آگامای سروزغی دم‌سیاه؛ مارمولک اسرارآمیز بیابان‌های ایران با دم فوق‌بلند و رنگ استتاری مرگبار که استاد بقا در گرمای کویر است

راز بقا؛ آگامای سروزغی دم‌سیاه (black tailed toed agama) با نام علمی: phrynocephalus maculatus دارای بدنی باریک، دم بلند و ساختاری کاملاً سازگار با زندگی در زیستگاه‌های باز و کم‌پوشش است. یکی از مهم‌ترین مشخصات این گونه، فاقد بودن چین پوستی در گوشه دهان است که آن را از برخی آگاما‌های نزدیک متمایز می‌کند. فلس‌های پشتی بدن یکنواخت هستند و در ناحیه سر و گردن، خبری از فلس‌های ریشه‌ای‌شکل برجسته دیده نمی‌شود.

به گزارش راز بقا، در امتداد ستون مهره‌ها، فلس‌ها به‌طور قابل‌ملاحظه‌ای بزرگ‌تر از فلس‌های کناری بدن هستند که این موضوع به‌عنوان یکی از شاخص‌های تشخیصی این گونه شناخته می‌شود. برخلاف برخی گونه‌های آگاما، این مارمولک فاقد فلس‌های متورم و برجسته در ناحیه پشت بوده و پهلو‌های بدن نیز فاقد گسترش فلسی اضافی هستند. همچنین در حاشیه عقبی ران‌ها و اطراف قاعده دم، هیچ‌گونه ریشه فلسی مشاهده نمی‌شود.

فلس‌های بینی اندازه‌ای متوسط دارند و معمولاً ۱ تا ۳ ردیف پولک آنها را از یکدیگر جدا می‌کند. دم این گونه نسبت به طول بدن بسیار بلند است و اندازه آن ۱۴۰ تا ۱۸۵ درصد طول بدن (از نوک پوزه تا مخرج) را شامل می‌شود که نقش مهمی در تعادل و حرکات سریع جانور دارد.

رنگ‌آمیزی و الگوی بدنی

رنگ‌آمیزی آگامای سروزغی دم‌سیاه به‌گونه‌ای است که استتار بسیار مؤثری در محیط‌های بیابانی فراهم می‌کند. سطح پشتی بدن معمولاً خاکستری روشن است و نوار‌های عرضی تیره به همراه نقاط روشن و تیره‌ی پراکنده بر روی آن دیده می‌شود. این الگو باعث می‌شود جانور در میان ماسه‌ها و سنگریزه‌ها به‌سختی قابل تشخیص باشد.

به گزارش راز بقا بر روی دم و اندام‌های حرکتی، نوار‌های عرضی خاکستری تیره وجود دارد. یکی از جالب‌ترین ویژگی‌های این گونه، رنگ قرمز مایل به نارنجی در سطح شکمی دم است که به‌ویژه در نمونه‌های جوان وضوح بیشتری دارد. انتهای دم اغلب به رنگ خاکستری تیره یا کاملاً سیاه دیده می‌شود که دلیل نام‌گذاری فارسی و انگلیسی این گونه نیز همین ویژگی است.

زیستگاه و شرایط محیطی

آگامای سروزغی دم‌سیاه به‌طور تخصصی در نواحی بیابانی و نیمه‌بیابانی زندگی می‌کند. زیستگاه‌های اصلی آن شامل دشت‌های ماسه‌ای، زمین‌های ماسه‌ای آمیخته با سنگریزه، دشت‌های لم‌یزرع نمکی و مناطق با پوشش گیاهی بسیار کم است. این پوشش گیاهی معمولاً محدود به بوته‌ها یا درختچه‌های پراکنده می‌شود.

توانایی تحمل دما‌های بالا، کم‌آبی و تابش شدید آفتاب، این گونه را به یکی از خزندگان موفق مناطق خشک تبدیل کرده است. آگامای سروزغی دم‌سیاه اغلب از شکاف‌های سطح زمین، سایه بوته‌ها و ناهمواری‌های کوچک برای پناه گرفتن در برابر گرمای شدید استفاده می‌کند.

عادات رفتاری و تغذیه

این گونه روزفعال است و بیشترین فعالیت آن در ساعات گرم روز مشاهده می‌شود. آگامای سروزغی دم‌سیاه معمولاً روی زمین حرکت می‌کند و به‌سرعت می‌تواند از شکارچیان فرار کند. همانند دیگر گونه‌های این جنس، هنگام هشدار یا نمایش رفتاری، دم خود را به سمت بالا خم می‌کند که می‌تواند نقش ارتباطی یا دفاعی داشته باشد.

رژیم غذایی این مارمولک عمدتاً شامل مورچه‌ها، قاب‌بالان و سایر حشرات کوچک است. با این حال، شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد احتمالاً بخشی از رژیم غذایی آن را مواد گیاهی نیز تشکیل می‌دهد، به‌ویژه در زمان‌هایی که منابع جانوری کاهش می‌یابد. این انعطاف غذایی، شانس بقا در شرایط سخت بیابانی را افزایش می‌دهد.

پراکندگی جهانی و پراکنش در ایران

به گزارش راز بقا پراکندگی جهانی آگامای سروزغی دم‌سیاه گستره وسیعی از جنوب غرب آسیا را در بر می‌گیرد. این گونه در پاکستان، افغانستان، ترکمنستان، ایران، عراق، سوریه، عربستان سعودی و عمان گزارش شده است.

در ایران، حضور این گونه به‌طور مشخص در دشت کویر و همچنین مناطق اطراف شیراز و آباده ثبت شده است. این پراکنش نشان می‌دهد که آگامای سروزغی دم‌سیاه به شرایط اقلیمی خشک و نیمه‌خشک مرکز و جنوب کشور کاملاً سازگار شده است.

اندازه و ابعاد

طول بدن این گونه از نوک پوزه تا مخرج حدود ۹۱ میلی‌متر است و طول دم به‌طور میانگین به ۱۲۸ میلی‌متر می‌رسد. این نسبت بالای طول دم به بدن، نقش مهمی در چابکی، تعادل و فرار سریع جانور در زیستگاه‌های باز دارد.

برای مطالعه بیش‌تر بخوانید:

بزمجه باستانی؛ برادر بزرگتر و ۵۰۰ کیلویی اژد‌های کومودو که انسان‌های اولیه را شکار می‌کرد و عاشق گوشت انسان بود

موساسور؛ مارمولک ۱۷ متری و ترسناک‌ترین شکارچی دریایی که حتی دایناسور هم شکار می‌کرد و ۶۶ میلیون سال پیش منقرض شد

باسیلیسک معمولی؛ مارمولکی شگفت‌انگیز معروف به مارمولک عیسی که روی آب راه می‌رود!

ملاحظات رده‌بندی و مطالعات علمی

بر اساس مطالعات انجام‌شده توسط اندرسن، تفاوت‌هایی در تعداد فلس‌های اطراف ناحیه میانی بدن بین نمونه‌های ایرانی و عربی مشاهده شده است. نمونه‌های ایرانی دارای ۹۹ تا ۱۱۵ فلس و نمونه‌های عربی ۱۰۶ تا ۱۱۹ فلس در این ناحیه هستند. نمونه‌های عربستان سعودی به‌عنوان زیرگونه P.m.longicaudatus شناخته شده‌اند که شباهت زیادی به نمونه‌های ایرانی دارند و احتمال می‌رود پراکنش این زیرگونه تا جنوب غربی ایران نیز امتداد داشته باشد.

محل نمونه تیپیک این گونه، آباده در شمال شیراز است که در سال ۱۳۷۶ توسط بلنفورد (Blanford) معرفی شده است. به گزارش راز بقا تمامی نمونه‌های ایرانی مورد مطالعه تاکنون متعلق به زیرگونه P.m.maculatus بوده‌اند و ویژگی‌های ظاهری ذکرشده نیز مربوط به همین زیرگونه است.

آگامای سروزغی دم‌سیاه نمونه‌ای بارز از سازگاری خزندگان با شرایط سخت بیابانی ایران است. شناخت بهتر این گونه نه‌تنها به درک تنوع زیستی مناطق خشک کشور کمک می‌کند، بلکه اهمیت حفاظت از زیستگاه‌های بیابانی را نیز بیش از پیش نشان می‌دهد؛ زیستگاه‌هایی که اغلب نادیده گرفته می‌شوند، اما نقش مهمی در پایداری اکوسیستم‌های طبیعی ایران دارند.