قاقم؛ کوچکترین شکارچی کوهستان‌های تهران در قاب تصاویر رضا مرتضایی‌پور

راز بقا: در ماه‌های اخیر، رضا مرتضایی‌پور، عکاس حیات‌وحش ساکن تهران، فعالیت خود را در کوهستان‌ها و زیستگاه‌های طبیعی شمال تهران جدی‌تر دنبال کرده است؛ مناطقی که در فاصله‌ای نه‌چندان دور از هیاهوی پایتخت، همچنان میزبان گونه‌های متنوع و گاه بسیار کم‌مشاهده‌ای از حیات‌وحش هستند.

مرتضایی‌پور در جریان پروژه‌های عکاسی خود توانسته است از گونه‌هایی تصویربرداری کند که ثبت تصاویر باکیفیت از آنها در طبیعت چندان رایج نیست. یکی از ارزشمندترین مشاهدات او، ثبت تصاویر قاقم (Mustela erminea) است؛ پستانداری کوچک، چابک و بسیار کم‌حضور در مقابل چشم انسان که مشاهده آن در طبیعت تا حد زیادی به شانس، شناخت زیستگاه و البته صبر و زمان زیادی که عکاس در طبیعت سپری می‌کند، وابسته است.

قاقم؛ کوچک، اما شکارچی

قاقم از خانواده راسو‌ها (Mustelidae) و از گوشت‌خواران کوچک جثه است. بدن کشیده، پا‌های کوتاه، سر کوچک و حرکات سریع و چابک از ویژگی‌های ظاهری این جانور به شمار می‌رود. قاقم عمدتاً از جوندگان و دیگر پستانداران کوچک تغذیه می‌کند و می‌تواند برای یافتن طعمه، وارد شکاف‌ها و سوراخ‌های محل زندگی آنها شود.

یکی از ویژگی‌های شناخته‌شده قاقم، تغییر رنگ پوشش بدن در فصل‌های مختلف است. در فصل گرم، بخش پشتی بدن معمولاً قهوه‌ای و قسمت زیرین روشن است؛ اما در مناطقی با زمستان‌های سرد و برفی، پوشش بدن می‌تواند در زمستان سفید شود. نوک دم، برخلاف بخش عمده بدن، سیاه باقی می‌ماند و یکی از مشخصه‌های قابل توجه این گونه است.

با وجود جثه کوچک، قاقم شکارچی فعالی است و سرعت و چابکی بالایی دارد. بخش قابل توجهی از غذای آن را جوندگان کوچک تشکیل می‌دهند و به همین دلیل حضور آن در یک زیستگاه می‌تواند نشانه‌ای از وجود زنجیره غذایی فعال و جمعیت مناسبی از طعمه‌های کوچک باشد.

پراکنش قاقم در ایران

قاقم در پهنه وسیعی از نیمکره شمالی پراکنش دارد و زیستگاه‌های سرد و کوهستانی از محیط‌های مهم حضور آن محسوب می‌شوند.

در ایران نیز گزارش‌های حضور قاقم عمدتاً با زیستگاه‌های کوهستانی و مناطق مرتفع مرتبط است. مطالعات مربوط به پراکنش گوشت‌خواران کوچک و خانواده راسو‌ها در ایران نشان می‌دهد که مناطق کوهستانی کشور، به‌ویژه زیستگاه‌های مرتفع و سرد، اهمیت زیادی برای حفاظت از این گروه دارند. یک مطالعه مدل‌سازی زیستگاه که هشت گونه از خانواده راسو‌ها را در ایران بررسی کرده، بر اهمیت شناسایی زیستگاه‌های مناسب و کانون‌های تنوع این خانواده برای برنامه‌ریزی حفاظتی تأکید کرده است.

در چنین شرایطی، ثبت تصویری قاقم در کوهستان‌های شمال تهران اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. این تصاویر نه‌تنها یک موفقیت شخصی برای عکاس محسوب می‌شوند، بلکه می‌توانند بخشی از مستندات تصویری حیات‌وحش مناطق طبیعی پیرامون تهران باشند؛ مناطقی که باوجود فشار روزافزون فعالیت‌های انسانی، همچنان گونه‌هایی با رفتار‌های پنهان و مشاهده دشوار را در خود جای داده‌اند.

عکاسی؛ فرصتی برای دیده‌شدن گونه‌های کمتر دیده‌شده

ثبت چنین گونه‌ای در طبیعت آسان نیست. قاقم جانوری سریع، کوچک و محتاط است و ممکن است تنها برای چند لحظه در برابر دوربین ظاهر شود؛ بنابراین رسیدن به یک تصویر باکیفیت از این جانور، حاصل ترکیبی از شناخت زیستگاه، تجربه میدانی، صبر و البته شانس است.

پروژه‌های مستمر عکاسانی مانند رضا مرتضایی‌پور می‌توانند پنجره‌ای به سوی بخش کمتر دیده‌شده طبیعت ایران باز کنند؛ طبیعتی که حتی در مجاورت یکی از بزرگ‌ترین شهر‌های کشور، هنوز راز‌های بسیاری برای آشکارشدن دارد.

تصاویر قاقم در کوهستان‌های شمال تهران یادآور این واقعیت‌اند که برای کشف تنوع زیستی، همیشه لازم نیست به دورترین نقاط کشور سفر کرد. گاهی در فاصله‌ای کوتاه از شهر، گونه‌ای زندگی می‌کند که دیدنش ممکن است تنها به چند ثانیه فرصت و ماه‌ها جست‌و‌جو نیاز داشته باشد.