راز بقا: پژوهشی ۲۵ ساله در بولیوی نشان می‌دهد مورچه‌خوارهای غول‌پیکر با گرم‌تر شدن هوا، الگوی فعالیت خود را تغییر می‌دهند و بیشتر در ساعات خنک شب فعال می‌شوند. این تحقیق همچنین نشان می‌دهد لکه‌ها و جزیره‌های جنگلی در میان ساواناها می‌توانند به پناهگاه‌های حرارتی مهمی برای این جانور تبدیل شوند؛ پناهگاه‌هایی که با افزایش دما و گسترش تخریب زیستگاه، اهمیتشان بیشتر خواهد شد.

وقتی گرما ساعت زندگی یک حیوان را تغییر می‌دهد

برای یک مورچه‌خوار غول‌پیکر، گرما فقط به معنای یک روز داغ نیست.

این جانور بزرگ که می‌تواند بیش از دو متر طول داشته باشد، برای پیدا کردن غذای خود ناچار است ساعت‌ها در قلمرو وسیعی حرکت کند. غذایش هم مثل یک شکار بزرگ نیست که با یک حمله به دست آید؛ مورچه‌خوار باید از لانه‌ای به لانه دیگر برود و مورچه‌ها و موریانه‌ها را پیدا کند. اما وقتی دمای محیط بالا می‌رود، این شیوه زندگی با یک مشکل اساسی روبه‌رو می‌شود: حرکت در گرما هزینه‌برتر می‌شود.

حالا یک پژوهش طولانی‌مدت در بولیوی نشان می‌دهد مورچه‌خوارهای غول‌پیکر برای مقابله با این شرایط، فقط به تحمل گرما تکیه نمی‌کنند؛ آن‌ها برنامه روزانه خود را تغییر می‌دهند.

هرچه هوا گرم‌تر می‌شود، فعالیت این جانوران بیشتر به ساعات خنک‌تر شب منتقل می‌شود. هم‌زمان، تکه‌های جنگلی پراکنده در میان علفزارها و ساواناها می‌توانند نقشی فراتر از چند درخت داشته باشند: آن‌ها به پناهگاه‌هایی تبدیل می‌شوند که حیوان در شرایط سخت‌تر آب‌وهوایی می‌تواند به آن‌ها پناه ببرد.

۲۵ سال نگاه کردن به حیوانی که دیدنش آسان نیست

خبر اصلی بر پایه پژوهشی با عنوان «حالا مرا می‌بینی، حالا نه: الگوهای فعالیت و فراوانی نسبی مورچه‌خوار غول‌پیکر در علفزارها و جنگل‌های گرمسیری بولیوی» منتشر شده است.

این تحقیق حاصل یک رصد کوتاه‌مدت یا چند ماهه نیست. پژوهشگران از داده‌های دوربین‌های تله‌ای و پایش‌های حیات‌وحش طی حدود یک‌ربع قرن استفاده کرده‌اند. در این مدت، مناطق مختلفی در شمال بولیوی بررسی شده؛ چشم‌اندازی موزاییکی که از جنگل‌های بارانی و ساواناهای گرمسیری تا لکه‌های جنگلی پراکنده را در بر می‌گیرد.

نتیجه مهم این بود که مورچه‌خوارهای غول‌پیکر در ساواناهایی که در میان آن‌ها لکه‌ها یا «جزیره‌هایی» از جنگل وجود دارد، بیشتر از مناطق تحت سلطه جنگل بارانی پیوسته ثبت شده‌اند. یکی از توضیح‌های محتمل این است که علفزارهای گرمسیری می‌توانند تراکم بیشتری از لانه‌های زمینی مورچه و موریانه، یعنی غذای اصلی این جانور، داشته باشند.

اما یافته مهم‌تر، به زمان فعالیت این حیوان مربوط می‌شود.

وقتی خورشید عقب می‌رود، مورچه‌خوار جلو می‌آید

پژوهشگران مشاهده کردند که با افزایش دما در محیط‌های ساوانایی، مورچه‌خوارهای غول‌پیکر تمایل بیشتری به فعالیت در ساعات خنک شب پیدا می‌کنند.

این نکته در ظاهر ساده به نظر می‌رسد؛ بسیاری از حیوانات در گرما فعالیت روزانه‌شان را کم می‌کنند. اما در اینجا مسئله مهم‌تر از یک تغییر ساده میان «روز» و «شب» است.

مورچه‌خوار غول‌پیکر حیوانی است که برای تأمین غذای خود باید مرتب حرکت کند. لانه مورچه یا موریانه یک منبع نامحدود نیست و این جانور معمولاً مدت کوتاهی را در هر محل تغذیه می‌گذراند و سپس باید به سراغ منبع بعدی برود. بنابراین اگر گرما، مدت یا شدت حرکت او را کاهش دهد، این مسئله می‌تواند مستقیماً با توانایی حیوان برای پیدا کردن غذای کافی ارتباط پیدا کند.

یک مطالعه دیگر که اوایل سال ۲۰۲۶ منتشر شد و با استفاده از ردیابی GPS رفتار مورچه‌خوارهای غول‌پیکر را بررسی کرده بود، تصویر دقیق‌تری از این مسئله ارائه می‌دهد. در آن پژوهش، اوج سرعت حرکت این حیوان در دمای حدود ۲۳.۷ درجه سانتی‌گراد ثبت شد و ۹۵ درصد حرکت‌های آن در بازه‌ای میان حدود ۱۵ تا ۳۲.۳ درجه انجام گرفت. مدل‌های اقلیمی همان مطالعه نیز نشان دادند که در سناریوهای گرم‌تر، فعالیت و میزان جابه‌جایی این جانور می‌تواند به‌شدت کاهش پیدا کند.

این دو پژوهش در کنار هم یک تصویر نگران‌کننده‌تر می‌سازند: مورچه‌خوار غول‌پیکر شاید بتواند با تغییر ساعت فعالیتش، مدتی با گرمای بیشتر کنار بیاید، اما این سازگاری نامحدود نیست.

جنگل فقط زیستگاه نیست؛ یک پناهگاه حرارتی است

شاید مهم‌ترین بخش یافته جدید، به نقش جنگل مربوط باشد.

در نگاه اول ممکن است تصور کنیم برای حفاظت از یک مورچه‌خوار که در ساواناها و علفزارها دیده می‌شود، کافی است همان علفزار حفظ شود. اما پژوهش بولیوی نشان می‌دهد لکه‌های جنگلی پراکنده در این چشم‌انداز می‌توانند اهمیت حیاتی داشته باشند.

این لکه‌ها سایه و شرایط دمایی متفاوتی ایجاد می‌کنند؛ چیزی شبیه به یک «پناهگاه حرارتی» در دل محیطی باز و داغ.

پژوهش‌های پیشین درباره مورچه‌خوار غول‌پیکر نیز به نتیجه مشابهی رسیده بودند: این جانوران می‌توانند با تغییر میزان فعالیت، جابه‌جایی ساعت فعالیت و استفاده از جنگل به‌عنوان پناهگاه حرارتی، خود را با نوسان دما سازگار کنند. با افزایش گرما، استفاده از محیط‌های جنگلی می‌تواند به کاهش دریافت گرمای ناشی از تابش خورشید کمک کند.

اینجاست که یک نکته مهم برای حفاظت از حیات‌وحش آشکار می‌شود: گاهی آنچه یک گونه را در برابر تغییر اقلیم حفظ می‌کند، فقط وسعت زیستگاه نیست؛ بلکه وجود پناهگاه‌های کوچک در دل همان زیستگاه است.

یک نوار جنگلی، چند جزیره درختی یا لکه‌ای از پوشش طبیعی ممکن است در آینده گرم‌تر، ارزشی بسیار بیشتر از آنچه امروز تصور می‌کنیم پیدا کند.

مشکل فقط گرما نیست؛ پناهگاه‌ها هم در حال ناپدید شدن‌اند

مورچه‌خوار غول‌پیکر در بخش بزرگی از آمریکای مرکزی و جنوبی پراکنده است، اما اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت، IUCN، این گونه را در رده آسیب‌پذیر قرار داده است.

تخریب و تکه‌تکه شدن زیستگاه، تصادف‌های جاده‌ای، شکار، حمله سگ‌های خانگی و آتش‌سوزی از مهم‌ترین تهدیدهای این جانور هستند. در مناطقی از بولیوی نیز گسترش کشاورزی مکانیزه و آتش‌سوزی‌ها فشار بیشتری بر ساواناهای طبیعی وارد کرده است.

اما تغییر اقلیم می‌تواند این تهدیدها را به هم گره بزند.

فرض کنید حیوان برای فرار از گرمای شدید به یک لکه جنگلی نیاز دارد؛ حالا همان لکه جنگلی به دلیل توسعه کشاورزی از بین می‌رود. در این شرایط، مورچه‌خوار فقط با دمای بالاتر روبه‌رو نیست؛ امکان پناه گرفتن از آن را هم از دست می‌دهد.

همین ترکیب است که آینده بسیاری از گونه‌های حیات‌وحش را پیچیده می‌کند. مسئله فقط این نیست که دما چند درجه افزایش پیدا می‌کند. سؤال مهم‌تر این است که آیا حیوان هنوز جایی برای فرار از آن گرما دارد یا نه.

آیا تغییر ساعت زندگی می‌تواند مورچه‌خوارها را نجات دهد؟

فعلاً پاسخ ساده‌ای برای این سؤال وجود ندارد.

تغییر رفتار یکی از سریع‌ترین راه‌هایی است که حیوانات برای مقابله با تغییرات محیطی در اختیار دارند. یک گونه نمی‌تواند در چند سال بدنش را از نو طراحی کند، اما ممکن است بتواند زمان خواب، فعالیت، شکار یا جابه‌جایی خود را تغییر دهد.

مورچه‌خوار غول‌پیکر ظاهراً همین کار را انجام می‌دهد.

اما سازگاری رفتاری یک راه‌حل جادویی نیست. اگر شب‌ها هم گرم‌تر شوند، اگر دوره‌های گرمای شدید طولانی‌تر شوند یا اگر حیوان برای پنهان شدن مجبور شود ساعت‌های زیادی را بی‌حرکت بماند، زمان کمتری برای جست‌وجوی غذا خواهد داشت.

مورچه‌خوار غول‌پیکر برای زندگی به حرکت وابسته است. غذایش کالری زیادی ندارد و او باید برای یافتن منابع کافی، بخش مهمی از روز یا شب را در حال جست‌وجو باشد. مطالعه GPS سال ۲۰۲۶ نیز هشدار می‌دهد که در سناریوهای گرم‌تر اقلیمی، کاهش شدید حرکت می‌تواند با نیاز این جانور به جست‌وجوی گسترده برای غذا در تضاد قرار بگیرد.

به همین دلیل، یافته بولیوی را نباید صرفاً یک داستان جذاب درباره حیوانی دانست که «شب‌زنده‌دارتر شده است».

این تحقیق در واقع بخشی از یک پرسش بزرگ‌تر را مطرح می‌کند: حیات‌وحش تا کجا می‌تواند خودش را با جهانی گرم‌تر وفق دهد؟

فعلاً مورچه‌خوارهای غول‌پیکر یک پاسخ پیدا کرده‌اند؛ آن‌ها ساعت زندگی‌شان را تغییر می‌دهند و به سایه جنگل پناه می‌برند.

اما اگر گرما همچنان افزایش پیدا کند و هم‌زمان همان جنگل‌های کوچک و ساواناهای طبیعی نیز از بین بروند، شاید دیگر تغییر ساعت زندگی کافی نباشد.

منبع:

پژوهش:
Robert B. Wallace، Guido Ayala و Maria Viscarra، با عنوان:

Now You See Me, Now You Don't: Giant Anteater (Myrmecophaga tridactyla) Activity Patterns and Relative Abundance in the Tropical Grasslands and Forests of Bolivia

این پژوهش در نشریه Xenarthra منتشر شده و خبر آن در ۱۸ اوت ۲۰۲۶ توسط Wildlife Conservation Society (WCS) منتشر شد. طبق توضیحات WCS، این تحقیق بر داده‌های حدود ۲۵ سال پایش با دوربین‌های تله‌ای در چشم‌اندازهای مختلف بولیوی تکیه دارد.