کپور دندان اراک؛ ماهی بومی و اسرارآمیز ایران که تنها در چند چشمه و آبگیر کوچک در اراک وجود دارد

راز بقا: گونه کپوردندان اراک با نام علمی Aphanius arakensis یکی از گونه‌های تازه‌شناسایی شده از خانواده‌ی کپوردندان‌ها (Cyprinodontidae) در ایران است.

به گزارش راز بقا، این ماهی کوچک آب شیرین که تنها در یک زیستگاه طبیعی بسیار محدود یافت می‌شود، به دلیل خصوصیات خاص زیستی و توزیع جغرافیایی محدود، اهمیت بالایی از نظر علمی و حفاظتی دارد. در این مقاله از راز بقا با بررسی تکاملی، اکولوژیکی، زیست‌شناختی و تهدیدات این گونه، دیدی جامع نسبت به وضعیت کنونی آن ارائه می‌شود.

معرفی و نام‌گذاری

کپوردندان اراک گونه‌ای از سرده Aphanius است که در سال‌های اخیر به صورت علمی توصیف شد. نام گونه (arakensis) از شهر اراک مرکز استان مرکزی ایران گرفته شده که نزدیک محل یافت شدن جمعیت این ماهی واقع است. این گونه همچنین به نام انگلیسی Arak tooth-carp شناخته می‌شود.

طبقه‌بندی و تکامل

این ماهی به گروه Actinopterygii (ماهی‌های پولک‌دار) و خانواده Cyprinodontidae تعلق دارد. به گزارش راز بقا این خانواده شامل گونه‌های کوچک، اغلب بومی و محدود به زیستگاه‌های خاص است که در بخش‌های مختلف اروپا، خاورمیانه و شمال آفریقا پراکنده‌اند. بررسی‌های ژنتیکی نشان می‌دهند که A. arakensis از نظر تکاملی با سایر گونه‌های ایرانی Aphanius مانند Aphanius sophiae و Aphanius farsicus نسبت دارد، اما تفاوت‌های ژنتیکی و مورفولوژیکی مشخصی آن را متمایز می‌کند.

زیستگاه و پراکندگی

این گونه تنها در یک آبگیر طبیعی کم‌عمق به ابعاد حدود ۶×۴ متر واقع در حوضه دریاچه نمک در نزدیکی شهر اراک یافت شده است. این آبگیر از طریق یک چشمه طبیعی تغذیه می‌شود و آب آن تقریباً راکد است. به گزارش راز بقا در زمان نمونه‌برداری، دمای آب حدود ۲۳ درجه سانتی‌گراد بوده و بستر آن عمدتاً از لجن و سنگ‌ریزه‌های کوچک تشکیل می‌شد. در اطراف این زیستگاه گیاهانی، چون نی و خیزران دیده شده‌اند، با این حال پوشش گیاهی در آب بسیار کم یا غایب بوده است.

علاوه بر آبگیر اصلی، این گونه در چند چشمه هم‌جوار نیز مشاهده شده است که نشان می‌دهد توزیعش در سطحی بسیار محدود ولی چند نقطه‌ای در اطراف زیستگاه اصلی وجود دارد.

مورفولوژی و خصوصیات ظاهری

کپوردندان اراک از نظر اندازه کوچک باقی می‌ماند و طول بدن آن معمولاً در چند سانتی‌متر قرار دارد. تفاوت‌های ظاهری بین نر و ماده وجود دارد:

نر‌ها اغلب رنگ‌های تیره‌تر و باله‌هایی با حاشیه‌های روشن دارند.

ماده‌ها کمی بزرگ‌تر و با الگو‌های رنگی مخصوص در پهلو‌ها دیده می‌شوند.

این گونه همچنین دارای مشخصات خاصی در مقایسه با سایر Aphanius‌های ایرانی است که شامل تعداد اشعه‌های باله‌های مخرجی، تعداد پولک‌های خط جانبی و ویژگی‌های ساختاری بدن می‌شود.

زیست‌شناسی و رفتار

اطلاعات دقیق درباره رفتار این گونه در طبیعت هنوز کامل نیست، اما بر اساس داده‌های زیستگاه و مطالعات مربوط به گونه‌های نزدیک، می‌توان گفت که:

این ماهی‌ها احتمالاً در آب‌های کم‌عمق با جریان آهسته زندگی می‌کنند.

تولیدمثل آنها ممکن است در فصل‌های گرم‌تر سال باشد، زمانی که شرایط محیطی مساعدتر است.

جمعیت‌های کوچک و پراکنده نیازمند بررسی بیشتر برای درک الگو‌های تولیدمثلی واقعی هستند.

برای مطالعه بیش‌تر بخوانید:

تبرماهی دریایی؛ موجودی نیمه‌نامرئی در اعماق قیانوس که با بدن تیغه‌مانند، چشم‌های ترسناک و نور زیستی مرگبار، استاد استتار است

یخ‌ماهی کروکودیلی؛ ماهی معروف به «خون سفید» با بدنی شفاف که گلبول قرمز ندارد و در بدنش پروتئین ضد یخ تولید می‌کند

تهدیدات و وضعیت حفاظتی

بسیاری از جمعیت‌های کوچک و بومی ماهیان مانند Aphanius arakensis تحت فشار‌های انسانی و طبیعی قرار دارند. از جمله مهم‌ترین تهدیدات می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

آلودگی زیستگاه: کاهش کیفیت آب و افزایش مواد آلاینده می‌تواند باعث استرس و کاهش جمعیت شود.

تغییرات بارش و منابع آبی: خشکسالی‌ها و برداشت آب برای کشاورزی می‌توانند جریان طبیعی چشمه‌ها را کاهش داده و بعضی زیستگاه‌های کوچک را خشک کنند.

جمعیت محدود: توزیع محدود به چند نقطه کوچک باعث می‌شود گونه در برابر تغییرات محیطی آسیب‌پذیرتر شود.

با توجه به این عوامل، Aphanius arakensis احتمالاً در زمره گونه‌های در معرض خطر یا نزدیک به تهدید قرار دارد.

اهمیت علمی و تلاش‌های آینده

اهمیت کپوردندان اراک فراتر از یک گونه تازه توصیف‌شده است. این ماهی نمایانگر تنوع بالای آبزیان در حوضه‌های بسته و دورافتاده ایران است و مطالعه آن می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره:

تکامل گونه‌ها در محیط‌های ایزوله، تنوع ژنتیکی و ساختار جمعیت و پاسخ ماهیان به تغییرات محیطی و آلودگی ارائه دهد. پژوهش‌های جامع‌تر در زمینه جمعیت‌شناسی، اکولوژی رفتاری، ژنتیک جامع‌تر و مطالعات حفاظتی برای تدوین استراتژی‌های مدیریت پایدار ضروری است.

کپوردندان اراک (Aphanius arakensis) گونه‌ای بومی و کم‌یاب است که تنها در چند زیستگاه کوچک در اطراف اراک یافت می‌شود. با توجه به توزیع محدود، وضعیت زیستگاه و فشار‌های انسانی، توجه به حفاظت این گونه برای جلوگیری از کاهش جمعیت یا انقراض اهمیت زیادی دارد. مطالعات بیشتر علمی می‌تواند چشم‌انداز دقیق‌تری از نیاز‌های اکولوژیکی، تهدیدات و راهکار‌های حمایتی ارائه کند.