی از تنوع زیستی ایران هنوز در برابر چشم ما پنهان مانده است؛ نه لزوماً در مناطق دورافتاده و دست‌نیافتنی، بلکه گاهی درست روی دیوارهای یک روستا.

پرسش‌های متداول:

نام علمی مارمولک تازه‌شناسایی‌شده در قم چیست؟

نام علمی این گونه Mediodactylus veshnavahensis است. این گکو از جنس Mediodactylus و خانواده گکوها محسوب می‌شود.

این گونه جدید در کدام منطقه ایران پیدا شده است؟

نمونه‌های آن در روستای وشنوه در استان قم، حدود ۶۰ کیلومتری جنوب شرقی شهر قم، جمع‌آوری شده‌اند.

طول این مارمولک چقدر است؟

بیشترین طول بدن از نوک پوزه تا مخرج در نمونه‌های گزارش‌شده ۴۱٫۵ میلی‌متر بوده است. این اندازه شامل دم نمی‌شود.

دانشمندان چگونه فهمیدند این مارمولک گونه‌ای جدید است؟

آن‌ها ویژگی‌های ظاهری، ۱۷ مشخصه ریخت‌شناختی، شکل هندسی سر و بخشی از ژن میتوکندریایی سیتوکروم b را بررسی و با گونه‌های نزدیک مقایسه کردند.

آیا این مارمولک فقط در روستای وشنوه زندگی می‌کند؟

در حال حاضر وشنوه تنها محل شناخته‌شده برای این گونه است، اما این موضوع ثابت نمی‌کند که پراکندگی آن به همین روستا محدود باشد. برای تعیین محدوده واقعی زیستگاه آن به بررسی‌های بیشتر نیاز است.

آیا این مارمولک در معرض خطر انقراض قرار دارد؟

اطلاعات موجود برای تعیین وضعیت حفاظتی آن کافی نیست. چون فعلاً فقط از یک محل شناخته شده، بررسی جمعیت و پراکندگی آن اهمیت دارد؛ اما نمی‌توان بدون ارزیابی رسمی آن را در گروه گونه‌های در معرض خطر قرار داد.

مقاله علمی این کشف در کدام مجله منتشر شده است؟

پژوهش توصیف این گونه در مجله علمی Asian Herpetological Research منتشر شده است و از ترکیب شواهد ریخت‌شناختی و مولکولی برای شناسایی آن استفاده می‌کند.