بزرگراه‌هایی که روی هیچ نقشه‌ای دیده نمی‌شوند؛ ۱۵۱ گونه پرنده دریایی در مسیرهایی از ۵۶ کشور عبور می‌کنند

راز بقا: پژوهشگران با بررسی داده‌های ردیابی هزاران پرنده دریایی، شش مسیر بزرگ مهاجرتی را در اقیانوس‌های جهان شناسایی کرده‌اند؛ «بزرگراه‌های دریایی» نامرئی که پرندگان از مسیرهایی مشابه و قابل پیش‌بینی در امتداد آن‌ها حرکت می‌کنند. تحلیل‌های تازه نشان می‌دهد دست‌کم ۱۵۱ گونه پرنده دریایی از این شبکه استفاده می‌کنند و مسیر سفر آن‌ها از آب‌های سرزمینی ده‌ها کشور تا بخش‌هایی از اقیانوس‌های آزاد امتداد دارد؛ موضوعی که حالا به یک چالش بین‌المللی برای حفاظت از پرندگانی تبدیل شده که زندگی‌شان در مرز هیچ کشور واحدی نمی‌گنجد.

بزرگراه‌هایی که روی هیچ نقشه‌ای دیده نمی‌شوند

اگر روی سطح اقیانوس اطلس، آرام یا هند بایستید، چیزی نمی‌بینید. نه جاده‌ای وجود دارد، نه تابلو و نه خطی که مسیر را مشخص کند. اما هر سال، میلیون‌ها پرنده دریایی تقریباً از همان راه‌هایی عبور می‌کنند که نسل‌های پیش از آن‌ها طی کرده‌اند؛ مسیرهایی که ممکن است از نیمکره شمالی آغاز شوند، از استوا عبور کنند و هزاران کیلومتر آن‌سوتر، در نزدیکی قطب جنوب ادامه پیدا کنند.

تا همین چند سال پیش، دانشمندان می‌دانستند بسیاری از گونه‌های پرندگان دریایی مهاجرت‌های عظیمی انجام می‌دهند، اما تصویر کامل‌تری از یک سؤال مهم نداشتند:

آیا هر گونه مسیر مخصوص خودش را دارد، یا در دل اقیانوس‌ها واقعاً شبکه‌ای از راه‌های مشترک وجود دارد؟

پژوهش تازه پاسخ جالبی به این سؤال داده است.

به نظر می‌رسد پرندگان دریایی، با وجود تفاوت گونه، اندازه، زمان مهاجرت و محل تولیدمثل، بارها به مجموعه‌ای از مسیرهای مشابه بازمی‌گردند؛ چیزی شبیه به بزرگراه‌های نامرئی در مقیاس یک اقیانوس. پژوهش علمی اصلی، شش «مسیر مهاجرت دریایی» یا Marine Flyway را در سراسر جهان شناسایی کرده است.

دانشمندان چگونه این بزرگراه‌ها را پیدا کردند؟

پشت این نقشه، داستانی چند دهه‌ای قرار دارد.

پژوهشگران داده‌های ردیابی پرندگان دریایی را که بین سال‌های ۱۹۸۹ تا ۲۰۲۳ جمع‌آوری شده بود، کنار هم گذاشتند. این داده‌ها از دستگاه‌های مختلف ردیابی، از جمله GPS و ابزارهای ماهواره‌ای و ثبت‌کننده‌های موقعیت جغرافیایی به دست آمده بود.

در نسخه اصلی پژوهش، اطلاعات مربوط به ۳۹۹۶ پرنده از ۵۱ گونه و ۶۴ کلنی در ۲۷ کشور یا قلمرو بررسی شد و پس از غربال علمی داده‌ها، مسیر مهاجرت ۴۸ گونه برای تحلیل نهایی مورد استفاده قرار گرفت. پژوهشگران به جای آنکه فقط حرکت هر گونه را جداگانه بررسی کنند، دنبال شباهت‌های پنهان میان مسیرها گشتند.

نتیجه شگفت‌انگیز بود.

با وجود اینکه یک آلباتروس، پرستو دریایی یا نوعی مرغ طوفان ممکن است در زمان‌های متفاوتی حرکت کنند، بسیاری از مسیرهایشان در مقیاس بزرگ روی هم می‌افتاد.

از دل این الگوها، شش مسیر اصلی بیرون آمد:

• مسیر اقیانوس اطلس
• مسیر شمال اقیانوس هند
• مسیر شرق اقیانوس هند
• مسیر غرب اقیانوس آرام
• مسیر اقیانوس آرام
• مسیر اقیانوس جنوبی

این مسیرها همیشه یک خط صاف نیستند. بعضی از آن‌ها شکل حلقه‌ای دارند، بعضی مانند عدد ۸ میان دو نیمکره کشیده شده‌اند و بعضی با جریان‌های عظیم اقیانوسی و بادهای غالب هماهنگ هستند.

پرندگان مسیر را از روی نقشه انتخاب نمی‌کنند

اما چرا یک پرنده باید هزاران کیلومتر از یک مسیر مشخص عبور کند، وقتی روی اقیانوس هیچ جاده‌ای وجود ندارد؟

پاسخ در خود اقیانوس پنهان است.

اقیانوس‌ها یک سطح صاف و بی‌جان نیستند. بادها، جریان‌های دریایی، مناطق سرشار از غذا و نواحی بالاآمدن آب‌های عمیق، شبکه‌ای پویا ایجاد می‌کنند که برای یک پرنده مهاجر اهمیت حیاتی دارد.

بعضی مسیرها با بادهای غالب هماهنگ‌اند و به پرنده کمک می‌کنند با صرف انرژی کمتر مسافت‌های بسیار طولانی را طی کند. برخی دیگر از مناطقی عبور می‌کنند که جریان‌های دریایی مواد مغذی را به سطح می‌آورند و به همین دلیل ماهی‌ها و دیگر طعمه‌ها در آنجا فراوان‌ترند.

در واقع، یک «بزرگراه پرندگان» ممکن است ترکیبی از چند چیز باشد: باد مناسب، غذا، جریان دریایی و مکان‌های امن برای استراحت یا تولیدمثل.

این همان چیزی است که باعث می‌شود مسیرها فقط تصادفی نباشند.

آن‌ها بارها و بارها تکرار می‌شوند.

از قطب شمال تا قطب جنوب؛ پروازی که مرز نمی‌شناسد

برخی از پرندگان دریایی، از بزرگ‌ترین مهاجران روی زمین هستند.

مثلاً پرستوهای دریایی قطبی می‌توانند در چرخه مهاجرت سالانه خود میان مناطق قطبی شمال و جنوب جابه‌جا شوند و بخش بزرگی از زندگی‌شان را در پرواز و بر فراز اقیانوس‌ها بگذرانند.

در مسیرهای دیگر، مرغ‌های طوفان و آلباتروس‌ها ممکن است هفته‌ها یا ماه‌ها در بخش‌هایی از اقیانوس زندگی کنند که هیچ خشکی‌ای در اطرافشان دیده نمی‌شود.

همین زندگی در فضای باز اقیانوس، مطالعه و حفاظت از آن‌ها را دشوار کرده است.

یک پرنده ممکن است در یک جزیره کوچک متعلق به یک کشور تخم‌گذاری کند، چند ماه بعد از آب‌های کشور دیگری عبور کند و سپس بخش بزرگی از زمستان را در آب‌های آزاد و خارج از قلمرو همه کشورها بگذراند.

حالا تحلیل‌های تازه‌تر نشان می‌دهد که دست‌کم ۱۵۱ گونه پرنده دریایی با این شبکه شش‌گانه ارتباط دارند و نزدیک به ۴۲ درصد از این گونه‌ها با خطر انقراض روبه‌رو هستند.

مشکل بزرگ: چه کسی مسئول حفاظت از پرنده‌ای است که متعلق به همه‌جا و هیچ‌جا است؟

اینجا شاید مهم‌ترین بخش داستان آغاز شود.

فرض کنید یک کشور منطقه‌ای از ساحل خود را به‌خوبی محافظت کند.

اما همان پرنده چند هفته بعد وارد آب‌های کشور دیگری شود، سپس از منطقه‌ای عبور کند که ماهیگیری صنعتی گسترده در آن جریان دارد و در نهایت به اقیانوس آزاد برسد؛ جایی که حفاظت از حیات‌وحش به همکاری بین‌المللی نیاز دارد.

در چنین شرایطی، حفاظت از یک نقطه خاص کافی نیست.

باید کل سفر را دید.

همین ایده، یعنی نگاه کردن به زندگی یک گونه از نقطه آغاز تا پایان مسیر مهاجرت، پشت مفهوم «مسیرهای دریایی» قرار دارد.

در سال ۲۰۲۶، کنوانسیون حفاظت از گونه‌های مهاجر وحشی، CMS، این شش مسیر دریایی را وارد چارچوب رسمی تصمیم‌گیری‌های حفاظتی کرد و از کشورها و نهادهای بین‌المللی خواست برای شناسایی مناطق مهم تولیدمثل، تغذیه، توقف و زمستان‌گذرانی در امتداد این مسیرها همکاری کنند.

به زبان ساده، دانشمندان حالا فقط نمی‌گویند:

«این پرندگان کجا هستند؟»

بلکه می‌پرسند:

«در تمام طول زندگی‌شان از کجا عبور می‌کنند و در کدام نقطه بیش از همه در خطرند؟»

دشمنی که از زیر آب می‌آید

یکی از بزرگ‌ترین تهدیدها برای پرندگان دریایی، چیزی است که شاید از ساحل دیده نشود: تور و قلاب ماهیگیری.

بسیاری از پرندگان هنگام دنبال کردن ماهی‌ها و طعمه‌ها، گرفتار تجهیزات ماهیگیری می‌شوند یا در تورها غرق می‌شوند.

اما این تنها خطر نیست.

آلودگی پلاستیکی، تغییر اقلیم، کاهش منابع غذایی، شکار توسط گونه‌های مهاجم در جزایر محل تولیدمثل و تخریب زیستگاه، همگی می‌توانند جمعیت این پرندگان را تحت فشار قرار دهند.

بر اساس اطلاعات BirdLife International، بخش بزرگی از جمعیت پرندگان دریایی جهان روند کاهشی دارند و حفاظت از آن‌ها بدون همکاری فراتر از مرزهای ملی دشوار است.

به همین دلیل، کشف این شش مسیر فقط یک دستاورد جغرافیایی نیست.

این نقشه می‌تواند به دولت‌ها و سازمان‌های حفاظت از طبیعت کمک کند بفهمند کدام نقاط در این شبکه اهمیت بیشتری دارند.

آیا پرندگان واقعاً یک «جاده» را دنبال می‌کنند؟

البته نباید تصور کرد پرندگان دریایی دقیقاً روی یک خط باریک و ثابت پرواز می‌کنند.

«بزرگراه» یک استعاره است.

این مسیرها در واقع پهنه‌های بزرگی از اقیانوس هستند که احتمال عبور پرندگان در آن‌ها بیشتر است. یک پرنده ممکن است فقط بخشی از یک مسیر را طی کند، گونه‌ای دیگر از ابتدا تا انتهای آن حرکت کند و بعضی پرندگان حتی در طول زندگی خود میان چند مسیر مختلف جابه‌جا شوند.

اما وقتی داده‌های هزاران سفر کنار هم قرار می‌گیرند، یک الگو ظاهر می‌شود.

مثل ردپای هزاران مسافر که روی نقشه‌ای خالی کشیده شده باشد.

در ابتدا ممکن است همه‌چیز پراکنده به نظر برسد، اما وقتی ردها روی هم می‌افتند، جاده‌ها ظاهر می‌شوند.

و این دقیقاً همان چیزی است که پژوهشگران در اقیانوس پیدا کردند.

بزرگراه‌هایی که شاید از خود اقیانوس قدیمی‌تر باشند

این مسیرها ساخته انسان نیستند.

هیچ‌کس آن‌ها را طراحی نکرده است.

آن‌ها محصول میلیون‌ها سال تکامل، شکل زمین، جریان‌های عظیم اقیانوسی و رفتار نسل‌های بی‌شمار پرندگان هستند.

هر پرنده جوانی که برای نخستین بار سفر طولانی خود را آغاز می‌کند، وارد جهانی می‌شود که مسیرهایش روی هیچ نقشه‌ای رسم نشده؛ اما باد، ستارگان، میدان مغناطیسی زمین، تجربه و رفتار تکامل‌یافته، راه را پیش روی او قرار می‌دهند.

و حالا، برای نخستین بار، انسان‌ها توانسته‌اند بخشی از این شبکه عظیم را روی نقشه ببینند.

شش بزرگراه نامرئی.

مسیرهایی که از روی آب عبور می‌کنند، از مرز کشورها می‌گذرند و هزاران کیلومتر ادامه دارند.

اما شاید مهم‌ترین پرسش تازه این باشد:

آیا پیش از آنکه این مسیرها به‌دلیل گرمایش اقیانوس‌ها، ماهیگیری صنعتی و تغییرات سریع محیطی تغییر کنند، می‌توانیم از آن‌ها محافظت کنیم؟

منبع اصلی پژوهش

پایه علمی اصلی این گزارش، مقاله پژوهشی زیر است:

Joanne Morten، Virginia Garcia Alonso و Tammy Davies
Global Marine Flyways Identified for Long-Distance Migrating Seabirds From Tracking Data
منتشرشده در نشریه Global Ecology and Biogeography.

این پژوهش با استفاده از داده‌های ردیابی پرندگان دریایی از سال ۱۹۸۹ تا ۲۰۲۳، شش مسیر بزرگ مهاجرت دریایی را در اقیانوس‌های جهان شناسایی کرد. داده‌ها و نسخه دسترسی آزاد پژوهش نیز از طریق مخزن دانشگاه UCL و پایگاه داده Dryad در دسترس است.

چرا این خبر در سال ۲۰۲۶ دوباره مهم شده است؟

در سال ۲۰۲۶، کنوانسیون گونه‌های مهاجر سازمان ملل متحد، CMS، تصمیم‌هایی رسمی برای توسعه چارچوب همکاری و حفاظت از شش مسیر دریایی تصویب کرده و شناسایی مناطق مهم در امتداد این مسیرها را در دستور کار قرار داده است. همین باعث شده پژوهش اولیه حالا وارد مرحله‌ای عملی‌تر و سیاسی‌تر شود.