کبوتر سبز تیمور؛ پرنده‌ای که هنگام شلیک فرار نمی‌کند و حالا در آستانه انقراض است

راز بقا: کبوتر سبز تیمور (Treron psittaceus)، پرنده‌ای کمیاب و بومی جزیره تیمور، جزیره روت و چند جزیره کوچک پیرامون آن در شرق اندونزی و تیمور شرقی، ممکن است تنها چند قدم با انقراض فاصله داشته باشد. یک مطالعه جدید نشان می‌دهد جمعیت جهانی این پرنده که پیش‌تر بین ۶۶۰ تا ۲ هزار فرد بالغ برآورد شده بود، احتمالاً تنها ۱۰۰ تا ۵۰۰ فرد است و بیشتر جمعیت باقی‌مانده در تیمور شرقی زندگی می‌کند.

این گونه از سال ۲۰۰۰ در فهرست گونه‌های «در معرض خطر» اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت قرار داشته است، اما بررسی تازه پژوهشگران نشان می‌دهد وضعیت آن بسیار وخیم‌تر از برآورد‌های قبلی است و پیشنهاد شده جایگاه حفاظتی آن به «به‌شدت در معرض خطر انقراض» (Critically Endangered) تغییر کند.

شکار؛ مهم‌ترین عامل سقوط جمعیت

پژوهشگران معتقدند اگرچه از بین رفتن جنگل‌ها طی دهه‌های گذشته به کاهش زیستگاه این پرنده کمک کرده، اما شکار عامل اصلی فروپاشی جمعیت کبوتر سبز تیمور بوده است. این پرنده میوه‌خوار، با پر‌های سبز و رنگ‌آمیزی شبیه انبه، رفتار غیرمعمولی دارد که آن را در برابر شکار بسیار آسیب‌پذیر می‌کند.

کبوتر‌های سبز تیمور هنگام تغذیه گاهی در برابر صدای شلیک نیز واکنش پروازی مناسبی نشان نمی‌دهند. در منطقه لائوتم در شرق تیمور، شکارچیان محلی حتی این پرنده را با نامی به معنای «ناشنوا» می‌شناسند؛ زیرا گله ممکن است پس از شلیک گلوله همچنان به تغذیه ادامه دهد و در نتیجه چندین پرنده در یک نوبت شکار شوند.

بررسی پژوهشگران بر اساس داده‌های میدانی و مشاهدات ثبت‌شده در فاصله سال‌های ۲۰۰۲ تا ۲۰۲۵ انجام شده است. در این مدت بیش از ۱۴۰۰ روز عملیات میدانی در سراسر محدوده پراکنش این گونه صورت گرفت. نتایج نشان داد شمار مشاهدات در بخش‌های مختلف محدوده تاریخی این پرنده به‌شدت کاهش یافته است.

تقریباً ناپدید شده از اندونزی

وضعیت کبوتر سبز تیمور در بخش اندونزیایی جزیره تیمور حتی نگران‌کننده‌تر است. در تیمور غربی، آخرین مشاهده ثبت‌شده به سال ۲۰۰۵ بازمی‌گردد؛ این در حالی است که پس از آن صد‌ها روز بررسی میدانی انجام شده است.

در جزیره روت نیز تنها چند مشاهده پراکنده ثبت شده و آخرین رکورد‌های قابل اتکا مربوط به سال‌های گذشته است. پژوهشگران معتقدند جمعیت این پرنده در اندونزی ممکن است عملاً از بین رفته باشد و اگر هنوز افرادی باقی مانده باشند، تعداد آنها بسیار اندک است.

آخرین پناهگاه

امروزه مهم‌ترین جمعیت باقی‌مانده کبوتر سبز تیمور در پارک ملی نینو کُنیس سانتانا در منطقه لائوتمِ تیمور شرقی قرار دارد. با این حال حتی در این منطقه نیز پرنده بیشتر در جنگل‌های دورافتاده و مناطقی دیده می‌شود که دسترسی انسان و فشار شکار در آنها کمتر است.

یکی از پژوهشگران و فعالان حفاظت از طبیعت محلی می‌گوید حدود یک دهه پیش مشاهده این پرنده در برخی مناطق نسبتاً آسان بود، اما اکنون تنها در دورافتاده‌ترین بخش‌های جنگل باقی مانده است.

راه نجات چیست؟

پژوهشگران معتقدند حفاظت از این گونه تنها با ایجاد مناطق حفاظت‌شده روی کاغذ امکان‌پذیر نیست. کاهش شکار باید در سطح جوامع محلی دنبال شود و برنامه‌های آموزشی و اطلاع‌رسانی گسترده‌ای برای کاهش شکار این پرنده اجرا شود.

همچنین استفاده از قوانین و سنت‌های بومی می‌تواند نقش مهمی داشته باشد. در برخی جوامع تیمور شرقی، سنت‌های موسوم به Lulik بخش‌هایی از جنگل را مقدس می‌دانند و قطع درختان، شکار حیات‌وحش یا ورود بدون اجازه بزرگان جامعه را ممنوع می‌کنند. پژوهشگران معتقدند تقویت چنین نظام‌های سنتی می‌تواند به حفاظت از آخرین زیستگاه‌های کبوتر سبز تیمور کمک کند.

پژوهشگران همچنین خواستار افزایش بودجه و امکانات مدیریت پارک ملی نینو کنیس سانتانا و انجام بررسی‌های بیشتر در مناطق کمتر مطالعه‌شده هستند. آنها هشدار می‌دهند که بدون اقدامات فوری و مؤثر، کبوتر سبز تیمور می‌تواند یکی دیگر از گونه‌های پرندگان جهان باشد که برای همیشه از طبیعت حذف می‌شود.

منبع: Mongabay / Oryx – Cambridge University Press