۱۰ ماهی عجیب که فقط در آب‌های ایران زندگی می‌کنند؛ از لوچ زابل تا ساسانیدوس کرمانشاهی و ماهی کور غار ایرانی

راز بقا: وقتی از جانوران بومی ایران حرف می‌زنیم، معمولاً ذهنمان سراغ یوزپلنگ، زاغ بور، پلنگ ایرانی یا مارهای خاص کشور می‌رود؛ اما یکی از بزرگ‌ترین گنجینه‌های جانوری ایران زیر آب پنهان شده است. در رودخانه‌ها، چشمه‌ها، تالاب‌ها و قنات‌های ایران ده‌ها گونه ماهی زندگی می‌کنند که در هیچ کشور دیگری در جهان به‌طور طبیعی پیدا نمی‌شوند. یک چک‌لیست علمی از ماهیان آب شیرین ایران ۲۶۴ گونه تأییدشده را ثبت کرده که ۷۹ گونه از آنها بومزاد ایران هستند. بعضی از این ماهی‌ها فقط در یک رودخانه، یک حوضه آبریز یا حتی یک چشمه کوچک پیدا می‌شوند؛ و همین محدود بودن، آنها را همزمان به یکی از عجیب‌ترین و آسیب‌پذیرترین بخش‌های حیات وحش ایران تبدیل کرده است.

ایران فقط سرزمین یوز نیست؛ زیر آب هم گونه‌هایی دارد که هیچ جای دیگر نیستند

ایران از نظر جغرافیایی در نقطه‌ای قرار گرفته که چند سامانه بزرگ آبریز و زیست‌جغرافیایی در آن به هم می‌رسند.

حوضه‌های خزر، خلیج فارس و دریای عمان، دریاچه ارومیه، حوضه داخلی و سامانه‌های سیستان و شرق کشور هرکدام تاریخ تکاملی متفاوتی دارند.

رودخانه‌ای که امروز چند صد کیلومتر طول دارد، ممکن است در گذشته بخشی از یک سامانه بزرگ‌تر بوده باشد و سپس بر اثر تغییرات زمین‌شناسی از دیگر آب‌ها جدا شده باشد.

وقتی یک جمعیت ماهی برای مدت طولانی از جمعیت‌های دیگر جدا می‌شود، انتخاب طبیعی و تغییرات ژنتیکی می‌تواند آن را به مسیر تکاملی متفاوتی ببرد.

نتیجه؟ یک ماهی که فقط در ایران وجود دارد.

چند ماهی بومزاد ایران داریم؟

عدد به روش طبقه‌بندی و به‌روزرسانی نام‌های علمی بستگی دارد.

یک چک‌لیست جامع از ماهیان آب شیرین ایران که در سال ۲۰۲۰ منتشر شد، ۲۶۴ گونه تأییدشده را برای آب‌های داخلی ایران ثبت کرد و ۷۹ گونه را بومزاد ایران دانست.

مطالعه قدیمی‌تر فهرست ماهیان آب شیرین ایران در سال ۲۰۱۸، با احتساب گونه‌های گزارش‌شده، ۲۹۷ گونه را فهرست کرده بود و ۹۵ گونه بومزاد را گزارش می‌کرد.

این اختلاف به معنای اشتباه بودن یکی از مطالعات نیست.

در سال‌های اخیر، گونه‌های جدید توصیف شده‌اند، برخی نام‌ها تغییر کرده‌اند و در بعضی موارد مشخص شده گونه‌ای که پیش‌تر از ایران گزارش شده بود، در واقع متعلق به یک گونه دیگر بوده است.

بنابراین در این مطلب، مبنا را روی فهرست به‌روزتر ۲۰۲۰ و منابع تخصصی بعد از آن گذاشته‌ایم.

۱. ماهی کور غار ایرانی؛ موجودی که دنیا را بدون چشم می‌بیند

Iranocypris typhlops

اگر قرار باشد عجیب‌ترین ماهی این فهرست را انتخاب کنیم، ماهی کور غار ایرانی یکی از جدی‌ترین گزینه‌هاست.

این ماهی از جنس Iranocypris است و همان‌طور که از نام گونه typhlops پیداست، با زندگی در تاریکی سازگار شده است.

اما عجیب‌تر از خود ماهی، زیستگاه آن است.

در ایران تنها یک غار شناخته شده وجود دارد که دارای فون ماهی غاری است و در آن دو گونه بومزاد و در معرض تهدید شناسایی شده‌اند؛ یکی Iranocypris typhlops و دیگری یک لوچ کور از جنس Paracobitis.

در چنین محیطی، بینایی ارزش بسیار کمی دارد.

در عوض، حس‌های دیگر برای پیدا کردن غذا، تشخیص جریان آب و برخورد با محیط اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.

این ماهی نمونه‌ای از تکامل در شرایطی است که برای انسان تقریباً غیرقابل تصور است:

زندگی در تاریکی دائمی.

۲. لوچ کور اسمیت؛ ماهی‌ای که در تاریکی رودخانه‌های زیرزمینی زندگی می‌کند

Paracobitis smithi

همان غار لُرستان که ماهی کور ایرانی در آن پیدا شده، میزبان یک ماهی عجیب دیگر نیز هست.

Paracobitis smithi یک لوچ بومزاد ایران است که زیستگاه محدود و جداافتاده‌ای دارد.

این گونه به‌دلیل محدود بودن زیستگاهش در برابر خشکسالی، برداشت آب، تغییر زیستگاه و آلودگی آسیب‌پذیر است.

اینجا یک درس مهم درباره ماهی‌های بومزاد ایران وجود دارد:

هرچه محدوده زندگی یک گونه کوچک‌تر باشد، یک تغییر کوچک در محیط می‌تواند برای کل جمعیت آن اهمیت پیدا کند.

اگر تمام جمعیت یک گونه در چند چشمه یا یک غار زندگی کند، خشک شدن همان سامانه آبی می‌تواند به معنای حذف بخش بزرگی از جمعیت باشد.

۳. لوچ کیابی؛ ماهی کوچکی که فقط در آب‌های ایران شنا می‌کند

Oxynoemacheilus kiabii

این ماهی از لوچ‌های بومزاد ایران است و از آب‌های استان همدان شناخته شده است.

زیستگاه نمونه تیپیک آن یک جریان آب در نزدیکی نهاوند است و در فهرست علمی ماهیان آب شیرین ایران به‌عنوان گونه بومزاد ثبت شده است.

ممکن است در نگاه اول یک ماهی کوچک رودخانه‌ای، ارزش خبری چندانی نداشته باشد.

اما همین ماهی کوچک یک داستان تکاملی بزرگ دارد.

وقتی یک رودخانه، چشمه یا حوضه آبریز برای مدت طولانی از دیگر سامانه‌ها جدا می‌شود، ماهی‌های آن می‌توانند مسیر تکاملی مستقلی پیدا کنند.

در نتیجه ممکن است یک دره کوچک در زاگرس، صاحب گونه‌ای باشد که هیچ جمعیت طبیعی دیگری از آن در خارج از ایران وجود ندارد.

۴. لوچ پارسی؛ ماهی‌ای که نامش از تخت جمشید آمده است

Oxynoemacheilus persa

این ماهی که در فارسی می‌توان آن را لوچ پارسی نامید، یکی از گونه‌های بومزاد ایران است.

جالب اینکه محل تیپیک آن به چشمه‌های اطراف تخت جمشید در استان فارس مرتبط است.

یعنی در جایی که انسان یکی از مشهورترین آثار تمدنی جهان را ساخته، یک داستان کاملاً متفاوت نیز در جریان بوده است:

داستان تکامل ماهی‌های آب شیرین در چشمه‌ها و رودخانه‌های فلات ایران.

این گونه نمونه خوبی است از اینکه میراث طبیعی ایران چقدر با میراث فرهنگی آن هم‌پوشانی دارد.

۵. لوچ فریهوف؛ ماهی کوچکی در قلب زاگرس

Oxynoemacheilus freyhofi

این گونه از حوضه دجله در ایران شناخته شده و محل تیپیک آن رود رودبار، یکی از شاخه‌های رود بختیاری در لرستان، بوده است.

مطالعات تاکسونومیک آن را گونه‌ای بومزاد ایران معرفی کرده‌اند.

O. freyhofi فقط یک ماهی کوچک دیگر نیست.

این گونه بخشی از تنوع بسیار بالای لوچ‌های زاگرس است؛ گروهی که در رودخانه‌های متعدد منطقه تکامل یافته‌اند و بعضی از آنها محدوده پراکنش بسیار کوچکی دارند.

۶. ساسانیدوس کرمانشاهی؛ ماهی‌ای که نام یک جنس جدید را به وجود آورد

Sasanidus kermanshahensis

این ماهی یکی از جالب‌ترین داستان‌های تاکسونومی ایران را دارد.

گونه‌ای که پیش‌تر در جنس دیگری قرار می‌گرفت، پس از بررسی‌های دقیق‌تر به یک جنس مستقل به نام Sasanidus منتقل شد.

این جنس برای Sasanidus kermanshahensis ایجاد شد و گونه بومزاد حوضه‌های کرخه و کارون در ایران معرفی شد.

چنین تغییرهایی در نام علمی فقط بازی با اسم‌ها نیست.

وقتی پژوهشگران به این نتیجه می‌رسند که یک گونه از نظر تکاملی آن‌قدر متفاوت است که باید در یک جنس مستقل قرار بگیرد، در واقع داریم درباره بخشی از تاریخ تکامل جانور صحبت می‌کنیم.

۷. لوچ زابل؛ ماهی کوچکی با یکی از محدودترین خانه‌های ایران

Paracobitis vignai

این ماهی از حوضه سیستان شناخته شده و در فهرست علمی ماهیان ایران به‌عنوان گونه‌ای بومزاد معرفی شده است.

نکته عجیب درباره آن، محدود بودن پراکنش است؛ منبع تخصصی فهرست ماهیان ایران آن را گونه‌ای می‌داند که از محل تیپیک در چشمه نهر طاهری، زابل شناخته شده است.

تصور کنید یک ماهی که تمام تاریخ تکاملی‌اش در یک منطقه کوچک شکل گرفته، با کاهش آب یا تغییر کیفیت همان سامانه روبه‌رو شود.

برای چنین گونه‌ای، بحران آب فقط یک مسئله محیط‌زیستی نیست؛ مسئله بقای خود گونه است.

۸. کپوری که نام البرز را روی خود دارد

Capoeta alborzensis

جنس Capoeta یکی از گروه‌های مهم ماهی‌های آب شیرین ایران است.

در یک مطالعه تاکسونومیک درباره این جنس در حوضه خزر، Capoeta alborzensis در میان گونه‌های موجود در ایران معرفی شده و بخشی از گونه‌های جنس Capoeta در ایران بومزاد هستند.

نام گونه نیز به البرز اشاره دارد.

این ماهی‌ها معمولاً در رودخانه‌ها و جریان‌های آب شیرین زندگی می‌کنند و بقای آنها به سلامت همان رودخانه‌ها وابسته است.

۹. کپوی مَندیکا؛ ماهی رودخانه‌های جنوب‌غرب ایران

Capoeta mandica

Capoeta mandica از گونه‌های بومزاد ایران است که در فهرست‌های تخصصی ماهیان کشور قرار دارد.

این گونه در ارتباط با سامانه‌های رودخانه‌ای جنوب‌غرب ایران اهمیت دارد و یکی از نمونه‌های ماهیانی است که پراکنش آنها به تاریخ حوضه‌های آبریز ایران وابسته است.

این نکته مهم است که «بومزاد ایران» الزاماً به معنای «در تمام ایران» نیست.

برعکس، بسیاری از گونه‌های بومزاد ایران فقط در یک حوضه یا بخش کوچکی از کشور زندگی می‌کنند.

۱۰. آفانیوس ولادیکوفی؛ ماهی کوچکی که در برابر تغییر آب بسیار آسیب‌پذیر است

Esmaeilius vladykovi

این ماهی از گروه کیل‌فیش‌هاست و در فهرست گونه‌های بومزاد ایران قرار دارد.

در مطالعات حوضه کارون، Esmaeilius vladykovi به‌عنوان گونه بومزاد ثبت شده است.

این گروه از ماهی‌ها معمولاً اندازه کوچکی دارند، اما داستان حفاظتی آنها بسیار بزرگ‌تر از جثه‌شان است.

گونه‌هایی که به چشمه‌ها و رودخانه‌های کوچک وابسته‌اند، در برابر برداشت آب، آلودگی و تغییر جریان رودخانه آسیب‌پذیرند.

چرا ماهی‌های بومزاد ایران این‌قدر زیادند؟

یکی از دلایل اصلی را باید در زمین‌شناسی ایران جست‌وجو کرد.

ایران سرزمینی با کوهستان‌های عظیم، دره‌های عمیق، حوضه‌های آبریز جدا از هم و دوره‌های طولانی خشکی است.

رودخانه‌ها و چشمه‌ها همیشه به هم متصل نبوده‌اند.

گاهی یک رشته‌کوه یا تغییرات زمین‌شناسی باعث جدا شدن دو سامانه آبی شده است.

جمعیت‌های ماهی نیز در این محیط‌های جداافتاده باقی مانده‌اند.

با گذشت هزاران و میلیون‌ها سال، تفاوت‌های ژنتیکی افزایش پیدا کرده و در نهایت گونه‌های جدید شکل گرفته‌اند.

به همین دلیل، یک چشمه کوچک در زاگرس می‌تواند از نظر تکاملی به اندازه یک جنگل بزرگ ارزشمند باشد.

عجیب‌ترین نکته: بعضی از این ماهی‌ها را شاید هرگز نبینیم

دلیلش ساده است.

بعضی از این گونه‌ها در رودخانه‌های کوچک، چشمه‌ها یا محیط‌های بسیار محدود زندگی می‌کنند.

بعضی دیگر نیز از نظر اندازه بسیار کوچک‌اند.

بنابراین برخلاف یک پلنگ یا یوز که مشاهده‌اش خبرساز می‌شود، یک گونه ماهی ممکن است سال‌ها در یک رودخانه زندگی کند و برای بیشتر مردم حتی وجود نداشته باشد.

این همان بخش پنهان تنوع زیستی ایران است.

حیات وحش ایران فقط آن چیزی نیست که در خشکی می‌بینیم.

بخش بزرگی از داستان تکامل این سرزمین زیر سطح آب اتفاق افتاده است.

آیا همه این ماهی‌ها در خطر انقراض‌اند؟

نه.اما محدود بودن پراکنش بسیاری از آنها یک خطر بالقوه بزرگ است.

فهرست جامع ماهیان آب شیرین ایران نشان می‌دهد از میان ۲۴۱ گونه بومزاد و بومی، وضعیت حفاظتی گونه‌ها بسیار متفاوت است: یک گونه در طبیعت منقرض‌شده، ۱۷ گونه در رده بحرانی، ۱۲ گونه در خطر انقراض، ۱۵ گونه آسیب‌پذیر، ۹ گونه نزدیک به تهدید و ۳۹ گونه نیز فاقد داده کافی برای ارزیابی دقیق بوده‌اند.

یعنی بخش قابل توجهی از ماهی‌های ایران هنوز از نظر حفاظتی نیازمند بررسی جدی هستند.

بزرگ‌ترین دشمن ماهی‌های بومزاد ایران چیست؟

برای بسیاری از آنها، دشمن اصلی یک شکارچی نیست.

تغییر آب است.

سدسازی، برداشت آب برای کشاورزی، خشک شدن چشمه‌ها، آلودگی، تغییر مسیر رودخانه‌ها و ورود گونه‌های غیربومی می‌توانند ساختار اکوسیستم‌های آب شیرین را تغییر دهند.

ایران همچنین با ورود بیش از ۳۲ گونه ماهی غیربومی مواجه بوده که دست‌کم ۲۵ مورد از آنها با نمونه‌های تأییدشده ثبت شده‌اند.

یک ماهی مهاجم می‌تواند با گونه بومی رقابت کند، تخم‌ها یا لاروها را بخورد یا منابع غذایی را تغییر دهد.

برای گونه‌ای که فقط در یک رودخانه زندگی می‌کند، چنین رقابتی می‌تواند بسیار جدی باشد.

۱۰ ماهی بومزاد ایران در یک نگاه

این فهرست بر پایه چک‌لیست‌های تخصصی ماهیان ایران و مطالعات تاکسونومیک تنظیم شده و با توجه به تغییرات سریع نام‌گذاری علمی، در آینده ممکن است برخی نام‌ها یا محدوده‌های پراکنش اصلاح شوند.

ایران را فقط از روی یوز و پلنگ نشناسیم

اگر کسی از شما بپرسد «یک حیوان که فقط در ایران وجود دارد نام ببر»، احتمالاً زاغ بور یا یوز آسیایی به ذهن می‌آید.

اما زیر آب، فهرست بسیار طولانی‌تری داریم.

ماهی‌هایی که شاید طولشان به چند سانتی‌متر برسد، در یک چشمه کوچک یا رودخانه باریک زندگی کنند و هیچ‌وقت در قاب دوربین گردشگران دیده نشوند، ممکن است از نظر تکاملی بخشی منحصربه‌فرد از تنوع زیستی ایران باشند.

راز بقا همیشه درباره حیوانات بزرگ نیست.

گاهی یک ماهی کوچک که در تاریکی یک غار یا در آب یک رودخانه کوهستانی شنا می‌کند، تنها نماینده زنده یک شاخه تکاملی است که در هیچ نقطه دیگری از زمین پیدا نمی‌شود.

منابع:

• Esmaeili et al., Ichthyofauna From Iranian Freshwater: Annotated Checklist, Diagnosis, Taxonomy, Distribution and Conservation Assessment.

• Esmaeili et al., Checklist of freshwater fishes of Iran.

• مطالعه ماهیان حوضه کارون و گونه‌های بومزاد آن.

• مطالعه تاکسونومیک جنس Capoeta در ایران.

• مطالعه جنس Sasanidus و S. kermanshahensis.

• مطالعات ماهیان غار ایران و گونه‌های کور بومزاد.