آتشفشان‌های پنهان؛ غول‌های خاموشی که با یک فوران ناگهانی میلیون‌ها انسان را از بین می‌برند در حال فوران هستند

راز بقا: وقتی صحبت از آتشفشان‌ها می‌شود، بیشتر مردم به سراغ نام‌های مشهوری مانند کوه اتنا در سیسیل ایتالیا یا یلواستون در ایالات متحده می‌روند؛ آتشفشان‌هایی که به‌طور مداوم پایش می‌شوند و هرگونه تغییر در فعالیت آنها به‌سرعت گزارش می‌شود. اما برخلاف این تصور رایج، خطرناک‌ترین فوران‌های آینده جهان به‌احتمال زیاد نه از این آتشفشان‌های شناخته‌شده، بلکه از آتشفشان‌هایی رخ خواهد داد که خاموش به نظر می‌رسند، کمتر شناخته شده‌اند و تقریباً هیچ نظارتی بر آنها وجود ندارد.

آتشفشان‌های پنهان؛ تهدیدی که کمتر دیده می‌شود

به گزارش راز بقا، آتشفشان‌های موسوم به «پنهان» اغلب نادیده گرفته می‌شوند، در حالی که بسیار بیشتر از آنچه عموم مردم تصور می‌کنند فوران دارند. در مناطقی مانند اقیانوس آرام، آمریکای جنوبی و اندونزی، هر هفت تا ده سال یک‌بار فورانی از آتشفشانی رخ می‌دهد که هیچ سابقهٔ ثبت‌شده‌ای در تاریخ ندارد. این فوران‌ها معمولاً غیرمنتظره هستند و به همین دلیل، آثار آنها می‌تواند گسترده و غیرقابل پیش‌بینی باشد.

فوران اتیوپی در سال ۲۰۲۵؛ هشداری جهانی

نمونه‌ای تازه از این خطر در نوامبر ۲۰۲۵ رخ داد؛ زمانی که آتشفشان «هایلی گوبی» در اتیوپی برای نخستین بار در تاریخ ثبت‌شده فوران کرد. شواهد زمین‌شناسی نشان می‌دهد این آتشفشان دست‌کم ۱۲ هزار سال خاموش بوده است. در جریان این فوران، ستون‌های خاکستر تا ارتفاع حدود ۱۳٬۷۰۰ متر در آسمان بالا رفت. مواد آتشفشانی حتی به یمن بارید و ذرات آن وارد حریم هوایی شمال هند شد؛ موضوعی که نشان می‌دهد یک آتشفشان ناشناخته می‌تواند پیامد‌هایی فراتر از مرز‌های یک قاره ایجاد کند.

ال‌چیچون مکزیک؛ فاجعه‌ای که جهان را تحت‌تأثیر قرار داد

برای درک بهتر این خطر، کافی است به سال ۱۹۸۲ بازگردیم. در آن سال، آتشفشان کم‌نام‌ونشان «ال‌چیچون» در مکزیک پس از قرن‌ها خاموشی به‌طور انفجاری فوران کرد. به گزارش راز بقا این فوران‌ها مقامات را کاملاً غافلگیر کرد. بهمن‌های داغ سنگ، خاکستر و گاز، مناطق وسیعی از جنگل را نابود کردند، رودخانه‌ها مسدود شدند، ساختمان‌ها ویران شدند و خاکستر تا گواتمالا فرو ریخت.

در این فاجعه بیش از ۲ هزار نفر جان باختند و حدود ۲۰ هزار نفر آواره شدند. این رویداد بدترین فاجعهٔ آتشفشانی مکزیک در دوران مدرن به شمار می‌رود.

تأثیرات اقلیمی فوران‌ها؛ از مکزیک تا آفریقا.

اما پیامد‌های ال‌چیچون به مکزیک محدود نماند. گوگرد ناشی از فوران وارد لایه‌های بالایی جو شد و ذرات بازتابنده‌ای ایجاد کرد که باعث خنک شدن نیم‌کرهٔ شمالی زمین شد. این تغییر اقلیمی، الگوی موسمی آفریقا را به سمت جنوب جابه‌جا کرد و خشکسالی شدیدی به وجود آورد.

این خشکسالی به‌تنهایی می‌توانست هر منطقه‌ای را دچار بحران کند، اما هم‌زمانی آن با فقر گسترده و جنگ داخلی، فاجعه‌ای انسانی را رقم زد. قحطی اتیوپی و شرق آفریقا در سال‌های ۱۹۸۳ تا ۱۹۸۵ جان حدود یک میلیون نفر را گرفت و توجه جهانی را با کمپین‌هایی مانند «Live Aid» به فقر جلب کرد. با این حال، کمتر کسی می‌داند که یک آتشفشان دورافتاده نقش مهمی در شکل‌گیری این تراژدی داشته است.

چرا دانش بشر هنوز برای این خطر آماده نیست؟

با وجود این درس‌های تاریخی، سرمایه‌گذاری جهانی در حوزه آتشفشان‌شناسی هم‌پای خطرات پیش نرفته است. کمتر از نیمی از آتشفشان‌های فعال جهان به‌طور منظم پایش می‌شوند و تحقیقات علمی به‌شدت روی چند آتشفشان مشهور متمرکز است. به گزارش راز بقا برای مثال، تعداد پژوهش‌های انجام‌شده دربارهٔ کوه اتنا به‌تنهایی بیشتر از مجموع مطالعات مربوط به ۱۶۰ آتشفشان در اندونزی، فیلیپین و وانواتو است؛ مناطقی که از پرجمعیت‌ترین نواحی آتشفشانی زمین محسوب می‌شوند.

خطا‌های ذهنی انسان و غفلت از آتشفشان‌های ساکت

یکی از دلایل اصلی این غفلت، سوگیری‌های ذهنی انسان است. بسیاری از مردم تصور می‌کنند پدیده‌ای که مدت‌ها آرام بوده، در آینده نیز آرام می‌ماند؛ مفهومی که به «سوگیری عادی‌انگاری» معروف است. همچنین، انسان‌ها تهدید‌ها را بر اساس نمونه‌های آشنا قضاوت می‌کنند؛ به همین دلیل، آتشفشان‌های مشهور خطرناک‌تر از آتشفشان‌های دورافتاده به نظر می‌رسند، حتی اگر واقعیت خلاف آن باشد.

آمادگی پیش‌دستانه؛ تنها راه جلوگیری از بحران جهانی

به گزارش راز بقا تجربه نشان داده که پایش آتشفشان‌ها، آموزش جوامع محلی، سامانه‌های هشدار زودهنگام و ارتباط مؤثر میان دانشمندان و مسئولان می‌تواند جان هزاران نفر را نجات دهد. نمونه‌هایی از جلوگیری موفق از فاجعه در سال‌های ۱۹۹۱ در پیناتوبو، ۲۰۱۹ در مراپی و ۲۰۲۱ در لاسوفریر ثبت شده است.

بیشترین خطر کجاست؟

بزرگ‌ترین ریسک‌ها در مناطقی مانند آمریکای لاتین، جنوب‌شرق آسیا، آفریقا و اقیانوس آرام قرار دارد؛ جایی که میلیون‌ها نفر در نزدیکی آتشفشان‌هایی با سابقهٔ تاریخی اندک یا بدون سابقه زندگی می‌کنند. حتی سرمایه‌گذاری‌های محدود در پایش و آمادگی می‌تواند در این مناطق جان انسان‌های بی‌شماری را نجات دهد.

آتشفشان‌های پنهان شاید خاموش به نظر برسند، اما دقیقاً همین سکوت طولانی آنها را به خطرناک‌ترین تهدید‌های طبیعی جهان تبدیل کرده است. اگر جهان بخواهد از بحران‌های آتی جلوگیری کند، باید پیش از فوران، این غول‌های فراموش‌شده را جدی بگیرد.