راز بقا: کرکسها سالهاست در فرهنگ عمومی بهعنوان نمادی از مرگ و لحظههای آخر زندگی شناخته میشوند؛ پرندههایی که در آسمان چرخ میزنند و گویی منتظرند موجودی زخمی جان بدهد تا بر سر آن فرود بیایند. اما این تصویر رایج، با واقعیت علمی فاصله زیادی دارد. به گفته پژوهشگران، رفتار چرخیدن کرکسها دلایل کاملاً طبیعی و متفاوتی دارد و هیچ ربطی به تعقیب یک جاندار در حال مرگ ندارد.
به گزارش راز بقا، کریس مککلور از موسسه The Peregrine Fund، که از متخصصان شناختهشده در مطالعات پرندگان شکاری است، میگوید: «هیچ سند علمی معتبری وجود ندارد که ثابت کند کرکسها منتظر مرگ انسان یا حیوان زخمی هستند. آنها فقط از قوانین پرواز طبیعت استفاده میکنند.»
کرکسها از جریانهای هوای گرم به نام ترمال استفاده میکنند. این ترمالها ستونهایی از هوای گرماند که در اثر تابش ناهمگون خورشید به زمین ایجاد میشوند. هوای گرم سبکتر است و به سمت بالا میرود؛ همین موضوع مانند یک آسانسور نامرئی عمل میکند و کرکسها را بدون مصرف انرژی بالا میبرد.

ترمالها نزدیک سطح زمین کوچک و ضعیفاند، به همین دلیل کرکسها ابتدا در دایرههای کوچک و تند میچرخند. اما هرچه بالاتر میروند، جریان قویتر و وسیعتر میشود و دایره پروازشان بزرگتر. این رفتار فقط یک هدف دارد: صرفهجویی در انرژی.
کرکسها از ارتفاع زیاد محیط را بررسی میکنند و دنبال لاشه حیوانات مرده میگردند، نه شکار زنده. برخی گونهها، مخصوصاً کرکس بوقلمونی (Turkey vulture)، حس بویایی بسیار قوی دارند و میتوانند بوی مواد شیمیایی حاصل از تجزیه لاشه را از کیلومترها دورتر تشخیص دهند.
اگر کرکسها روی لاشهای در حال چرخیدن دیده شوند، معمولاً برای این دلایل است:
بررسی اینکه حیوان کاملاً مرده است
چک کردن اینکه آیا شکارچی دیگری قبلاً لاشه را باز کرده یا نه
مطمئن شدن از نبود خطر
سنجش بهترین نقطه برای فرود
این رفتار کاملاً طبیعی است و ربطی به شکار یا انتظار برای مرگ یک جاندار ندارد.
یکی از بزرگترین سوءتفاهمها درباره کرکسها این است که آنها بیماری منتقل میکنند. در حالیکه واقعیت کاملاً برعکس است. مککلور میگوید: «کرکسها بیماریها را نابود میکنند، نه پخش.»
معده کرکسها ترکیبی از اسیدهای بسیار قوی و باکتریهای کشنده دارد که باعث میشود پاتوژنهایی مثل: آنتراکس، هاری، سالمونلا و وبا در معدهشان نابود شود. به همین دلیل آنها را «تیم نظافت طبیعت» مینامند.

اهمیت کرکسها زمانی بهتر روشن شد که جمعیت آنها در هند بهشدت کاهش یافت. بیش از ۲۰ سال پیش، داروی دامپزشکی دیکلوفناک باعث مرگ گسترده کرکسها شد؛ چون این دارو برای آنها سمی است. نتیجه این اتفاق بسیار هولناک بود:
جمعیت کرکسها تقریباً به صفر رسید
لاشههای حیوانات در محیط باقی ماند
بیماریها بهشدت گسترش یافت
بین سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۵ حدود ۵۰۰ هزار انسان در اثر افزایش بیماریها جان باختند
این واقعه نشان داد که کرکسها نقشی حیاتی در سلامت اکوسیستمها دارند.
امروزه هزاران کرکس در آفریقا به دستگاههای GPS مجهز هستند. این پرندگان با یافتن سریع لاشهها میتوانند محل شکار غیرقانونی را آشکار کنند. تجمع تعداد زیادی کرکس معمولاً نشانه وجود یک لاشه بزرگ است که میتواند ناشی از شکار غیرقانونی باشد. به این ترتیب، کرکسها تبدیل به سیستم هشدار زودهنگام برای نیروهای مقابله با شکارچیان شدهاند.

کرکسها برخلاف تصور عمومی، نه نشانه مرگاند و نه تهدیدی برای انسان. آنها:
انرژی را با پرواز بر ترمالها ذخیره میکنند
از ارتفاع به دنبال لاشه میگردند
بیماریها را نابود کرده و محیط را پاک میکنند
حتی به مبارزه با شکار غیرقانونی کمک میکنند
آنها یکی از مهمترین اجزای اکوسیستم هستند و حضورشان برای سلامت طبیعت ضروری است.

منبع: livescience